Исмайыл Гарайев
ГАHЛЫ
МЯКТУБ
Микророман
Аз2
Г21
Тяртиб
едяни вя нашири:
Гошгар Ismayылоьлу
Гарайев Исмайыл.
Г21 ГАНЛЫ
МЯКТУБ. (Микророман). Бакы, "ЧИНАР-ЧАП"
мцяссисяси,
2002,
– 60 с.
Г 4702060200 ©
"ЧИНАР-ЧАП", 2002
122
Бу мятни мцяллиф щцгуглары сащибинин разылыьы олмадан коммерсийа
мягсяди иля истифадя етмяк ижазя верилмир.
МЯНИМ ДЕДИКЛЯРИМ
Бу
адам ким иди? Дцзямял инсан идися ня цчцн эежянин бу вядясиндя эялмишди, щям дя
машыны язялжя дарвазанын аьзында сахлады, сонра дала дюндяриб аралады, дцшцб
таггатаг пийада эялди, мяктубу верян кими артыг биржя кялмя дя демяди, йахасыны
ялдян зорла гопармыш оьру тяки эютцрцлдц, юзцнц машына атды, машынын гыйщагый
зящрини йарды, кянддян чыханажан мяр-мяр мялятди. Бу нежя эялиш, нежя эедиш
иди? Иткинин саьлыг-саламатлыг хябярини, эятирян муштулугчу юзцнц танытмагдан
нийя горхду, юзцнц нийя эизлятди? Бу нежя щягигят иди ки, севинжиндя тящлцкя
йатмышды? Бу нежя эерчяк иди ки, онун ашкарланмасы бядбяхтлийя сябяб ола
билярди? Гырх цчцнжц илдя «юлдц» хябяри эялян адам саь ола-ола
елиндян-обасындан айры, щяр мяктубунда «мяним ширин балаларым! Сизин
айагларыныз дяйян торпагдан бир гоша овуж долусу эютцрмцшям, ону бир дясмала
баьлайыб цряйимин башында сахлайырам,
щярдян ачырам, ийляйирям, ондан сизин ятринизи алырам, тцтйя кими эюзляримя
сцртцрям. Сиз мяним ики жанымсыныз, ики жанлы инсан юля
билмяз, сиз мяним ики дцнйамсыныз, ики
дцнйанын икиси дя бирдян даьыла билмяз...» йазан ата дцнйада щяр шейдян чох
истядийи ювладларынын бир сярщяд арасындакы бюлцмцнцн о башында нежя гярар
тутуб, оьул-ушаг щясряти, бир дамын алтында ики кюрпя иля тяк галмыш ана
щясряти ону юз камына нийя чякмяйиб, о, бу жазибянин илащи жязбиндян кянарда
нежя галыб? Бялкя, арвадына олан нифрят бала мящяббятиня цстцн эялиб? Йох,
йооох!.. Атасынын эетдийи эцн эюзцнцн габаьында иди. Онларын икисини бир, тякжя
анасыны да бир голтуьунун алтына алды онда. Башыны анасынын башына сюйкяди,
аьлады, йаман аьлады, эюзляриндян ахан еля бил йаш дейилди, ган иди, од-кюз
яринтиси иди, кишинин ичи кцря кими йанырды, ичини гайнадырды. «Ажлыг индидян
башданыб, – дейирди, – адамы щеч ня йыхмаз ажыг йыхан кими, адамы щеч ня эцлцнж
эцня гоймаз ажлыг гойан кими. Гойунлары бир-бир сатарсан, евдя олан-галанымызы
сатарсан, няйимиз вар щамысыны... Биржя иняйи сахла, сцд-соьанымыз олмаса
доланмазсыныз. Юзцннян муьайат ол, биринжи юзцнсян, аьрын алым, сяня эялян
дярд-бяла мяня эялсин. Иннян сонра мяним евимин диряйи, кяряни сянсян, сян
йыхылсан – бу ики щюйцш пярдимиз йердя галажаг, гурбан олум, юзцндян муьайат
ол. Сян юзцня корлуг веряндя балаларымызын бурда, мяним дя орда боьазым тикиляжяк.
Сян юзцнц бурда саралтсан – мян орда гуруйажам. Сян бурда ащ чяксян – мян орда
фярйад гопаражам. Сян бурда долухсунсан – мян орда щюнкцр-щюнкцр аьлайажам.
Щара эетсям эюйцмцз бирдир, йеримиз бирдир, сясин-няфясин жатажаг мяня, эюряжям
сяни, юзцннян муьайат ол, башына дюнцм, юзцннян... Сян олмасан балаларымызын ня
уну-урвалыьы! Сян мяним дя, балаларымызын да йайда кюлэясиндя кюлэяляндийи,
гышда далдасында далдаландыьы бир аьажсан, дярдя-азара басталатма юзцнц,
диним-иманым...»
Бяс,
беля бир яри, атаны дава гуртарандан сонра бу узун айрылыгда ким сахламышды? Бу
отуз беш илдя нийя биржя мяктуб йазмамышды, адамы дцнйанын бу башындан о башына
бир мцрэцлцкдя чатдыран учаьан ганадлынын бириня нийя сарылмамышды?
Бялкя
бу саьлыг-саламатлыг йаландыр, ейни ад-фамилийада башга адамдыр? Бяс, бу шякил?
Ахы, онун шяклидир! Щяр ня гядяр гожалса да одур, юзцдцр!
Айдын
хала ойанмышды. Гоша эюзлц, гоша айналы отаьын бириндя иди. Айнабянддя отуруб о
цз-бу цзц йазылы каьызы охуйандан, бирини эютцрцб бирини гойа-гойа бахандан
сонра икисини дя гошалашдырыб дик сахладыьы шякилляри оьлунун ялляриндя
эюрмцшдц. Лакин Фящминин, эюзляринин эцжц
иля айдын сечмядийи бу шякиллярдя ня вардыса оьлу аьлайырды. Дамжылар
бябякляриндян гапгара чыхырды, кирпикляринин арасында улдузланырды, цзцлцрдц,
узана-узана сцзцлцрдц.
Айдын
хала кимин машынынынса эялдийини, дарваза зянэинин чалындыьыны, оьлунун эедиб
тез гайытдыьыны ешитмишди, фикир вермямишди, чцнки бу эялиш-эедиш еля вахта
дцшмцшдц ки, о, щямян вядя яринин чаьырыьына гулаг асмышды. Айдын хала бу
чаьырыьы отуз беш илин щяр эежясиндя, бир вахтда, бир заманда щямишя ешитмишди.
«Ай-дын!..» дейян сяс еля бил онун башында-бейниндя йашайырды, йатырды, щамы
йатандан сонра ойанырды, биржя аьыз сясляйирди, сяслянирди, бу биржя аьызлыг
няфяс щямишя дя сол гулаьына енир, бюйцк бир мяктябин зянэи кими дягигялярля
чалынырды. Дурурду, ешикдя ишли-эцжлц адам тяки щярлянирди, гонум-гоншуларын да
ешитмяйяжякляриня архайын-ямин оландан сонра баьын галын йериня чякилир,
йумруьуну цч-дюрд дяфя синясиня дюйцр, «жаным чыхсын, Аьалар... Аьалар!..»
дейирди. Ня гядяр йаваш деся дя она еля эялирди ки, бу чырпынтысы дцнйанын
габаглашдыьы йерлярини гыра-гыра мяляйиб эедир, щардадырса яриня чатыр. Айдын
хала, сяс-цнцнцн яриня йетдийиня инанырды, чцнки щяр дяфя «жаным чыхсын,
Аьалар... Аьалар!..» дейяндя сяси нежя учурдуса ешитмяйя мажал тапылырды,
ишыгдан да сцрятли тяййаря кими итирди, икижя дягигя кечмирди ки, «Ай-дын!..» дейян яри биржя гулаьында
балалары иля чохдан эюрцшмяйян ата кими эюрцшцб аьлайырды, аьлайа-аьлайа да
ушагларыны эютцрцб евиня – Айдын халанын бейниня-башына йыьышырды.
Эялинляринин
кцрт тойуг кими жцжя эяздирян, нявяляринин дя сярчя кими чыртлашан вахтларынажан
щеч ким Айдын халанын бу «эежялийиндян» хябяр тутмамышды. Бюйцк эялин агибяти
хейир, ушаьын щансыныса «чиш!» тутанда гайынанасынын «жаным чыхсын, Аьалар...
Аьалар!..» дедийини ешитмишди, арадан аз ютмцш Айдын халанын баьдан эялдийини
эюрмцшдц. Еймянмишди. «Бисмиллащ-бисимиллащ»ла юзцнц ичяри тяпмишди. Ярини
ойатмышды: «Баьдан бир арвада охшар шей эялди мящляйя.» – «Гара басыб сяни.» –
«Я, валлащ адамыды.» – «Бу вядя адам ня эязир баьда, эюзцн алжашыб.» – «Анам дейирди,
беля шей щал олур, бир гапыны ки, таныды, мудам эяляжяк. Эяряк кюсювдян,
тязякдян-заддан бир шей атыб мундарлыйасан, кцсдцрясян. Ушахлы юйдц, йарым
сащатдан бир бири зыггылдайыр, бири йекясиннян, бири балажасыннан истяйир. Балажасыны
йыьырам, жаным жящянням, бя йекясини нейним?!. Дур, дур эюр нейнирсян...».
Эялинин
тякиди ону мяжбур етмишди.
–
Ана!..
– Жан...
Аьрын алым, палтар суйу гойажам.
Айдын
хала бюйцк оьлуна башлы-айаглы, бцтцнжя жаваб вермишди ки, «эядяси» ону
«нийяляр жящрясиндя яйириб» сызылдатмасын.
Амма
бюйцк эялин сабащ, ишыгэюзцня ондан ял чякмямишди:
–
Ана, сян Аллащ, о ня демяйиди?
Аллаща
анд вердийиня эюря о да данмамышды:
– А
бала, мяни Аьалар чаьырмышды. Щяр эежя чаьырыр о вядя.
Эялин
биржя аьыз пыггылдайыб ялини аьзынын цстцндя йумругламышды, сонра додагларыны
силир тяки ачмышды, ашаьы, йухары, йанлара сыьамышды. Щяряси бир тяряфдян
анасынын, нянясинин дизляриня гонмуш, сюйкянмиш, щяр шейи онларын аьызлары,
эюзляри иля эюрян «жцвяллаьылар» о биржя аьыз пыггылтыны сцмцкляриня салыб той
тоьлусу кими динэилдяшмиш, охуйа-охуйа ойнагламышдылар:
–
Аьалай бавам нянями чаьыйый, ай жан, ай жан! Няням дя дуйуй, эежя эязилляй, ай жан,
ай жан!..
Айдын
гаравяллийя гойуландан сонра яринин чаьырыьына биржя эежя чыхмады, «жаным
чыхсын, Аьалар... Аьалар!..» демяди. Щямин эежя дя сящяря гядяр гулаьы чыьырды,
аьлады, зарыды. Йорьаны башына чякди, юзц ата евиндя ола-ола
яр евиндя ялиндян алыныб зорла сахланмыш кюрпясинин фярйадыны ешидян ана кими
эюзляринин горасыны-гарасыны ахытды, йастыьын бу цзцнц ислатды, бу цзцнц алта
чевирди, ишыглашанда дуруб юзцнц чайа салды, бябякляринин дузлу йашы иля
исланыб буйнуза дюнмцш бирчяклярини йуду, Аьаларын «Ай-дын»ы йеня кясилмяди,
цряйиндя «жан...жан!..» деди, дейян кими дя Аьалар уйуду. Бундан сонра
щямишя цряйиндя «жан... жан!..» деди, инанды ки, лап мин аршын, милйон-милйард
аршын гуйунун дяринлийиндя пычылдамайыб о «жан-жаны» фикриндя доландырса да
эюзц-кюнлц бурда олан ялиузалы яринин аьлар щясрятиня, йанар нискилиня бир
тясялли, бир тохтаглыг олажагдыр.
Бу
чаьырышла щямишя ойанмышды, балаларыны да ойатмышды, ортанжыл оьлу Бяйляри юзц
шяллянмишди, кичик оьлу Гязянфяри бюйцк гардашлары Йашанын кцряйиня сарымышды,
юзц габаьа дцшмцшдц, бир йаны кцляшлик олан памбыглыьа чатанда цзэцн кюч сцрцсц
кими йеря дюшянили галмышдылар. Сабащын дан улдузу иля ачылан эюзц
аьарышлананда сцнбцлляри – башаглары сярчя тяки дянлямишдиляр, гарышга тяки
дашымышдылар, эцн чешт йериня галханда оьурлуг-доьурлуг йыьдыгларыны дюшлцйя
долдуруб тарпаламышдылар, дюймцшдцляр, ахшамлар мещя вериб совурмушдулар.
Юзляриня пайызлыг, гышлыг, йазлыг тутмушдулар. Айдын гыш узуну памбыг дидмишди,
яйирмишди, бцкдярмишди, ушагларына жораб тохуйан кими шалвар-кюйняк
тохумушду, арасына сонра памбыг
долдуруб-тяпиб сырыдыьы галынча тохумушду. Яринин «Ай-дын» сясини ешитдикжя она еля эялмишди ки, дцнйада тяк дейил,
Аьалар щардаса йахындадыр, ону эюрцр, балаларыны эюрцр, эюзц онларын
цстцндядир, эцнлярин бириндя «Айдын!» дейян дипдирижя юзц олажаг, о илк эерчяк
чаьырышы даь суйу кими башына ахажаг.
Айдын
хала дцз бир ил иди о сяси, о чаьырышы язялки дириликдя, язялки йахынлыгдан
ешитмирди. Она еля эялирди ки, о сяс бу ахырынжы бир илдя бейниндян-башындан
кючцб, эедиб, щавада рущ кими доланмагдадыр, гулаьына да щавадан дцшцр, бу щям
дя щюнкцртцдцр, щяр шейя ялвида дейян бир узаглашма, бир аралашмадыр, щяр эежя
аьлайыр бу сяс, бу сясдя гяриблик вар, йетим сызылтысы вар. Бу бир илин тян
йарысындан чохунда щяр эежя «жаным чыхсын, Аьалар... Аьалар!..» демишди, о
инилти, о фярйад кясилмямишди, ахырдан-ахыра «жан... жан!..» сюйлямишди,
синясиня дюйя-дюйя сюйлямишди, аьлайа-аьлайа сюйлямишди, бундан сонра о сяси
ешитмямишди. Айдын хала о эцня кими гара эейинмямишди. Беш ай иди гара
эейинирди, щамы да ону гынайырды, юзц йашда гарылар, гожалар дейирдиляр ки,
Аллаща аьыр эедяр, танры цч оьул вериб, – щяряси беш кишийя барабар, щярясинин
нечя оьул-ушаьы, бир кюк йцз будаг олуб, евлярин евлярдян артыг, кичийин дя
арта-арта эетмякдядир, бу эедишнян эедиб лап о башдакылара чатажаг. Дейярляр
арвад дяли олуб. Аллащ нидана бу йаслыьы-матямлийи йендирмяз, Танры щаггы, гожалдыгжа
няфсин дюнцр дейясян, бу йа ушагларына кюнлцнцн яр истямяк кцрлцйцнц
билдирмяйиндир (ятини Аллащ тюксцн, ятимизи тюкярсян, бу йашда яри нейнирсян),
йа да эялинляриннян йарымамысан, бу да онун гаралыьыдыр. Щансы гайнана йарыйыб
эялиннян? Оьулу ялинлян веряннян сонра дейирсян мянимки олсун?! Сюзц дя,
пычылтысы да, газанжы да, щяр шейи, щяр шейи эялининкиди, ай арвад тякжя оьул
гаралтысы сянинкиди, Аллащ о гаралтыны чох эюрмясин аналара...
Айдын
хала щеч кимя щеч ня демирди. Башга рянэ палтары яйин-башы
эютцрмцрдц, цряйи эютцрмцрдц, рущу эютцрмцрдц, еля билирди эейинся онун
арсыз-горсузлуьуна айаьынын алтындакы йерляр гаггылдайыб эцляр, башынын цстцндя
эюйляр гащ-гащ чякяр, даьлара иришмя, дяряляря пыггылдашма дцшяр, йелляр,
селляр щырылдашарлар, аьажлар жырлашарлар, мейвяляр будаглардан вахтсыз
тюкцлярляр, Аллащын чяпяр-чалысындакы башсыз-эюзсцз отлара баш-эюз ачарлар, она
щейрятля бахарлар, инякляри ону эюряндя фыфылдашыб буйнуз булайарлар, итляря
йем-йал веряндя дя бу йийясини танымаз, мырылданар, тутмаг, гапмаг
истяйяр, аь булудлар онларын евинин цстцндя гаралар, шимшякляр онларын дамынын
цстцндя ойнаглар, илдырымлар онларын щяйятиндя чахмагланар.
Данлагдан
гачырды, она эюря дя чай гыраьында, суатда чох эюрцнмцрдц. Габ-гашыьы чайда жарлайан,
гайнардан чыхартдыьы палтарлары чайда йахалайан гары инди ведря-ведря суйу
щяйятя дашыйыр, чяллякляри долдурур, ахшамажан гапы-бажада гурдаланыр, бир балажа
бекарлашан-бещтинляшян кими баьа эедирди, щяр аьажын дибиндя хейли дурухуб
дура-дура эязинирди. Щямишя дя она еля эялирди ки, аьлайыр,
амма эюзцнцн йашы цзцня чыхмыр, цряйиня ахыр, цряйи щяля долмайыб, амма долажаг,
долан кими дя щеч ким ону бу гара эейиминя эюря гынамайажаг, ону бу либасына
эюря данламайажаг, юзляри дя беля эейиниб эяляжякляр, щяр эцн, щяр щяфтя эяляжякляр,
гырхында, илиндя, аьыз ажылыьында, гара байрамлыьында эяляжякляр.
Айдын
хала инди йягин етди ки, оьлу Йашанын ялиндяки каьыз Аьаларын сон мяктубу,
шякилляри дя сон дирилик шякилляридир. Онун буна щеч бир шцбщяси галмады. Ахы,
ондан башга щардайды еля бир мяктуб, еля бир шякил ки, оьул йарасыны ганадайды.
Кющня йара тязялянибся, одур, айры щеч ня ола билмяз.
–
Дядянди?.. Дядяндянди?..
Бу
сорьу евдякиляри, евдякилярин жийилтиси жавальасы гоншулары, гоншуларын
сясляшмяси бцтцн кянди тярпятди, киминин эен туманынын балаьы ялиндя, киминин
гыллы папаьы голтуьунда бура тялясди. Щяля аьарышланмамыш инякляря, гойунлара
мяляшмя, кечиляря мыггылдашма, атлара охранма, ешшякляря ангырышма дцшдц.
Тайфа-тайфа гушлар щямишякиндян тез жыртлашдылар. Гарьалар гялямялярин сцнбцл
будагларына гондулар, гарылдашдылар. Итляр эюйя щцрдцляр. Чай кцрляшди, жыьаллашды,
щирсли-щирсли ахды. Ялчатандакы яйри тут будаглары да юз донгарыны дцзялдиб
йарпагларыны сяс-щянирти алмыш довшан гулаглары тяки шякляди. Мяктуб, шякилляр
щамынын ялиндян кечди. Йаша эейиниб-кежинди, атасыны эятирмяйя щазырлашды. Онун
жибляриня нечя ял узанды – щяря бир ийирмибешлик, яллилик гойурду. Бяйлярля
Гязянфяр маьар гурурду, онларын яллидян чох кюмяйи вар иди. Хялчя, эябя дашыйан
ким, синя столу эятирян ким, клубун скамйаларыны машына галаглайыб эятирян ким,
юз тоьлусуну, еркяйини чатылайыб юз архасынжа бу мящляйя пцшцляйян ким. Щамы да
дейирди, ня вар тяййарянин ялиндя, ойанлы-буйанлы ики эцнлцк йолдур.
Бу
арада, бу гайнашмада тякжя Айдын хала йох иди. О, щеч кимин эюз йетирмядийи
баьын ян узаг эюрцнмязиня чякилмишди, аьлайырды, цряйиня даммышды ки, бу нечя
вахтдан бяри гулаьында гулаглашмадыьы яри юлцб, оьлу онун мейитини эятиряжяк,
бу той щазырлыьы вайа гисмят олажаг.
ГОЖАЛАРЫН ДЕДИКЛЯРИ
Щцнйанын
тязябяй вахты иди. «Эядя» дейилянляр кишиляшмишдиляр; атлары, арабалары,
маллары-гойунлары варды. Щавалы-давалы щярлянирдиляр. Инилтили-зарылтылы
касыб-кусублар коллугларда йуну дидилиб-сюкцлцб эетмиш арыг гойуна дюнян
бяйлярин, щампаларын, мяшяди-кярбялайыларын эюзцнцн габаьында заьлы хянжяр-бычаг
тийяси тяки ойнашырдылар. Бу йаны о йана, о йаны бу йана чякмя, ирялини эери
гайтарма башланмышды. Эедярэилярин тязя сюзляри бязяниб чыхырды. Тязя дцнйадан
аьзы, цряйи яйриляр, бейнибошлары юйрядирдиляр, жибляриня, ятякляриня
«хушэявяр» атырдылар, о йандан гачаглары йаллайыб сечмяляри бир-бир
дянлядирдиляр. Бу бейни йеллиляр еля эцман еляйирдиляр ки, тязя щюкцмят тякжя
бу кяндлик, бу елликдир, гошуну йох, топу-топханасы йох, гуружа ады вар, бу ады
да бу кяндин цстцндян эютцрмяйя ня вар: щеч ня йохкян ортада динэилдяшян
эядя-эцдялярин кяляйини кяссяляр дцнйа йеня щямишяки дцнйа олажаг.
Ай
юзцнцз юлясиниз! Сизи эюрцм жяназяниз йердя галсын, аьлашаныныз, лешинизи
эютцбцрцб гара йеря гуйлайаныныз да тапылмасын. Танрынын кяряминя шцкцр,
аьлайасылары да горхуларындан аьламадылар да. Ахы, онларын о юлмялиляря
юздярини тяряфдар тякин эюстярмяляри, танытмалары да горхулу иди, оннардан ютрц
юлцм иди.
Валлащи
ки, жаваннар пейда олмушду, жаваннар атданыб тапанчаланмышды, йящярдя гырьы
кими отуранда дейирдин сяркярдядир. Оннара комсомолчу дейирдиляр, башчылары
Аьалар иди. Быьларыны узатмышды, буруб шешялямишди, гулагларынын дибиня
чатдырмышды. Гашлары варды, щяряси бир гартал гылынжы. О тяряфлярдян эялмя
йанйаха кюйняйи варды, бу кюйняк тякжя онун яйнинди иди, эюй сятиндян иди, аь
сядяф дцймяляри варды, кцрякляри гулаж йарым оларды. Тахта онатыланы варды,
шалдан галфе шалвары варды, боьазлы чякмяси варды, жырттаьан боьазлы чякмя дя
тякжя онда иди. Жаван олса да алныны бу йандан о йана кясян тяк биржя гырыш арх
кюбясиня охшайырды. Адама щансы алчаглыгдан бахса, дейирдин, эюйдядир,
гузьундур, бу сайаг чалыб эютцряжяк.
Комсомолчуларын
ичиндя тякжя онда оначылан варды. Сонра гачагларын гысгысы яллярини о йандан
цзмяйяннярин фитвасыйла ки, бярк эялди, щамысы йарагланды. Эежяляр кяндин
кешийини чякирдиляр, эцндцзляр сцрцлярийнян эязирдиляр ки, чапгынчылар чапыб
апармасыннар.
Бяй
ады алмамыш, амма бяй кими бир шей олан биринин узун бир тювляси варды, бура
оннарын йыьынжаг йери иди. Йыьылырдылар, Аьалар щяр кясин йцкцнц юз бойнуна
гойурду. Комсомолчулар цздя идиляр, чохалырдылар. Кяндин тяк-тяк еви, мящляси
варды ки, ордан комсомолчу чыхмасын. Йыьынжагларына бязян гожалары да
чаьырырдылар.
Бир
эцн ижласларына инди дал вялини сцрцйян бу молла Иззяддин дя эялди. Молла
мяктябини Бярдядя тязя гуртармышды. Хяд гойдурмушду, эюдяк гапгара саггалы
варды. Бойну кялям юзяйи кими аь иди, жящря топу кими йупйумру иди. Лястик
архалыьыны эейиниб кяндин арасындан гябиристанлыьа доьру эедя-эедя «Яссалат»
чякяндя гомров сяси адамын йатылы тцклярини дя битирирди, пал-палтардан ийня
тяки кечирирди. Бизим кянд беля сяс ешитмямишди, гясидяляри, мярсийяляри
аьладырды щамыны. Кяндимизин беш-алты гыр-гырынты молласы варды, онлар
аьызларыны ачанда жий-жий жийилдяйирдиляр, адам йа эяряк гулаьыны узадыб
онларын аьызларына чатдырайды, йа да эяряк аьсаггал, гарасаггаллары жыьнайа-жыьнайа
эедиб онларын чяняляринин алтыны кясдиряйди ки, Гуран сяси ешидяйди. Бу жий-жийляр
эялян, ортайа чыхан эцннян Иззяддинин ял-айаьыны йемяйя башламышдылар. Ара
гарышандан сонра юлц эютцрмяйя чыхмырдылар, дейирдиляр билдийимизи йанылмышыг,
бу да еля-беля дейилмирди, гулагларына чатмышды ки, тязя щюкцмят динсиздир,
Аллащсыздыр, моллаларнан щагг-щесабыны йахын эцнлярдя чцрцдяжяк, саггалларыны
цлцдцб-гырхдырыб, башларына саман торбасы тахажаг, юзлярини дя котана-хыша
гошдуруб йер якдиряжяк. Амма молла Иззяддин моллалыьыны йеря гоймурду, жамаат
юлц намазына дуранда дейирди, жамаат, Гуран шяриятимиз буйуурб ки, Аллащ
икидир, бири эюйдяки, бири дя йердяки. Йердяки Аллащ – щюкцмятдир. Щюкцмят –
Аллащын гойдуьу гярар-гясямдян чыхан мяним дя дцшмянимдир...
Щарданса
сюз чыхмышды ки, молла Иззяддин шорэюздцр, киминся ящли-яйалына пис бахыб –
топуьуна бахыб, яндамына бахыб, синясиня базыб, инжясинин иряли-эерими
йырьаланмасына бахыб, бахыб ичини арытлайыб, мадйан эюрмцш айгыр кими еляйиб.
Еляйяр дя, нийя елямясин! Бир отурумда беш-он адамын йемини-йемяйини ашырыр
мцфтя-мцсяллящжя, аздан-чохдан, йалан-йанлышдан ня гырылдадырса оннух да щагг
алыр.
Бизим
жамаат да айры тябли ямялядир. Кишинин щяр эцнащыннан кечяр, шорэюзлцйцннян
кечмяз. Бириндя ки, бир балажа беля бир судур аннадылар, гуртарды онунку.
Бу
сющбятин тязя шыдырьыланан вядясиндя молла Иззяддин комсомол йыьынжаьына эялди,
эялиб отурду щяминжя тювлядя. Тювля чох йекя иди, беш йцз адам йыьсан долмазды.
Комсомолчулар бир баша йыьышмышдылар. О вядя стол-стул щардайды, отурмаьа да,
йазмаьа да чанаг гоймушдулар.
Аьалар
оначыланы йанына дюйя-дюйя жартажарт эялиб-кечди баша, отуранлары эюздян
кечиртди, бирдян шыьыйыб молла Изяддинин ки, кцряйини нежя хышмалады эютцрдц,
дейярдин гырьы гурбаьа чалыб эютцрдц. Гапыдан чюля атды. «Вызыт!.. ББ!..» деди.
Бу «ББ» дя онун «бас байыра»сы иди. Сонра билинди ки, йазыг молла Изяддинин
шорэюзлцйц-зады йохмуш. Бу йамаманы она жий-жийляр вурублармыш...
Ижласын
ширин йериндя жарчы эялди ки, Аьалары гоншу кяндя чаьырырлар, мяркяздян бюйцк
эюзляйир. О гоншу кяндя дя йол бир гоншу кянддян кечирди.
Арадакы
кяндя эиряндя эюрдцк бязякли той арабасы, эялин дя йенэяляр дя ичиндя сахланыб,
кишили-арвадлы жамаат дайаныб сцкута эедибляр. Зурначылар да бу йанда гуруйуб
галыблар.
Аьалар
сорушду:
–
Тойду?
Дедиляр:
–
Тойду.
Деди:
–
Бя нийя дайанмысыныз? Бу кянддян о кяндя эютцрцрсцнцз?
Бир
нечя папаглы киши башы йырьаланды.
Аьалар
бир дя хябяр алды:
–
Бя кими эюздцйцрсцнцз?
Бойун-бойнуна
верянлярин ян гожасы габаьа йерийиб ирялидян дя, эеридян дя горха-горха деди
ки, – башына дюнцм, бяй гоймур.
–
Нийя?
– Дейир о гызы мян юз гардашым оьлуна алажам.
–
Щазыра йараг, бишмишя гонаг олмаг истийир?
–
Щя, башына дюнцм.
–
Щаны о бяй дейилян зад?
Мярякянин
лап архасында дайанмыш чал атлы, эюй чухалы, бухара папаглы киши о йандан
хырылтылы сясля:
–
Мяням, – деди, – мяням!
Аьалар
шапалаьыны оначылана вуруб шаппылдатды:
–
Бейнини эюйя совурарам, ян йекя тикяни гулаьын бойда елярям!
Аьалар
атдан енди, эирди мейдана, лязэищянэи чалдырды, о ки вар ойнады. Сонра да
атынын белиня галхыб эюйя ики эцлля атды.
–
Сцрцн эетсин, – деди, – сцрцн!
Той
кючцнц о бири кяндя апарыб салмайынжа гайытмады...
Бизим
цст тяряфимиздякилярин щамысы ермяни кянддяриди. Бизимкилярдя еляси тапылмаз
ки, о кянддярдя цч-дюрд досту-кирвяси олмасын. Дядя-баба кирвяси. Торпагларымыз
гулаг-гулаьадыр, суйумуз оннардан кечир. Оннар бизим, биз дя оннарын хейир-шяриня
эедирик. Бир-биримизя хейримиз дя дяйир, зийанымыз да, инжиклик-задлыг олмур
арада.
Аьаларын
бир йезняси вар, онун ады Щясяндир, щяштады кечиб, дишини дяйишиб, гузу диши
эятириб тязяликжя. Буннан сонра да ялли-алтымышы ютцряжяк архайа, чцнки горьа
йейир, кцт газмаьы йейир, арсаланын химирчжяйини эямиртляйир, гядди-гамяти дя
дцмдцздцр, еля бил чяпяр пайасыдыр. О вядялярдя бюйцк оьлуна балажа той
еляйирди. Маьар-зад гурулмушду, газаннар асылмышды, йуха бир уждан йайылырды,
амма щялялик эялиб-эедян йох иди, бизим кяндин адятинжя жамаатын айаьы эцн
эцнортадан дюняндян сонра ачылажагды.
Биз
чюлдя, одун кютцкляринин цстцндя отурмушдуг. Щясянин досту Самсон киши дя бизим
йанымызда иди. Ички-мички дя тязя-тязя дябя дцшцрдц. Щясян кютцйцн мишарланмыш
башына сцфря сярди, цч-дюрд шиш кабаб, йарым шцшя дя жежя араьы эятирди.
Бир-ики дяфя «мцбаряк, мцбаряк»ля эурулдатдылар. Цчцнжц саьлыьы Щясян деди, –
деди Самсонун саьлыьына ичяк. Самсон да Щясяни беш-алты гатар тярифляди. Аьалар
фикир вериб эюрдц ки, кирвянин сюзляринин щамысы аьаж атыб эютцрмядир, сечмяси
йохдур, сорушду:
–
Самсон кирвя, Щясян нежя адамдыр?
Самсон
ялинин бирини галдырыб сясини узатды:
–
Адамдыр дя.
–
Ахы, нежя?
Самсон
йеня башданэетди жаваб верди:
–
Ара, адамдыр дя...
Аьалар
ишыьыны эиздядя-эиздядя данышан кирвядян ял чякмяди:
–
Ня тящяр?
–
Йахшы адамды, анжах йахшы да апаранды е...
Аьалар
юзц гясдян быьыны гачыртды ки, Самсон охуну атыб, йайыны эизлятмясин. Щям дя
Щясянин бцтцн ишляклярини билиб юзцйнян гощум фяхри иля гымышды:
–
Щанжары е...
Самсон
кирвя башлады ки, – ара, бунун отардыьы ферма субайларынын бинясийнян, бизим
ана донузларын биняси бир ил гоншу олду. Дяйянин бу дюшцндя бу иди, о дюшцндя
дя бизим Сяркис. Сяркис бир вахт бахыб эюрцр, ара, чошгалар эюзцня аз дяйир.
Сайыр, алтмышдан чоху чатмыр. Эюзцня дюндцйцм бу Щясян щамысыны мешоьа, хуржуна
салыб, о бири кяндлярдя адамлары вармыш, онлара сатыбмыш. Бизим Щясян беля
Щясянди, ара... Бу тангымайана лящнят! Еля билирсян цряйим истийир буну, о
астивас щаггы – йох, горхумнан. Дейирям бирдян бу мязщябсизин эениня дейярям,
ганымы гурудар.
Щясян
хых-хых хыхылдайа-хыхылдайа ляззятля эцляндя Аьаларын вял шилляси онун цзцндя
тапанча кими ачылды. Дюйдц, ня дюйдц!.. Тяпикляди, ня тяпикляди! Дюшяйясалма
еляди. Аьыз-бурун, баш-эюз галмады Щясяндя, олду ганлы гаратулуг!
Щярямиз
бир йандан дедик, яши, гойардын хейир ишини йола вериб гуртарайды, нейнярдин
сонра елярдин. Деди, адамын дилини юзцнцнкц эюдяк еляйяндя дюзмяк олмур.
Щясян
оьурлуьу о тярэидян тярэитди. Тярэитди
дейяндя дя дцз чыхмыр, оннан сонра эежяляр йата билмирмиш, чыхыб чюлдя-байрыда
щярлянирмиш, ишыглашанда эюзцня чимир эялирмиш. Бир эежя эюрцр ки, юзцнц щеч сахлайа билмир, юз данасыны юз дамындан
чыхарыб оьурлуг мал кими кясир, колхозун баьында кясир, ятини дашыйыр, арвады
да Аьалардан горха-горха ора-бура йыьыб цстцнц басырыр. Баш-айаьыны эятиряндя
эюрцр юзляринин гызыл-ала даналарыдыр. Эцлцр. Щясян дя эцлцр. О эцлмякнян дя
Щясян тярэидир.
Щалалын
щалалы иди Аьалар! Горхмазын горхмазы иди. Киши иди, ясл киши иди, еля кишиляр
тяк-тяк олур.
Инди
Гырмызысаггалын ушахлары шяклиня бахыб дейирляр ки, бу кишини эюрмцшцк.
Гырмызысаггал да бир кянд ола, ады юзцннян йекя. Цчжя ев галыб гайанын башында,
щярясиндя дя ирили-хырдалы беш-алты башыпапаглы, башыйайлыглы. О вахт Аьаларын
да еви ордайды, дава башлананнан, о эедяннян сонра кючдцляр ушаглары бу кяндя.
Бу кянднян о кяндин арасында ня вар ки. Бир дяряди оланы. Бу тайдан баханда о
тайдакынын, о тайдан да баханда бу тайдакынын эюзцнцн кюкц, аьзынын ичи
эюрцнцр.
Гырмызысаггалын
ушаглары шяр гарышан вядя ойнаглаша-ойнаглаша гойун-гузуларыны юрцшдян
эятирирлярмиш, эуйа Аьалар да дурубмуш кянд дейилянин баш эиряжяйиндя. Руса
охшадыблар, Дейибляр, ай рус, бу няди? Саташыблар кишийя жцвяллаьылар. Дейиб, а
бала, русжасы няди, билмирям, анжах сизин айрым дилиндя онун ады гузугулаьыды.
Дейибляр, бурда нейнирсян? Дейиб кярпижкясяням, эедин мяня палаздан-заддан бир
шей эятирин, бу эежя бурда йатым, сабащ эюрцм кимя кярпиж кясяжям. Эятирибляр.
Палазы юз кющня йурд йериня салыб йатыб. Ушаглар сящяр эялиб эюрцбляр кярпижкясянин
жанынын йери галыб палазда, юзц йохдур. Инди бахыллар шяклиня, дейилляр, щямян
кишидир. Бащалы тязя айаггабы, тязя шалвар, пенжяк, щамысы да гара, эейинмишди,
тякжя кюйняйи аь иди. Башында эцннцйц йекя щяррямяли, ортасы гылыж йатымлы йекя
папаьы варды. О тязялярин цстдян кющня, боз плаш эейинмишди. Бах, бу шякилдяки
палтарында иди, бу шякли о палтарында чякдириб. Саггалы варды, аьармышды, быьы
да аьармышды, щямян бу шякилдяки кимижя...
Инанырсан
ки, ушаьын эюзцннян щеч ня йайынмаз. Бири йалан десин, икиси йалан десин,
щамысы беля дейир. Амма бир шейя дя инанырсан ки, Аьалар кими бир киши юз евиня
еля эялиб беля гайытмазды. Беля дя дейился бяс, бу адам саь ола-ола юмрцнцн
отуз беш илини нийя гцрбят йелиня версин?
ЙАШАНЫН ДЕДИКЛЯРИ
Дядям
мяни дюймямишди, язишдирмямишди, шил-кцт еляйиб гол-габырьамы аьзыма
вермямишди, амма ондан горхмушдум. Бир тярс бахышындан горхмушдум.
Онда
гоншумузун Бякир адлы, сцр-сцмцклц, жайдаг бир оьлу варды, йашдаш олсаг да
мяндян бир баш йекя иди, кцрякли иди, гцввяли иди. Щярдян эцляширдик,
сцпцрляширдик. Белини яля вермирди, ортасыны дала атыб гамарлайырды мяни,
сыха-сыха апарырды, бир бадаг вуруб ашырырды. Мян дя чох заман онун галфе
шалварынын хортумларындан йапышардым, балаглары чырманыб дизляриндян йухары чыхырды,
бязян дя пача-пучасындан жырылырды. Щеч вежиня алмырды, чцнки гойунлу-маллы
идиляр, щяр пайыз дахалчаларындан ийирми-отуз мотал апарырдылар базара, ялли
тоьлу, беш-алты жюнэя апарырдылар, чувал-чувал йанажы, эцзям апарырдылар. Щяр
эедяндя алтлыглы-цстлцклц бир илликлярини эятирирдиляр. Евляринин габаьында бир
дярня варды. Нещря чатмаларыны о дярянин башында гурмушдулар, ири-ири газанлара
ращат йерляр дцзялтмишдиляр. Нещряляр чалхандыгжа о газанлара бошалдылыр,
цзцнцн йаьы йыьыландан сонра айранлары дярячяйя ахыдырдылар. Дярячядя биржя от
да битмирди, гаратиканлар, гарамухлар да гурумушдулар, дярячянин дяйирман
новуна охшар диби айран ахмагдан дцмаь аьармышды.
Бир
дяфя дя доггазда кцрякляшяндя мяни еля орталады ки, ялим щеч йана чатмады,
голларым голларынын цстцндя чырпынды, о да мяни щопжа эютцрцб архасы гатда йеря
гойду, юзцнц дя цстцмя йыхыб кцллцкдя ешялянян годуг кими аьнады. Дуруб
цст-башымы чырпанда эюрдцм дядям башымын цстцндя дайаныб, мяня бахыр.
Бякир
ялцстц якилди.
–
Кишинин дизи бярк олар, бели бярк олар, – деди, – киши йыхылмаз! Йыхыланнан
киши чыхмаз!
Мяня
беля эялди ки, дядямин бу сюзляри тярс бахышлы эюзляриндян эялир. О бахышдан
горхдум, о сясдян горхдум. О бахыш, о сяс, о вахтдан илийимдядир, о вахтдан
эюзцмцн габаьындадыр.
О
бахышдан анам да горхурду. Еля ахшам, еля сабащ олмурду ки, дядям баханда анам
гымзахмасын, гымылданмасын, юзцнц йыьышдырмасын. Йаман ити иди, сярт иди,
адамын щарасына дцшся кясирди.
Дядям
давайа эедяндян сонра ордан йараланыб шил-ахсаг гайыданлар олду. Бизим бир дяйя
гашында гярар тутмуш кяндимиздя бунлар еля дя чох дейилдиляр, жямиси ики иди.
Онун да бири сол голуну бойнундан асмышды, гялям тутан яли ишляйирди, район
мяркязиндя ишя эирди, ата-анасыны да кючцрцб апаранда ешитдик ки, испалкомлугда
катиблийя гойублар, бюйцк вязифядир, сайылмалы йердир, йюнц бюйцклцйя доьрудур,
ордан артырма-артырма галхажагдыр, русжа савадлыдыр, орда цч айлыг командирлик
курсу битириб, лейтинантлыг алыб. Диэяри ися ики голтуг аьажы иля эязирди,
гылчасынын бири асмалыг кими асылмышды, ону да он евлик-аилялик кяндя сядр
гойдулар. Колхоз дейяндя няйи варды ки! Биржя арабасы, сяккиз бойун кял-юкцзц,
йцз гойуну, йцз кечиси, ялли-алтмыш да иняйи-дцйяси варды. Тахыллары дямйя иди.
Илдя йетмиш тон арпа-буьдасы олурду. Эюйляр йаьыш вермяйяндя йер дя йетирмир,
тохумлуьу эцжля чыхарырдылар. Амма ады колхоз иди. Мян гоншу кянди эюряндян
сонра кяндимизин юз цстцня эютцрдцйц бу йекя ада эцлмяйим тутурду. Йол-йамаждан
баханда архажда галмыш чобан папаьына охшар колхозумуза эцлцрдцм, онун ядалы
сядриня, адам буйурмаьына эцлцрдцм. Бу кефим чох чякмяди, чцнки сядрин щяр
сящяр, щяр ахшам бизя сары бахдыьыны эюрмцшдцм. Мяня еля эялирди ки, онун юзц
эется дя эюзляри эежяляр орда галыр, няфси-няфяси аьажларымызын йарпагларыны
саралдыр, алма-армудларымызы зящяр кими вурур, суйумуза гарышыр, чюряйимизя
гарышыр. Суйу ичяндя санырдым ки, онун эюзляри ордадыр, суйу цфцрцрдцм,
дяйиширдим, бязян эедиб сядрин эюзцндян кечмямиш чайдан эютцрцрдцм. Арпа
фятиримизин жадарларында да онун эюзляринин ишартысыны эюрцрдцм, бу ишартылары
гясдян чох чейняйирдим, еля билирдим юлдцрмцшям, удурдум, сонра мяни беля бир
щал басырды ки, о бахышлары юз жаныма, юз варлыьыма кечирмишям, вцжудумун щяр
гятрясиндя, щяр зяррясиндя о вар. Гачмаг истяйирдим. Щара? Юзцмц чайа вурурдум,
юзцмц ода атыб о бахышлары да жанымла йандырмаг, кцл елямяк истяйирдим.
Анам
щяр ону эюряндя «Аллащ, амансан!» дейирди, цзцнцн о тяряфиня йайлыьыны чох
чякирди, анамын йайлыьы башында йел сцрцшдцрмцш дяйя кечяси кими йанпюртц
дурурду, цзцня сары-сары тцкляр эялирди, биржя анда узанырдылар, биржя анда
ийнялянирдиляр. Анамын ялляри титряйирди, додаглары титряйирди, мян ешидя
билмядийим сюзляр пычылдайырды, щисс едирдим ки, щяр кялмясини бир гыш цшцтмяси
тутур. Анамын йалын айаглары биржя анда арыглайырды, ятини тюкцб бир дяри, бир
сцмцк галырды, дабанларынын кялтянлийя охшар чатлары эюйярирди.
Мян
аьлайырдым.
Бир
гызыл итимиз вар иди. Эцндцзляр варлыьы билинмязди. Ахшамажан баьымызын
айаьындакы дяря башында, коллугда йатырды, гаранлыг гарышщагарышда гапыйа
эялирди, евимизин щяндявяриня гуш да сякмяйя гоймурду. Инди о
да артырманын, гапынын дабанындан узаглашмырды, эцн чыхандан та батанажан биржя
дяфя дя «мыр» елямядян ит щярим-щярим
щярлянирди, аьзыны йеря тутуб щцрцрдц, эюйя тутуб щцрцрдц, сонра да бизим
эюрмядийимиз щансы учаьанын, гачаьанын гарасынжаса сядрин евиня сары жумухурду,
бизим доггаздан онларын доггазына кечирди, онун дуруб-дайаныб бизя тяряф
бахдыьы йеря чатанда аьаж, даш дяймиш кими зинэилдяйирди.
Анам
бир сящяр гызыл итин боьазына бир кямсик салыб мяним йедяйимя верди:
–
Апар бабанэиля, – деди – баьлы сахласыннар, бурахмасыннар. Щамы суйу бизим юйцн
йаныннан эютцрцр, халхын ушаьыны тутар, дурдуьумуз йердя хатайа дцшярик.
Гызыл
итимизи аьлайа-аьлайа апардым, истядим гайытмайам, бабамэилдя галам. Анамдан кцсмцшдцм.
Аьлыма чох шей эялмишди, фикримдя о бахышлары щяйятимиздя, гапымызын аьзында,
евимизин ичиндя эюрмцшдцм. Эцн батабатда ки, эюйляри, йерляри бир сарылыг алды,
анамын цзцнцн ийня-ийня дуран сары тцкляри мяним цзцмдя битди, мяним цзцмдя
узанды, онун ялляринин учунтусу, арыглайан, биржя анда юлц айагларына дюнян
айагларындакы чатларын эюйц мяним додагларыма кечди. Эютцрцлдцм, ениши
бирняфяся ендим, йохушу бирняфяся чыхдым, анама эцнащлыйа бахан кими бахдым.
Мяни баьрына басды, аьлады. Щяр щычгыртымыз бир сюз иди, щяр щюнкцртцмцз бир
данышыг иди, ана-бала арасында юртцлц-щяйалы эедирди.
Гапыда
даща ит дя йох иди, о, кимдян горхажагды?
Биринжи
эежя щеч йатмадым, дюшяйимин алтына бир ятяк даш йыьмышдым, гапыдан эирся,
башына йаьдыражагдым, гышгыражагдым, чыьырыб-баьыражагдым, бундан савайы щеч
няйя эцжцм чатмазды.
Гапымыз
ики дяфя итялянди. Икисиндя дя галхыб йеримин ичиндя отурдум.
Анам
цзцнц гапыйа тутуб ажыгланды:
–
Ай ит, жящянням ол ордан! Йаша, Бяйляр, а бала, дурун эюряк бу кимин гудуз
дяймишиди.
Мяни
ися йорьанымын алтына салды, юзц дя йаныма эириб бцзцшдц.
–
Гызыл итимиз бурда олса жырымыны чыхардарды, – дедим, – сабащ эедиб эятиряжям.
–
Йох, аьрын алым, йох, эятирмя. Гызыл итин сяси о кяндя дя чатыр, бабан йазых гожа
кишиди, ордан бура дуруф нежя эяляжяк. Бир щцрцмнян ял чякянди гызыл ит?!
Эюй-эюй эюйяряжяк. Бабанын бир гулаьы щямишя биз тяряфдяди. Эюрмцрсян щяр
эяляндя дейир, ит филан юзцнц даьыдырды, о, няйди еля?
Анамы
бярк-бярк гужагладым, йалам-йалам йаладым.
Итимизин
гарашивяниня бабам эялярди. Бу йандан гоншулар эялярди. Ад эедярди, анам биабыр
оларды.
Бир
сящяр сядр анама деди:
–
Идаряйя эял бир, бир-ики каьыз вар, оннарын цзцнц чыхарт.
Идаря
кяндин башында узун бир дахма иди. Бир башында сядр, бир башында да щесабдар
отурурду. Бу ики башын арасындакы йеря мишарла кясилмиш, балтайла йонтарланыб
аьардылмыш кютцкляр басдырылмышдыр, кютцклярин башына аьаж йармалары
мыхланмышды. Колхозун ижласы да бурада кечирилирди. Щамыны йыьсан ики кютцйцн
арасыны тутан йарманын цстцнц долдурмазды.
Анам:
–
Бажармарам, – деди, – щавахданды йазы йазмырам.
–
Эцннц ишди... Щямишялик ишди... Щейят гярар чыхардыф... Зящмят
щесабдарлыьыды... Йерин дя айрыжа олажах орда... Демишям, эедиф мешядян
айын-ойун эятирсинняр, о башдан, щесабдар тяряфдян сянник бир йер кяссинняр.
–
Аллащ истяйяниня гисмят елясин, – деди, она деди, амма тякжя биз ешитдик.
Доггаздан
бяри дюняндя сядр голтуг аьажларыны таггылдада-таггылдада асма гылчасыны иряли
сцздцрдц:
–
Аллащ аьлыны алмасын, давады, буйцннян сабаща умуд йохду... Ишыг эяляня папах
тыхама, ушахларыны доландыр. – Аьзыны
еймя кими ачды, щярясинин арасындан бир пярди кечяси сейряк дишлярини
аьартды: – Сяннян щярякят, мяннян бярякят.
Анам
евя эирди.
Сабащ
тязя ачылмышды. Эцнцнцн дараг сачаглары йеря йахынлашдыгжа, йоьунайа-йоьунайа лцлялянир,
щяряси бир даьын башында, бир йамажда, бир дярянин эцней синясиндя рянэсаз
сцпцрэясиня дюнцрдц, пардагланырды. Кянддян чох узагда биржя кома гара булуд
варды, онун да кюлэяси тякжя бизим еви, щяйяти, баьымызы юз гаралыьына алмышды,
гаралтмышды. Булуда бахдым, йоьун бир лцляни тутмушду, сахламышды, бурахмырды.
Анам
о булуд кими гара чаршабыны башына салыб чыхды. Мяня тапшырды ки, Бяйляри,
Гязянфяри йола, доггаза, чайын гыраьына эетмяйя гоймайым.
Щямин
эцнорта бабам араба эятирди, няйимиз вардыса щамысыны арабайа йыьдыг,
гойунларымызы, иняйимизи, бана-гузуларымызы габаьымыза гатдыг, дярянин о
гашындакы кяндя, бабамэиля кючдцк. Анам гапымыздан эюйдяки о гара булуд кими
гара бир гыфыл асды.
Бабам
калафа газды, мешядян пярди-диряк эятирди, бир араба кцляш эятирди, бизя бир
дахма тикди.
Щярдян
ахшам-ахшам, сабащ-сабащ су эятирмяйя эедян анамла дярянин гашына чыхырдыг,
ордан баханда евимиз эюрцнцрдц, гапысындакы гара гыфыл эюрцнцрдц. Биз нечя дяфя
бахмышдыгса щямин гара булуду о кяндин щямин узаглыьында, кюлэясини ися
евимизин, щяйятимизин, баьымызын цстцндя эюрмцшдцк...
ЕЙНУЛЛА БАБАНЫН ЕШИТМЯЛЯРИ,
СЮЙЛЯМЯЛЯРИ
Дава
дайаннан сонра аралар дцзялишмя гайдасыйнан о тяряфли-бу тяряфли ки, ачылмады,
о йанлыьынкы бу йандан, бу йанлыьынкы да о йандан бурахмалыьа бурахылмады, язялжя
ком-ком, дястя-топ щалында, ахырда да бир-бир дянляня-дянляня ки, эялиб
гуртармадылар, «юлдц», «итди» хябяри аланнарын эедянляриня олуб-галан цмиди дя
гырылды, о щесабдан бизимки дя.
Арадан бир-ики ил аддады, ордан-бурдан, онун аьзыннан бунун
аьзына кечя-кечя эялян сяс-сораг гайнады ки, бяс демийясян филан обадан
филанкясин оьлу, филанкясин нявяси гырьын-гийамятин лап биринжи эцнняриндя о
тяряфя дцшцбмцш, онун да «юлдц» каьызы эялибмиш, инди дейир, йанында олан
тапылыб, бир эятирилибляр бу цзя, бизим
тяряфя, йолда сахлайыблар, йохланылмада, ялякдян-хялбирдян кечирилмядядир,
яляк-хялбирин алтына да чыхса, цстцндя дя галса саь хябяри чыхажагдыр.
Чыхырды
да!
Чыхырды
ки, йайынмасы оланнары сахлайыблар, ишиня бахыблар, Сибирин бурахмалыгларына
апарыблар, орда мешя гырдырырлар. Эцнащлыймыш; гырмызы андыны, ящдини позубмуш.
Белясинин
бири бизим юз кяндимиздян дя чыхды. Каьызы эялди. Онун каьызыны нявяляримин жяминя
охутдум. Йаваш-йаваш охутдум, чцнки ачыг йазмырды, юртцлц йазырды, алымлысы
адда-буддаларынын арасында, ютцрмяляриндяйди, эяряк юзцн тапайдын йазмайыб
дедиклярини, демяк истядиклярини. Эизлятмядийи оранын щавасыйды. Йазмышды ки,
сиздя эцндцз оланда бурда эежя олур. Буранын эежяляри щямишя узун олур. Доггуз
ай гыш олур бурда. Шахта бир балажа нашылыг-кащаллыг елясян гулагларыны салыр,
бурнуну салыр. Нежя еляйир билмирсян, ялини чякяндя эюрцрсян эетди. Узун олур
буранын гышы, эежяси!.. Щямишя узун олуб, щямишя беля олуб. Мян щялялик
эюрмямишям, амма эюрянляр вар, оннар дейирляр ки, буранын эюйцнцн эцняши лах
йумурта сарысына охшуйур, йумурта аьынын ичиндя эюрцнян тякин эюрцнцр.
Бизим
кянтти шяклини дя эюндярмишди, яйниндя кцрк, айаьында кечя чякмя, башында
гулаглы папаг, ялляриндя, айагларындакы кечя чякмяляр бойда ялжякляр варды.
Гары о йан-бу йана кцрцмцшдц. Гарын галынлыьы башындан щцндцрдя дурурду.
Кцряйини гара санжмышды, балтасыны голунун цстцня алмышды, о йанда йыхылы,
битили аьажлар эюрцнцрдц.
Беля-беля
шейлярдян сонра йеня инамлы олдум. Буннардан савайы да еля бил мяня эюйлярдян, йерлярдян
хябяр эялирди, башыма, айагларыма дейирдиляр ки, Аьалар саьдыр. Бу сораг
айагларымдан эяляндя, нийя даным, щарда олсам йеримирдим, отурурдум, дейирдим,
Аллащын, Танрынын тяпийимин алтында ачдыьы мялакя дилини тапдаламайым,
эцнащдыр, кялмейи-шящадятими охуйурдум, ики дяфя «Яссаламцн-ялейкцм вя
рящмятулла» дейирдим. Башымдан эяляндя щанжары сириллащ идися
аьырлыьым-уьурлуьум тябяххцр еляйирди, гуш кими йцнэцлляширдим, мяндя беля бир
кясямят пейда олурду ки, голларымы гуш ганады тякин чалсам учарам. Ичим-ичалатым
да эюр нежя тямизляниб йухалырдыса, еля билирдим щава ири-хырда щяр дамарым
узуну ахыр, жанымын ятимдя – язамда кющня-гожа няйи варса щамысыны силиб
апарыр, йаз оту тякижя, тязядян жцжярирям, дцнйайа тязядян эялирям.
Башымын,
айагларымын йернян эюйнян беляжя данышан вядяляриндя мяня елчи дцшцрдцляр ки,
гызымын «щя»сини верим. Еля адамлар ки, оннарын да арвадлары рящмятя эетмишдир,
галмышдылар бир сцрц жовьанын ялиндя.
Биринжиси
– буна гызымын юзц дя разы олмазды, икинжиси дя цч нявямин цчцнцн дя цряйи
ичиня дцшмцшдц, аталы ушахлар оннара аталары бойда эюрцнцрдцляр. Йетимлик
идмиси алмышды оннары. Аналары эедиб айрысынын чыраьыны йандырса, анадан да
йетим галардылар. Аталыг евиндя аналы ушаьы анасыз эюрмцшям. Аталылардан чох
ишдийибляр, чох жан йандырыблар, йерляри сцфрянин айаьы олуб, бу йери юзляри
сечибляр, юзляри тапыб– таныйыблар, ялляри аьызларына чятин эедиб, йейяжякляринин
чохуну йеря тюкцбляр, даьыдыблар, аталыьын чалаьан бахышы алтында цшцйцбляр,
пюртцбляр, эцлцмсцнмякляри дя аьламаг олуб. Ана да йетим олуб. Цч оьлу олан
ананын йетимлийи айры мцсибятдир, оьул! Аллащ щеч бир ананын башына эятирмясин
бу йетимлийи.
Йаша,
Бяйляр аьлыкясяндиляр, йаныма гожа-голтаг эяляндя йолаьа чапа-чапа юз
сцрцляриня йол ачмаьа эиришяндя аьажы, дашы кишлядикляри тойуьа-жцжяйя
атырдылар, нежя атырдыларса эялиб гонаьа дяйирди, гуш вурмаьа рагатга
дцзялтмишдиляр. Балажа дашлары гулаьымызын дибиндян вый-вый выйылдадырдылар. Юз
гызыл итлярини баьын айаьындан, юз комаларынын щяндявяриндян чюряк атыб
кцчцляйя-кцчцляйя эятирирдиляр, гонаьа гыс верирдиляр.
Мян
бир баба кими нявяляримя тяпинмялийдим, амма онлара ажыглана билмирдим:
–
Я, аьрыныз алым, башыныза дюнцм, дейирдим, – эедин анырыда ойнайын.
Бир
дяфя о ниййяттинин юзц эялмишди. Ахшамдан бир шей кечмямишди. Ушахлар палаз
сярдиляр тутун дибиня, дюшякжя, мцтяккя атдылар. О вядя ня эязирди гаранныьы
дюшдяйиб апаран ямял ишыьы, нюйцт лампасыйды, гоймушдулар ичяридян айнанын
габаьына, бир саралтысы да эялиб бизя чатырды.
–
Ейнуллащ ями, – деди, – аь аьда, гара гарада. Мян айры ня дейим, юзцн Аллаща
шцкцр, аьлыкясян кишисян. Мяним дя цч, бунун да цч, тайтутаныг.
Чох
яришди, чох даь еляди, чох сцздц, мян диллянмядикжя эялдикжя эялди.
– А
бала, – дедим, – эцнцнц эюй яскийя дцйцб, ачмыр, мянний иш дюйцл.
Деди:
–
Ел сяни дя таныйыр, гызыны да. Ата-балалыьымыз еля бяллиди, мяним аьзымы боза
вермя, сянин бир «щя»н онун гул жызыьыдыр, чыха билмяз.
Бу,
щяйасыз адам иди, зырраманын зыррамасы иди, каллыгда, эюнц галынлыгда тайы
тапылмазды. Хоша-хошлугла ял чякян дейилди. Бу хасиййятиня эюря лап балажалыгдан
дюйцля-дюйцля эялмишди. Давадан гайыданнан бир щяфтя сонра ахырынжы дяфя
язишдирилмишди.
Яризя
апарыб колхоз сядриндян ялли кило аванс буьда истямишди. Сядр дя демишди
анбарда биржя дян дя йохдур, дайан эюряк щардан тапырыг. Дайанмамышды,
райкомлуьа шикайят елямишди, оннан да мяркязя йазмышды. Йаздыьында милиси-зады
гатыб-гатышдырмышды. Басмышдылар годуглуьа. Сядр эедир ки, яши, цч йетими вар,
бурахын, сядря кялля атыр, вурур тюкцр кишинин дюрд габаг дишини, тяпикля йуха
йерини даьыдыр. Сядри ордан балнисайа апардылар, тикдиляр гарныны, йазыг киши
ийирмижя эцн архасыгатда йатды оннан сонра ки, тюкцлцшярляр бунун жанына ня
тюкцлцшцрляр. Ешидянняр, эюрянняр дейирдиляр жанавар даьыдан ешшяк сяси
верирди.
Бунун
юзц бир кярям-кярамят йийяси дейилди, ялдя юлянин бирийди, о дилиня эюря
киминся ялиндя эедяжякди. Юзцннян йох, сюзцннян горхурдум. Дейирдим чяняйирди,
гара йанналайаб йахмагда щямяйирди, аьзы гялят гырар, абрымыз тюкцляр.
Чай
евимизин далыннан ахырды. Бизим йердян, мящлядян щцндцрдя иди. Гулаьы ки, бир
балажа гурдалайырдыг, чайын оланы ахнайыб бяри эялирди.
Бир
дя эюрдцк сел алды цстцмцзц, гуруйа чыхмаьа мажал тапмадыг. Бу йаннан да гызыл
ит жумду «гонаьын» жанына, дюрд йанымда эиря дюйся дя тянтитди, йыхды селин
ичиня. Гызыл итин бойнуна аьаж йаваны салыб ону йеря басмасам, даьыдажагды.
«Гонаг» суйу сцзяляня-сцзяляня гачанда ити эуйа сахлайа билмядим, амма гясдян бурахдым. Ит эюзцня дюндцйцм дя
йолун щарасындаса она чатмышды,
синясийнян нежя вурмушдуса, «елчи» гаратикан чяпяриня эирмишди. Сящяр
данышдылар ки, «гонаьымыз» юз гапысында башы чалмалы отурубмуш, гызларына
гарнынын, дизляринин тиканларыны чякдирирмиш.
Бу
ящвалатдан икижя эцн сонра хябяр чыхды ки, Аьаларын йаныннан эялян вар. Бу
сораьын йалан-йанлыжлыьыны щеч кимя билдирмядим, дедим, гой эерчякликдя галсын,
бязи-бязи эюздяр йыьылсын, няфясдяр дюнсцн. Анжаг ял алтдан арадым, ахтардым,
бу онун, о, о биринин цстцня эюндярди. Ахыры беля гуртарды ки, ешидян тапылды,
дейян, ордан эялян тапылмады.
Отуз
беш илдян сонра бир дя тязяляниб о сяс-сораг. Дцнйамызда мцщарибянин еля
эцнащлысы галмайыб ки, бурахылмасын, юз йурд-йувасына гайытмасын. Буралы
ола-ола оранын хейриня-шяриня юзцмцзцнкцляря, юзцнцнкцляря эцлля атаннар да
баьышланды. Мяним савадым-задым йохду, отузунжу иллярдя беш-алты ахшам курса эетдим, онда да икижя щяр юйряндим:
«АТ». Буннары да она эюря гоша юйряндим ки, мцяллимимиз онда бизя йекя «А»ны
эюстяря-эюстяря онун йанындакы атаны, ашы, оту да эюстярирди, бармаьыны
белядян-беля сцрцшдцрцб «Ата ата от апарды» дейирди. О «АТ» мяня бцтцн юмрцм
бойу алажаьымын габаьына гол чякмяк цчцн лазым олду. Гол чякяндя гялями бярк
баса-баса, бязян дя сындырыб чап «АТ»ы йазырам.
Дедим
ки, охумаьы бажармырам. Амма мяктябин лап о йекясини битиряннярин, гязет-китабы
су кими ичяннярин дилиннян ешитмишям ки, бизим о тяряфя кюнцллц кечянняримизин
«кяллялиляринин» арасында вязифя бюлцмц-пайланмасы да эедибмиш, немесляр бураны
алан эцннян оннарын щяряси буранын бир назири оласыймыш, оннар да гошун-мошун
дцзялдиб юздяри кимиляринян лайласы, чюряйийнян бюйцдцкляри торпаьы
одлайырлармыш. Щюкцмятимиз оннары да баьышдады. Бяс бизим бу Аьалар
баьышданмырса щансыннанды. Саьдыса нийя эялмир, мяктубунун йолу да кясилиб,
нийя мяктуб йазмыр?
Билмирям,
валлащ, билмирям щеч ня дейям, ня фикирляшим. Фикирляшмяйя, эцмана, зиряйя дя
эятирмяйя бир аьыл тутанныг, ялтутанныг галмыйыб.
Тяки
эерчяк олсун! Тяки! Йаша эедиб, йолдады, тяки ону тапсын. Щеч эялмясин,
эятирмясин, эюрсцн дядясини. Дцздц, учанда, гачанда эедяси щалда дюйцлям, эюзцм
йолда сыьанса да, чяням гярибликдя баьланса да эедярям, мян дя эедярям ону
эюрмяйя, дярдини-одуну билмяйя; бир дя юмцр йолунун ахыр-ухурундайам,
щалаллашардыг, дуз-чюряк кясмишик, гайната-кцрякян олмамышыг бир-биримизя,
ата-оьул олмушуг.
Эерчяк
олса, эцля-эцля юлярдим, баханнар дейярдиляр, ня бяхтявярдир.
ЙАШАНЫН МЯКТУБУ
Язизим
ана, гардашларым!
Бу
мяктубу сизя она эюря йазырам ки, мян сарыдан ялиузалы галмайасыныз. Тяййарядян
тяййаряйя, гатардан гатара, автобусдан автобуса кечя-кечя эялиб он эцня чатдым.
Бяляд адам цчцн ики эцнлцк йолду. Бу йолун еля хасиййяти вар ки, беш дягигянин
эежикмяклийи сяни цч эцннцк дала салыр.
Эяля-эяля
фикирляшмишдим ки, бюйцйц отуз йашды гардаш-бажыларымла эюрцшяжям, оннарын
оьул-гыз балаларыны эюряжям. Аллащмы вермяйиб, кишинин юзцмц истямяйиб,
билмирям, йохдулар. Марийа адында арвады вар. Бизим малаканлара охшуйур,
гыпгырмызы, сапсаьлам. Йаман тямизкардыр. Еля тямиз-тарыгдыр ки, адам сыхылыр,
ялини бурнуна да вурмаьа горхурсан, дейирсян бирдян аь гар юртцйя, адамы эцзэц
кими эюстярян дюшямяйя няся дцшцб эюрцняр, чох хырдажа бир шей отагларын булаг
суйу тяки думдуру щавасында мыьмыьа
йекялийиндя учар. Ян кичик мунларлыг бурда ян бюйцк биабырчылыг йекяликдя
эюрсянир. Эюрцн нежя васваыдыр ки, бу ич-ичя отагларын чюл-щяйят гапысынын
дабанында бир жцт, бир жцт дя о задын – адам юзцнц йцнэцлляшдирдийи йерин
аьзында сахлайыр. Айаггабылары дяйишя-дяйишя эедирсян, дяйишя-дяйишя эялирсян.
Орда бир ялцз йуйан, щяйятдя дя бири. Орда дястямаз афтафасы... Хюряк-чюряк ки,
эятирмир, доймаг билмрсян, дейирсян чяняни чаггачаг ишдятмяйин щесабына
яритдикляриннян дюйцл, бизим даьлардан да йахшыларынын эюй щавасыдыр буннар.
Анамнан
йола эетмяздяр, гятиййян эетмяздяр! Айры ишдярини демирям, тякжя евдаррыьыны
дейирям! Гисмят олса ону да эятиряжям дядямнян. Анам юзцнц йыьышдырсын, Марийа
ядалы-гадалы, щюкмлц-буйруглу арвадды. Йаман да истиганныды, фящмлиди. Мяни
кцчя гапысынын аьзында эюрян кими таныды, «Тый Йаша? Старшый сын Ащалара?..»
деди, жавабымы алмамыш гужаглады мяни, «милый мой»ун бири бир гяпийя чыхды.
Адамы щеч юз анасы да беля гужагламыр, беля йаламыр.
Дядямин
Марийасындан бундан артыг йазмырам, саьлыг олсун, юзц эяляр, эюрярсиниз нежя
Марийадыр.
Дядям
командировкадады. Он эцндц эедиб, он эцннян сонра эяляжяк. Марийа ана дейир,
кишинин беля командировкалары узун чякир. Дядями лап чох истийир, «узун чякир»
дейяндя долухсунду, мяннян утанды-няйди, щяйятя чыхды.
Орда,
биздя щяля йай гуртармайыб, истидян адам бишир, амма бурда гыш башланыб. Мян
эяляннян бяри ики дяфя гар йаьыб. Марийа ана пенсийачыдыр, ишдямир, анжаг щяр
эцн щараса каьыз-куьазла эедиб-эялир. О, евдя олмайанда габаьыма гойуб эетдийи
албомлара бахырам. Щамысында да дядямнян Марийанын шякилляри. Щамысы да
тарихли. 1947-жи илдян чякдиря-чякдиря эялибляр. Ян галын албомун биринжи
вараьында-йарпаьында бизим шяклимиз вар. Бяйлярнян мяним. О шякилдя Гязянфяр
йохду, чцнки онда Гязянфярин юзц дя йохуду, Гязянфяр щардайды онда. Дядям
эедяннян беш-алты ай сонра олмадымы?! О шяклин бири дя биздя вар. Биздя олан
шякилдя анам да вар, амма бурда тяк икимизик. Дядям бу шякли бюйцтдцрцб,
чярчивяйя салдырыб, башынын цстцннян дивара вуруб. Марийа ана дейир ки,
чарпайысына щяр узананда бу шякиля баха-баха галыр, щяр эюзцня бир эюллцк йаш
эялир.
Албомлары
долаба, юз йериня гойанда орда бели кяндирля баьлы, ичи долу йекя бир пакет
эюрдцм. Истядим дяймяйям, анжаг щявяс андыр гоймады, ичини тюкдцм. Щамысы
йазылы кющня каьызларды. Ичинин ян кющняси дя мяктубумун арасында сизя
эюндярдийим каьыздыр. Тарихи дядямин бизя эюндярдийи ахырынжы мяктубун
тарихиндян бешжя эцн габаьадыр. Онда бизимкиляр эери басылырдылар, дядям
Курск-Орловск жябщясиндя иди. Дядямин эялмямяйинин щяр ня мяхлятяси варса бу
каьыздадыр. Имзасыз-задсыздыр. Дядямя йазылыб, ордан бизим кянддян йазылыб. Чох
йерини охумаг олмур, охунмалыгдан чыхыб, чцнки каьызын жанына ган щопуб,
дейясян дядям йараланыбмыш, дядямин ганыдыр. Щялбят дя белядир. Дядямин
мяктубунун айрысынын жибиндя ня иши варды. О хятти бир адамын хяттиня
охшадырам. Сиз гурдаламайын, гойун бу газан щялялик юртцлц гайнасын. Юзцм
эялярям, онун йазы-позусундан яля эятирярям, тутушдурарыг. Мяктубдакы жцмляляр,
охунаглысы, дейирсян щямян адамын юзцдцр данышыр. Йазыр ки, Аьалар, сян
эедяннян он бешжя ай сонра арвадынын бир оьлу олду, атам баласы, арвадын бижлийиня
бах, арваддара дейирмиш, Аьалар эедяндя бойнумдайды. Щамыны ахмах, сяфещ йериня
гойур бу арвад, еля бил халх щесаб-зад билмир, аьзы отлу щейвандыр. Атам
баласы, арвадын сон газанжы о эцн имякляйя-имякляйя доггаза чыхмышды, баханда
дейирсян, дядяси бигейрятди бурнуннан дцшцб. Йазмаздым, ня дярдимя-одума галыб,
анжах, атам баласы, сян кишиляр кишисисян, мян истямирям сян елясинин цстцня
арвад дейиб эялясян. Гырмызысаггалларын кюкцня-будаьына бялядсян, Аллаща шцкцр,
арвады эютцртдцляр щойдущойдуйа, о да о тайа кючцб дядясиня бутарланды. Сянин
кими кишинин арвады, атам баласы, эяряк сяннян йахшысына ял-ятяк веряйди,
адамаохшамаза йыхылды, мяни дя йандыран бу дярдди...
Буна
да инанмырам, гардаш! Фярз едяк ки, о йазылан дядямин бейниня батыб, бяс, бир
канда-мяканда йерини бяркидяндян сонра эялиб юзцнцнкц щесаб елядийи биз
ики гардашы нийя йанына апармырды, нийя
ганадынын алтына чякмирди? Щеч олмаса жиря эюндяряйди, билмирдими давадан сонра
да йашамаг чятин олуб, еля дава илляриндяки тяки олуб?! Гача-гача эялиб
дцнйанын бу башына, йерля эюйцн гуртаражаьына чыхмаг, биздян узаглашмаг ня
демяк иди? Бу, щансы киши гейрятиня сыьышарды?! Бялкя, анамы юлдцрцб бизи йетим
гоймаг истямямишди?
Мяним
фярзиййя-эцманларымын щеч бири буна ясас вермир, гардаш! Бурда щяр ня ися бизим
щеч биримизин аьлынаэялмяз кюклц бир ясас вар, сясбяб вар.
Ямяк
китабчасына бахырам, 1947-жи илдян мешябяйи ишляйир. Йекясиняли, узунбойун,
узун йол, сякил, гашга гара аты вар, эями кимидир. Нечя эцндцр арпа-саманыны
мян верирям, суйуну мян верирям, гашовуну мян чякирям. Мян тювляйя эиряндя
охраныр, гулагларыны шешяляйиб узун бойнуну галдырыр, язялжя кцрлцк еляйир –
йийясини истяйир, сонра йаваш-йаваш щавамы эютцрцр, гулагларыны саллайыр,
саьрысыны салыр, белини бошалдыб яйир, эюзлярини йумуб эилдир-эилдир аьлайыр.
Атын щычгырдыьыны, ичини чякдийини эюрмямишдим, гардаш, бу Аллащын щейваны лап
адам кими еляйир, мяни дя аьламаг тутур.
Марийа
анайа данышдым. О да долухсунду, кювряля-кювряля деди ки, ата даща сян гуллуг
елямя, гярибсяйиб, дарыхыб Аьалардан ютрц, мяни таныйыр бикефлямяз, сян бахсан
боьазына-башына, алтына-цстцня арыглайажаг.
Шцбщялянмишям.
Бу ня узун командировкады? Мешябяйинин эедяжяк йери щарда олмалыды? Бизим дя
мешябяйиляр йохдурму? Идарялярийнян, лап назирликлярийнян иш йеринин арасы
щардан щаражанды ки?!.
Тяки,
аьлыма эялян кими олмасын.
Амма,
Гязянфярин шяклини чякдирин, тез мяня эюндярин. Дядямин ордакы палтарларыны
эейиниб чякдирсин. Киши эяляндя дейяжям, ай дядя, щяр шяклинин чякилмя тарихи
вар, бунунку йохдур, йадындан чыхыб, йазмамысан, йаз. Чашажаг дядям. Щамы
демирми ки, Гязянфяря юзцдцр ки вар, еля бил капировкайнан чыхыб.
Дейяжям,
ай дядя сян эяляннян сонра анамын «газандыьы» оьул буду, сянсян, сян юзцнсян.
Гой
бахсын дядям, юзц давайа эедяннян сонра ана бятниндя галан бир юзцнц дя
танысын. Дейяжям, ай дядя, сяня гурбан олум, инжимя, бу, анамын сахладыьы сян
адлы намусдур – гадын гейрятиндя горунуб, сянсян, сян юзцнсян, сян юзцнц нежя
данажагсан?!
МАРИЙА АНАНЫН ЩЕКАЙЯТИ
О,
гырмызы йекя чамаданы бошжа эютцрдц, кцчя гапысынажан эетди, дайанды, ня
аьыл-аьыл елядися гайытды. Чамаданы орда гойуб гайытды. Деди, эедирям ушагларын
йанына, эяляжям.
Мян
бир долча су эютцрцб йолуна атдым.
Чамаданы
ялиня алды, йеня ня фикирляшдися дала дюндц, евин чюля ачылан гапысыны нежя
чякдися дивар сиркялянди.
Онда
мязуниййятя чыхмышды, ахшам иди. Гар йаьмамышды, амма щавадан билинирди ки, гыш
габагдакы бир-ики эцнцн кючцндядир, йол эялир.
–
Йемяк вер, – деди, – араг вер. Тез еля.
О,
евдя щямишя араг сахлайырды, юзц ичмирди, гонаьына ичирирди. Биринжи дяфя ички
истямяйи мяня башга жцря эюрцнмяди, щисс едирдим ки, ясябляри ойнайыб, кефляниб
йатмаг фикриндядир.
Гыш
эялщаэялдя жюнэямизин бирини кясирди, ятини асмада бир эежя сабащажан
сахлайандан сонра чюлдяки шкафлара-долаблара йыьырды. Онлары да юзц дцзялдиб.
Онларын да ичиндя асмалыгдан ютрц гармаглар вар. Бизим евдя айры хюряк
биширилмирди, «сулу-селин»йнян щеч арасы йох иди, онунку бозбаш, долма,
говурма, кабаб иди. Талварын алтындакы чяллякляри тутмаларла долдурурду.
Онларын биржяжийи кялям олурду, галаны юзцнцн мешядян мешок-мешок йыьыб
эятирдийи пенжярлярдян олурду. Гоншулар язялжя еля билирдиляр инякляримизин,
атымызын ахуруна ахшам гоймаьа от эятирир. Сонра о пенжярляри, онлары дуза
гоймаьын тящярини гоншулара юйрятди, гоншулардан да жамаатын щамысы эютцрдц.
Гыш юзцнц чатдыранажан о пенжярлярин ки, сыхмасыны, говурмасыны, шилясини,
гышда да шорабасыны йемядиляр, щамысы Аьалара миннятдар олду, дейирдиляр
чялляйимиздя бунун тутмасы, сцфрямиздя бунларын сыхма-говурмасындан оланнан
бяри еля билирик щяр шейимиз вар. Кишиляря дя яла ляззят верирди. Араг, картоф,
тутма, йаз эяляняжян ен-узунларына вурурдулар...
Бир
газан бозбаш биширмишдим, цстцндян беш-алты гашыглыг йемишдик, галаны дурурду,
печин гыраьына гоймушдум, щеч сойумамышды, язялки гайнарлыгда иди.
Тутмалардан
дя эятирдим.
Бозбашын
щамысыны йеди, йарым шцшя араьы икижя дяфяйя ичди, доймады.
–
Хюряйин йохду даща?
–
Гызардым... Бу саат...
–
Юзцн дя йейирсян?
Щисс
етдим ки, йох десям, гоймайажаг.
–
Сян йесян, мян дя йейярям, – дедим.
Юзц
дурду, будун бирини долабдан эятирди, ят кютцйцнцн цстцня гойуб балтанын аьзына
верди, щамар гыймалар чапды, доьрады, шишляря тахды. Мангалы алышдырды.
Шишляри
кюзцн цстцня дцзяндян сонра щараса эетди, эялди:
–
Петро йаман тез йатыб, – деди, – ойатмадым.
Петро
мяним бюйцк гардашым иди. Давада Аьаларла бир йердя олмушдулар. Ясирлийя дя бир
дцшмцшдцляр, партизанлыьы да бир елямишдиляр. Италийада, Франсада даванын
ахырынажан галмышдылар. Гардашымын гылчаларынын икисини дя орда эцлля гырмышды,
икисини дя омбадан бир аз ашаьы орда кясмишдиляр. Аьалар Петрону ордан бура гужаьында
эятирмишди. Петронун арзусу иля щямин эцнцн ахшамы бизим тойумуз олду.