Исмайыл Гарайев

ИНТИЩАР

МИКРОРОМАН-ССЕНАРИ

 

Аз2

Г21

Тяртиб едяни вя нашири:

Гошгар Ismayылоьлу

         Гарайев  Исмайыл.

Г21  ИНТИЩАР. (Микророман). Бакы,  "ЧИНАР-ЧАП" мцяссисяси,           

         2002,  – 80 с.

Г  4702060200                                     © "ЧИНАР-ЧАП", 2002  

          122

 

Бу мятни мцяллиф щцгуглары сащибинин разылыьы олмадан коммерсийа мягсяди иля истифадя етмяк ижазя верилмир.

 

 

Щярдян улдузлары эюрцнян сяййар гара булудлу эюй кцчяляр, щяйятляри ишыглы, мещдян будаглары йырьаланан, пул-пул йарпаглары ойнашан баь-баьат ичиндяки цстц шиферли, кирямитли евлярин цзяриндя чятир кими ачылыб. Даш щасарларын, башы щамар гырмалы чяпярлярин арасы иля узанан ишляк бир йол щяряси бир сямтдян арха-архайа вермиш, пярдяли айналары чюля бахан, дямир дарвазалы евлярин тушунда санки гуртарыр, лакин буранын да щачанса эет-эялли олдуьу машын басдаьынын арасында, гырагларында жярэя иля якилиб бежярилмиш шитиллийи хатырладан бойвермяз уннужалардан, сцпцрэя башыны йеря яймиш пцрянлярдян билинир.

Бир аз габагда айы баласындан тикилмиш учуг, сюкцк бир ев вар. Тахтапушу йатыб, шиферляри гырыгланыб. Шиферлярин араланан йерляриндян йал отлары фышгырыб галхыб.

Икиэюзлц бу евин нахышлы, ойма бязякли суращыларынын бя`зиси гопуб, бя`зиси дя гожаларын лахлаг дишляри кими о йан-бу йана яйилиб. Бош галмыш йерляриндян билинян дюрд пилляли артырманын йан голларынын арасына гар бир даш гойулуб, дашын цстцндя киминся булашыглы айаьынын бир сыйрым палчыьы галыб, гуруйуб, кялтяня дюнцб.

Ейванын бир тяряфинин милбяндини диварларда изи эюрцнян сел-су учуруб йеря тюкцб, милин цчц дя бир башыны йеря гойуб, онларын цстцня дюшянмиш гарьылар гырыгланыб, гарьынын цстцндян басылмыш кцляш чцрцкляшиб, бя`зисиндя от эюйяриб. Бу милляр бир отаьын гапысыны еля тутуб ки, онун алтындан цряк еляйиб кечмяк олмаз. Бу йандакы кялля диварда бухары вар. Бухарыда щисли сажайаьы, сажайаьынын цстцндя щисли газан. Газанын аьзы ачыгдыр, ичиндя щеч ня йохдур. Бухарынын ожаглыьында да, гырагларында да щамысы йаны цстя йыхылмыш араг шцшяляри, бош консерв гутулары, сцмцрцлцб атылмыш гуру-гахаж балыг скелетляри.

Гара бир пишик суращынын арасындан кечир, консерв гутуларыны имсиляйир, сонра бу бири отаьын ачыг гапысынын аьзына эялир, гайыдыр, цст эюзляриня галын каьыз вурулмуш, алт эюзляриня ися йармачалар йыьылмыш айналардан биринин аьзына сычрайыр, бурнуну йармачаларын арасындан ичяри сохур, санки ичярийя бахмаг, ичярини эюрмяк истяйир. Мийолдайыр. Щцркцб эери щоппаныр, гачыр.

Кимся ичяридя юскцрцр.

Пишик щяйятдя дурур, йюнц кцчяйя ола-ола башыны дала дюндярир, евя бахыр, еля бил щямишя кимсясиз эюрдцйц бу йурдда киминся варлыьына инанмыр. Йекя гапынын аьзына эялир, шюнэцйцр, гапысы ачыг, эцзэцлцйцнцн ашаьы дабанында ял бойда бир гырыг шцшя галмыш ичи бош шифонеря, онун кюпяш-кюпяш чюлцня, щеч нясиз бешийя, цстц йорьан-дюшяксиз дямир чарпайылара бахыр, бир пянжяси иля быьыны сыьаллайыр. Сонра гулагларыны шешяляйиб йармачаларын арасындан сцзцлян торанлыгда аьаж чарпайыйа, митил йорьанын алтындакы адамын тавана дикилмиш эюзляриня, онун дабаны жырыг, алты гопуг айаггабыларына бойланыр. Араланыр.

Бу, Илтифатдыр. Митил йорьанын бир гулаьыны эери атыб дикяляндя мцтяккянин гарнынын йарылдыьы, ичинин памбыьы эюрцнцр. Яйниндя бир пенжяк, бир шалвар вар. Йалын айаглары кирлидир. Пенжяйин чийинляри сюкцлцб, голлары дидилиб, дцймяляри гырылыб, шалварынын балаглары жырылыб, дизляриндя йаь лякяляри. Шалварын кямярлийиня кирли боз бир ип кечириб, белини бярк-бярк боьуб. Бир эюзцнцн алты эюйяриб, бир алмажыьы йараланыб. Ял дырнаглары пейинликдя ешялянмиш тойуг жайнагларына охшайыр. Цзцнц тцк басыб. Боьазы армуд саплаьы кимидир, пенжяйин йахасындан эюрцнян синяси гуру тахта, гарны белиня йапышыб.

Онун гулаьына сяс эялир: «Гарнымнан чыхыб гада, ай Аллащ, мян щара эедим дада?»

Илтифат девикир, санки бу ажы фярйады гыжытданмыш дишляринин арасында бир сярт сцмцк кими эямирмяк истяйир.

Щямин сяс бир дя ешидилир:

 

«Язизим гарьамыша,

Мин бир алгыш нейняр ки,

О бир фяляк гарьамыша...»

 

Илтифатын ялляри ясир, цзцнцн, башынын гаралмыш ожаьын тцстцсцня бянзяр тцкляри биз-биз олур. Ганлы-ганчыр эюзляри бюйцйцр, чяняси титряйир, кяркилянир, ульуму ениб галхыр, санки яжялля цз-цзя дайаныб, онун щейбятли эюркяминдян зящри йарылажагдыр.

Илтифал ешийя чыхмаг истяйир, лакин дизляри тутулуб, синяси ону иряли чякир, айаглары йеримир.

 

«Бала, бала, балажан,

Асгыр йухудан ойан,

Яжял бурахсын сяни,

Йериня юлсцн анан...»

 

Илтифатын эюзляринин габаьына човьунлу бир эцн эялир: Кцляк гырма гарлары евин диварларына долу кими сяпяляйир, йердя говурьа кими ойнадыр, суращыны дюйяжляйир, чоху ейвана тюкцлцр, отагларын аьзына дийирлянир, динэилдяширляр.

Бир ана сачларыны йолур, яллярини цзцня чякир, цзцнцн ганы синясиня сцзялянир.

Бир эялин баласыны йердян эютцрцр, синясиня сыхыр, аз галыр цряйини она версин, аз галыр жаныны, бцтцн йашар, дири варлыьыны она баьышласын. Эюйляр бир ана, бир эялин наляси иля долур, аь гырма гарлар бир ананын, бир эялинин ганлы эюз йашларына чеврилир, дцнйанын цзцнц сел-су бцрцйцр, бир эирдаб щярами нярилтиси иля Илтифаты юз бурульанына алыр, фырлайыр, ону юз камына чякмяк истяйир.

Илтифат гышгырыр:

– Ай ана!

Юз сяси юз башына дашлар, гайалар кими йаьыр. Ялляри иля эюзлярини гапайыр ки, о эцнц, о анлары эюрмясин. О щяйат, о мцсибят силинир, эюрянликдя тякжя ган-тяря батмыш Илтифатын юзц галыр.

Мцтяккянин алтындан бычаьы эютцрцр. Онун узун, ити тийясиня бахыр. Пенжяйини бир силкинмя иля йеря салыр. Бычаьын дястяйини тахта дайайыр, синясини – цряйини тийяйя тушлайыр. Эюзлярини бярк-бярк гапайыр, бычаьын дястяйини щяр ики яли иля тахта мющкям сыхыр, бцтцн аьырлыьы иля юзцнц онун цстцня атмаг истяйир. Цзцнцн щяр ири-хырда тяр дамжысы сапы гырылмыш мунжуг кими йеря сяпялянир.

– Йох!.. – пычылдайыр. – Йох!.. Йох!..

Чийинлярдя гябиристанлыьа бир жяназя апарылыр. Гарайайлыг аналар, бажылар, эялинляр, цзц кядярли, мящзун гожалар, жаванлар жяназянин архасынжа сцрцнцрляр.

Илтифат щиддятля пычылдайыр:

– Йох, мян бу щюрмятя лайиг дейилям!

Пенжяйини йердян эютцрцб эейинир, бычаьы голтуг жибиня гойур, ейвана чыхыр, цфцгляря бойланыр. Ятрафы зцлмят бир гаранлыг сарыб.

– Каш щямишя эежя ола. Щеч ким мяни эюрмяйя. Бу, мцмкцнмц?!. Сящяря аз галмыш олар... Мян бу эцндцзлярин ялиндян жанымы нежя гуртарым? Щяр эюздя бир аьыр тющмят, щяр бахышда ажы бир мязяммят, щяр нязярдя адама даьы даь цстцндян чякян гынаг...

Щярдян шимшяк чахыр, эюй эурулдайыр, сейряк дамлалар щавада эцмцш кими парылдайыр. Шимшяк эюйляри юз гызыл гырманжы иля бир дя даьлайанда Илтифат гябиристанлыьа эирир, кющня баш-дашларынын ара-бярясиндян кечя-кечя ещтийатла ирялиляйир, бир чцрцк, учуг гябрин йанында дайаныр. Шимшяк бир дя гызыл илан балалары кими гыврылыб ачыланда учуг гябрин дяринлийиня бахыр.

– Бурда... – Нитги гырылыр. – Щеч ким итириб ахтармайажаг мяни... Кечмиш вар ахтарсын? Ахтарыласымы олмушам?!

Эюй бу дяфя еля эурулдайыр ки, ири йаьыш дамжылары чырпылан ири тутлар кими ялянир. Гябиристанлыьын о башында эуппулту, таппылты, шаггылты гопур. Щяр аьыр, долу дамжысы иля торпаьы бир дяфя дешян йаьышын арамсыз шырылтысы санки дириляряк тяряф-тяряф олуб дюйцшян ямуд-галханлы, топпузлу-гылынжлы юлцлярин дава сясини азалда билмир. Бу чалщачал эащ йахынлашыр, эащ узаглашыр, эащ да аьыр йара, зярбя алыб йыхылан, дцнйайа, щяйата ялвида сюйляйян жанлы инилтиси, дири зыггылтысы ешидилир.

Илтифат донуб щейкяля дюнцр.

Шимшяк эюйлярин эюй шцшясини бир дя чиликляйяндя бахыр ки, гябиристанлыгда гара бир ат чапыр, башы щансы башдашына дяйирся, еля билир ону вурурлар, эери сычрайыр, архайа бурулур, дала эютцрцлцр, кялляси йеня да башдашына чырпылыр.

– Чобан Миришин кор атыдыр.

Илтифат мушгура-мушгура ирялиляйир. Ат дайаныр. Кишняйир. О гядяр гачыб ки, нещря кими эедиб эялир, башы дяридян чыхыб, онун башындан ахан йаьыш суйу гырмызыйа бойаныр.

Илтифат ону йедякляйиб гябиристанлыгдан гыраьа чякир, хейли аралайыр, щюрцк ипинин ужундакы аьаж мыхы йеря чалыр. Бир голуну атын бойнуна салыр:

– Сян дя корсан. Сянин эюзцн кордур, мяним аьлым. Корлуьун ян писи аьылынкыдыр.

Ат е`тираз едирмиш кими башыны йырьалайыр.

Илтифат аьыр аддымларла гябиристанлыьа цз тутур. Айаг сахлайыр, чцнки юз сясини ешидиб:

– Бычаг цряйиндян йан да ютяр, аз да йаралайар, тез юлмязсян, язаб чякярсян. Сяня еля бир юлцм эярякдир ки, жаныны тез алсын, чох изтираб эюрмяйясян.

Эери дюнцр. Атын мыхыны гопарыр, ипин ужуну боьазындан ачмаг истяйир, ял сахлайыр, йеня: «Йох, – дейир, – юзцмц щансы аьаждан ассам тапылажам, танынажам, лап танынмаз-билинмяз бир мейит дя олсам, мян елин чийниндя эедяжям эора. Мян буна лайигямми?!

Мыхы бир дя йеря чалыр.

Эюйляр чынгыллыгда дийирлянян ичиня даш атылмыш бош чяллякляр кими эурулдайыр вя санки бу эурулту дцнйанын щансы гаралыьындаса кор бир гуйуйа ахыб тюкцлцр. Чох узагда шимшяк ойнайыр. Шимшяк ишыьында сейряк йаьыш дамжыларынын учушу, сцзцшц эюрцнцр.

Илтифат булудлары буз саллары кими чат-чат олуб бир-бириндян араланан, шцшяси йуйулуб силинмиш лампалар тяки парлаг ишыг сачан тяк-тяк улдузлу бу сяманын алтында сели щяля дя кясилмямиш бир жыьырла эедир. Гаршыда мешя, мешянин архасында гарлы даьлар. Мешялик дейирсян щяйатын байагкы гаранлыьыдыр, юз дястясиндян айры дцшцб, азыб, бурда галыб, о гядяр тейляниб, о гядяр чалыхыб, ора-бура гачыб ки, йорулуб, цзцлцб, щяля бурда чох йатажаг. Илтифат еля бил бу бир бюлцк зцлмятя чатмаг, онун ичиня эирмяк, онун ичиндя эизлянмяк истяйир.

Жыьырла ахан сел суйу азалыб, Илтифат палчыьа бата-бата йерийир. Гыраьа чыха билмир, чцнки жыьырын кянарларыны гаратикан коллары, ийняли йемишан-бюйцрткян шяллийи тутуб.

Дан йери мис пул кими гызаранда мешяйя эирян, мешя иля узанан, мешядян чыхыб бир учгунун дик тяпясиня доьру дырманан щямин бу жыьырда бя`зисинин ичиня су долуб эюллянмиш, бя`зиси бош,, бя`зян сыхлашан, йахын-йахын, бя`зян сейряк, бир-бириндян аралы бу изляр, ян нящайят, палчыгда галан о айаггабынын саь тайы, хейли аралыдакы сол тайы аьлар, сызлар бир фажиядян хябяр верир.

Илтифат учгунун башындадыр. Йарьанлы, чынгыллы, эюз гаралдан дярянин диби эцжля эюрцнцр. Дабандан бир даш тярпядился, йа бу учгунун башындан ял бойдажа бир кялтян-кясяк бурахылса, чынгылларын чахнашыг ахыны башланар.

Илтифатын эюзляриндян бир тясяввцр учур: юзцнц атыр, башы дашлара дяйир, биржя дяфя «ай ана!» чаьырыр, чынгыл сели онун фярйадыны батырыр, ону аьзына алыр. Дярянин дибиндя гылынж чынгылларын арасында ганлы бир мейид. Хурд-хяшил олуб. Тякжя бяряля галан эюзляри саламатдыр, санки о эюзляр бцтцн дцнйаны юз тамашасына чаьырыр. Эюйдя леш-барата ийи алмыш гузьунлар щярляниширляр.

Илтифат сянтирляйир, отурур. Эюзлярини йумур. Башыны ялляри арасына алыр. Шалварынын балаглары дизляриняжян палчыглыдыр, балдырлары, айаглары палчыглыдыр, ордан-бурдан ган сызыб, донуб. О, тапдаланандан сонра ял-айаглары иля бойнуну-башыны дидишдирян, щейфини аьлындан алмаьа чалышан ягрябя бахыр. Ягряб архасы цстя ашырылыр, чабалайыр, сонра гуйруьуну йеря диряйиб бир дя дцзялир, гыврылыр, гуйруьу иля эцнащлы башыны дюйцр...

 

***

 

Айы баласындан тикилмиш щямин евин тязя вахты. Щяйятдяки от чардаьынын бир башына бир ала иняк, диэяр тяряфиня гара бир дана баьланыб. Тахта ахурларына эюй от басылыб. Ширин-ширин йейирляр. Гапы-бажада аь, гырмызы тойуг-жцжяляр, шялягуйруг гырмызы хоруз тякяш-тякяш эязиширляр. Боз кцчцк Илтифата шырманыр. Ялиндя сярниж иняйя сары эедян Илтифат кцчцйя «рядд ол!» дейя тяпинир, кцчцк онун айагларына йыхылыб гуйруьуну ойнада-ойнада йеря дюйцр, гулагларыны гырпыб чянясини йеря сцртцр.

Илтифат гара дананы ачыб иняйин алтына бурахыр, анасыны хейли сортугладандан сонра чякиб диряйя баьлайыр. Иняйин алтында чюмбялир. Ала иняк фысгырыр, ону бурунлайыр, Илтифата буйнуз чалмаг истяйир, тяпик атыр.  Илтифат онун йамбызынын, гуйруьунун дибини гашыйа-гашыйа анасынын охудуьу ейдирмяни зцмзцмя етмяйя башлайыр:

 

Эюйдян бяла ялянярмиш, мяним гузум,

Зящяря бал бялянярмиш, мяним гузум,

Инсаф йерсиз-йурдсуз галыб,

Гапыларда дилянярмиш, мяним гузум.

 

***

 

Бяняфшясиз йаз олармыш, мяним балам,

Мещри-цлфят аз олармыш мяним балам,

Даь учанда тяпялярин

Кефи йаман саз олармыш, мяним балам.

 

***

 

Дашда битян бир эцля бах, мяним анам,

Суда битян сцнбцля бах, мяним анам,

Эюйдян эязиб гарьалара,

Йердян бахан бцлбцля бах, мяним анам.

 

Иняк гулагларыны саллайыр, ширин-ширин эювшяк чалыр, хумарланыр. Илтифат бу ейдирмяляри тякрар дейя-дейя саьмаьа башлайыр.

Иняк бирдян эюзлярини эен-эен ачыр, гулагларыны тешяляйир, айаьынын бирини галдырыб гойур. Илтифат эери чякилир, эери бойланыр. Бахыр ки, ондан аз аралыда ики адам дайаныб. Бирини таныйыр – колхозун сядри Исэяндяр кишидир. Дцмаь быьлары вар, гарайаныз сифятини пяля кял буйнузлары кими тутуб. Щямишя долу олан торба жибли кюйняйинин цстцндян гуршадыьы енли кямяринин сары дилляри ишылдайыр. Хром чякмяси вар. Дцз гара шалвары йоьун сары сапла тикилиб, башына гойдуьу мешин кепксы йанпюртц дурур. Йанындакы ися голтуьу аь говлуглу, башы ачыг, голсуз аь кюйняк эейиниб, гара галстук баьлайыб, шалвары цтцлцдцр, айагларында цстц дешик-дешик боз йай айаггабысы вар. Цздян арыг эюрцнся дя кцряклидир, голлары язялялидир, синяси енлидир. Исэяндяр киши сорушур:

– Саьдын гуртардынмы, а бала?

Илтифат сярнижи гыраьа гойур, дананы ачыб иняйин алтына бурахыр.

– Гуртармыш кимийям.

– Я, анан щаны?

– Йатыр.

– Эеня хястяляниб?

– Бяли.

– Щачандан, я?

– Цч эцндцр.

– Цч эцндцр?

– Бяли, цч эцндцр.

Исэяндяр киши йеря бахыр. Айагларынын йерини дяйишир. Голларыны синяси цзяриндя чатаглайыб тез дя ачыр, ялинин бирини галдырыб шящадят бармаьыны сиркяляйир:

– О гызын гаралтысыны кясяжям ордан, бу эялини йола вермир дейясян.

Илтифат еля бил юзцнц гапыларындан ичяри долан селин габаьына верир:

– Йох, Исэяндяр баба, анамын азары оралыг дейил. Анама дейир, сян щеч эялмя, баьчайа беш-алты ушаг эялир, онларын да хюряклярини юзцм биширярям.

Исэяндяр кишинин эюзлярини алан байагкы кин ярийир:

– Елями?

– Щя...

Исэяндяр киши синя долусу няфяс алыб додагларыны бир-бириня сыхыр, «пуф» еляйир, санки цряйиндяки гязябин, щиддятин щамысыны щавайа учурур, цзцнц кцрян кишийя тутур, юз-юзцня дейирмиш кими сяслянир:

– Бу эялинин яри шофер иди, чобанларын кючцнц йайлаьа апаранда машын йохушда сцрцшдц, дярянин дибиня дыьырланды. Мулхуса о хябяри ешидян кими юзцндян эетди. Хястяханайа апардыг. Ики ай орда галды. Щяля дя юзцня эяля билмир. Йетимин бяхти бурда да эятирмяди...

Мулхуса Исэяндяр кишинин сясини, сюзлярини ешидиб дуруб эейинир, чарпайыны дцзялдир. Онсуз да тямиз олан столун цстцнц силир, ора тязя сцфря сярир, стулларын отуражаьына дюшякчяляр гойур, гара юрпяйини башына атыб ейвана чыхыр. Онлара:

– Хош эялмисиниз, – дейир, – дайы, нийя орда дурубсунуз, бяри эялсяниз...

Исэяндяр киши бир-ики аддым иряли йерийир:

– Нятярсян, а гызым? Бя адам аьрыдыьыны билдирмяз?!

Мулхуса утана-утана:

– Валлащ... ня билим... – дейир, сусур.

Исэяндяр киши цряйиндя:

«Йазыьын щеч саь эцнц вар ки!..»

Мулхуса щяйятя енир, бир дя ейвана чыхыр, ичяри эирир, ики стул эятирир.

Илтифат ейвана галхыб стуллары онун ялиндян алыр, ашаьы дцшцрцр.

– Эет анана да бирини эятир, – Исэяндяр киши дейир, юзц бириндя яйляшир, кцрян адама да ишаря еляйир ки, отурсун.

Илтифатын эятирдийи стулу Мулхуса Исэяндяр кишидян хейли аралыда, щям дя онун сол сямтиндян бир гядяр эеридя йеря гойур, сюйкяняжяйиндян тутуб дурур.

– Отур, гызым, отур.

Гысыла-гысыла яйляшир. Илтифата буйуруглу бир нязяр салан кими о, евя эирир, сары самовары щяйятя дцшцрцр.

Исэяндяр киши Мулхусайа:

– Ушаьа зящмят вермя, гызым, – дейир, – тез эедяжяйик. – Яллярини дизляриня дайайыб иряли дартыныр, санки кцряйиндя аьыр шяляси вар, эцж вериб галдырмаг истяйир. – Бу киши сянят мяктябинин мцяллимидир. Мяктябя ушаг йыьыр. Ора эирмяк щявясиндя олан чохдур. Анжг бунлар эялди-эедярляри эютцрмцрляр, истяйирляр охуйуб юйрятдикляри буралы олсунлар ки, армуд йетишяндя юз аьажындан гыраьа дцшмясин. Бизим ялчатанымыздакы бу гясябя йаман щюрмятя миниб, дцнйанын щяр йериндян бура гужагда эятирилян топал-шилляр икижя щяфтядян сонра довшана дюнцр, гачарагларына чатмаг олмур. Мяктябин бизим кяндлик биржя йери вар, мян дя ора Илтифаты мяслящят эюрмцшям. Бунларын йатагханасы да вар, истяр галар орда, истямяз щяр ахшам эяляр евя, сящяр йеня эедяр.

Мулхуса дайаныб онларын сющбятиня гулаг асан оьлуна бахыр. Илтифат евя эирир, анасынын цстцня тязя, шахлы сцфря сярдийи столу эятирир, гонагларын габаьына гойур, йеня евя йортур, дярин бир габ эютцрцб баьа жумур, гырмызы, йашыл алмалардан йыьыб габа долдурур, тяпяляйиб эятирир.

Илтифатын чющрясиндя ганадлы бир севинж вар, онун башынын цстцня яйилян тут будаьы да еля бил бу шад хябярдян фярящлянян оьлана ял узадыб, ону атыб тутмаг истяйир.

Исэяндяр киши иля кцрян киши Илтифата баха-баха эцлцмсцнцрляр.

Ананын цзцня ися батан эцняшин сон саралтысы гонуб, о, бир аз йана яйилир ки, гцруб чаьынын бу нящслик йайан сары сарма, хястящал кяляфиндян йайынсын. Лакин онун эюзлямядийи щансы бир гаранлыгданса хябяр верян бу зийа ону бир дя тапыр.

Тойуглар щиня йыьылыблар, щяйятдя тякжя бойнуйолуг галыб, бир дя хоруз, хоруз да еля бил онун юртцлцйя эирмяйини эюзляйир.

Инякля дана гоша, баш-баша дайаныблар. Икиси дя эюзлярини йумуб гулагларыны саллайыб, санки мцшкцл ишя дцшцбляр, фикирляшир, щей фикирляширляр.

Боз кцчцк онлардан хейли аралыда шюнэцйцб, эюзлярини Мулхусайа дикиб. Бирдян глхыр, Мулхусанын гылчаларынын арасына эирир, балдырларына сцртцнцр, зыьылдайыр, инилдяйир, алтдан йухары онун цзцня бойланыр, онун дизляриня дырмашмаг, еля бил сащибинин цстцнц алан, ондан савайы щеч кимин эюрмядийи бяланы чякиб йеря салмаг истяйир.

 

***

 

Илтифат цстц жейраншякилли дямир дарвазанын габаьында дайаныб. Дарвазанын башындакы лампанын ишыьы онун кюлэясини йеря йапмалайыб. О, ялинин бирини галдырыб дарвазаны дюймяк истяйяндя бу йапмайасты кюлэяси дя гол узадыр, тысбаьа башы кими йеня дя юз «чанаьына» чякилир.

Нящайят, дарвазаны ики дяфя йавашжа тыггылдадыр. Киминся тахта пилляляри эурулту иля ендийи, хырда, ити аддымларла дарвазайа йахынлашдыьы билинир.

Дарвазанын архасындан сяс эялир:

– Илтифат, сянсян?

Илтифат аьзыны дарваза тайларынын арасына тутур, сясини, сюзцнц тякжя она ешитдирирмиш кими астадан дейир:

– Мяням...

Бала гапы араланыр, ачылыр, алайанаг, алмаэюзлц, тотуг бир гыз ешийя чыхыр. О, йоьун щюрцйцнц синясиня салыб.

Илтифат цстцня ири щярфлярля «Ядябиййат» йазылмыш китабы она узадыр:

– Йаман охумалы китабдыр.

Эцлназ китабы алыб бахыр:

– Юз дярслийимиздир ки...

Илтифат ондан аралана-аралана:

– Ичиндядир, – дейир, – ичиндякини оху...

Илтифат ишыг таласындан чыхыб гаранлыгда гейб оланажан Эцлназ китабы аралайыр, ичиндяки ики гатланмыш гоша вараьа бахыр, китабы тез юртцб голтуьуна сыхыр, йанагларындан зяняхданларына бал кими сцзцлян бир тябяссцмля эцлцмсцнцр.

 

***

 

Бешмяртябяли бинанын щяйятиндя кясмя даш, гум топалары, семент, кяж анбарчалары, ящянэ эюлмячяси. Галдырыжы кранла ахырынжы мяртябянин цстцня тавалар дцзцлцр. Щяр дюрд мяртябянин бя`зи отагларында бир нечя фящля. Палчыг гарышдырырлар, диварлара суваг чякирляр. Эейимляриндя, сир-сифятляриндя нящянэ верэцлляря охшар палчыг сычрантылары.

Цчцнжц мяртябянин дюрд отаглы бир мянзилиндя ишляйянлярин щамысы щяля цзляриня цлэцж дяймямиш эянжлярдир. Щямин кцрян киши – Давуд Исайевич бир-бир отаглара баш чякир, щяр отагда хейли дайаныр, юз тялябяляринин ишиня эюз гойур. Тялябяляр дя ону эюрцб дирибашлашырлар, ишя яввялкиндян дя артыг жан йандырырлар: хярякля палчыг дашыйанлар даща жялд эедиб эялирляр, тякняляря тюкдцклярини тязядян гарышдырыр, беля мала иля дюня-дюня йоьурурлар, сувагчылар дик галдыранда таванла дюшямянин арасыны тутан цлэцнц диварла бу башдан о баша сцрцшдцрцрляр, эюзляринин бирини гыйыб, сифятляринин бир тяряфини дивара йапышдырыб суваьын дцзлцйцнц йохлайырлар, щарда чюкяклик эюрцрлярся, ора палчыг йахыб йайыр, щарда диклик тапырларса, ораны гашыйыб щамарлайырлар.

Давуд Исайевич ахырынжы отаьын гапысы аьзында чох дайаныр. Илтифатын ишлямяйиня щейранлыгла бахыр. Илтифат ону эюрцб гызышанлардан дейил. О, эащ айаггабынын цстцня сычрайыр, йалныз она ишляйян бир тялябянин йердяки ири тякнядян белля эютцрцб йухарыдакы балажа тякняйя атдыьы палчыьы малайа алыб дивара йапыр, йапдыьынын бир гырыьы да гопуб йеря дцшмцр, щеч бири Илтифатын нишанладыьы йердян азмыр. О, еля жялд ишляйир ки, дивара вурдуьу, йапышдырдыьы щяр атым палчыьын бир шаппылтысы сащил гайаларына дяйян ляпя сяси верир, йапмалар ися донмуш ляпяляри андырыр. О, эащ да йеря щоппаныр, айагалтыны гыраьа итяляйир, диварын йарыдан ашаьысыны йапмалара тутур. Сонра ири сыьал маласыны эютцрцр, ону ведрядяки суйа сала-сала диварын башындан айаьына, айаьындан башына чякир, дюня-дюня щамарлайыб-тумарлайыб сал мярмяря дюндярир. Башыны бу кцнжя гойуб о кцнжя бахыр. Айагалтыны эютцрцб о диварын габаьына гойур. Бу, бу отагдакы суванасы ахырынжы дивардыр. Хярякля палчыг эятирянлярин, палчыьы бу тякнядян Илтифатын ялчатанына дашыйанын цзц, бойун-боьазы тяр ичиндядир, щамысынын кцряйинин тяри палтардан чюля чыхыб.

Бири Давуд Исайевичя Илтифаты эюстяриб мязякарлыгла дейир:

– Мцяллим, буна бир гошун фящля лазымдыр. Бу устанын ялинин алтында ики-цч адам юж еляйя билмяз, няфяси кясиляр.

Илтифат ганрылыб эери бахыр, Давуд Исайевичи эюрцр, йюнцнц она сары чевирир. Онун да жаны тярдя чимиб, башындан буь галхыр, цзц дя щей йуйунмагдадыр.

Тялябялярин диэяри дейинир:

– Мцяллим, буна жаныны чюлдян тапмыш адам гошмаг эярякдир ки, жыздаьы чыхсын, тярли-тярли сойуг су ичсин, ахшам йатсын, сящяр башыны йастыгдан галдыра билмясин.

Давуд Исайевич цлэцнц эютцрцр, Илтифатын сувайыб гуртардыьы цч диварда эяздирир, мцяллими Фящми иля диггят йетирир, биржя ейиб дя тапа билмир. Цлэцнц дивара сюйкяйиб Илтифата ряьбятли бир нязяр салыр. Бу бахышларда ата фяхри вар, фярасятли ювладдан йарыйан ата ифтихары вар, щяля чох арзуларынын эюзляриндя галмайажаьына инанан ата цмиди вар.

Ала эцнлц бир ахшамцстцдцр. Юз димдикляриндя кясмя аь дашлары гарамтыл палчыгла долу няннилярини йелляндиря-йелляндиря йарымчыг биналарын башына галдыран кранларын цстцндян эащ кюлэяляр сцрцнцб кечир, эащ да эцн дцшцр.

Щяйятляриндя ушаглар ойнашан, ятрафында щямишяжаванлар, бязяк коллары якилмиш биналарын бя`зи айналары пярдялидир, бя`зиляринин ися палчыг сычрантылары, рянэ-бойа йапышмалары щяля дя цстцндядир, силинмяйиб. Бя`зи балконларда сябятляр, гутулар, гапыларын аьзында жцтлянмиш сцрцнтякляр, бя`зиляри ися тозлу-торпаглыдыр, аьаж-тахта сыйрынтылары юз сащибини эюзляйир.

Бу мянзиллярин бириндя Давуд Исайевичля Илтифат диварлара каьыз йапышдырырлар. Давуд Исайевич дя иш палтарындадыр, кющня бир кятилин цстцндядир. Илтифат дюшямяйя сяриб йапышганладыьы каьызларын гулагларындан тутуб она верир. Давуд Исайевич бу каьызын башыны о бириляринки иля тян-дцрцстляшдирир, Илтифат да ашаьы башыны ашаьыдакы иля тутушдуруб дцзялдир. Мцяллим башдан дабана доьру «цтцляйя-цтцляйя» енир, йеря дцшцр. Кянара чякилиб бахыр. Кятили эютцрцб бир аз иряли гойур, о бири каьызы йапышдырмаьа щазырлашыр.

Илтифат:

– Давид Исайевич, – дейир, – ижазя вер... – Мцяллиминин ейбини демяйя щцняри чатмайан тялябя кими исмятли, щяйалы бир тябяссцмля эцлцмсцнцр.

Давуд Исайевич дивара баха-баха сорушур:

– Гырышыб, гырышыглы галыб? – Эюзлярини гыйыр, бир дя диггят йетирир: – Щя-я-я?

Илтифат гырыг-гырыг, хяжалятля динир:

– Ики йердя... Кюпяшикли дя галыб.

Давуд Исайевич зяндля бахыр:

– Щарда, щарасында?

Илтифат кятилин цстцня галхыр, каьызы тян ортадан йанлара сыьайыр. Башдан айаьа бир дя ял эяздирир. Дцшцр.

Давуд Исайевич башыны булайыр:

– Гожалырам, бала, дейясян, ейняк тахмалы олажам. Бязяк иши – зярэярлик кими шейдир, эяряк устанын ялиндян гялп иш чыхмасын, чыхды, демяк, юз чюряйини юзц кясир. – Эцлцмсцнцр. – Мян бу сяняти цч иля юйрянмишям, щяля дя юйрянирям. Амма сян, машаллащ, сучякян каьызы кимисян, биржя дяфя бахмаьнан ян инжялийиня гядяр эютцрцрсян. Бу гясябядя щамы сяня иш эюрдцряжяк. Щям дя чох сялигялисян. Сяняткарын ки, сялигяси олду – иши щамынын цряйиня йатажаг.

Ичяри йекягарын, тювшякли бир киши эирир. Гара шалвары, голсуз гара кюйняйи, аь йай айаггабысы. Кюйняйин цч дцймясинин икиси ачыгдыр, синясинин чаллашмыш галын-сых тцкляри гыврымланыб. Бухаьы еймя кими салланыб. Ятли цзцндяки хырда эюзляри живилдяйир. Башынын чаллашмыш эюдяк тцкляри дя гыврым-гыврымдыр. Галын алт додаьы иряли пыртлайыб, салам веряндя, данышанда еля бил аьзындан чыханлары йеря, синясиня дцшмяйя гоймайажаг.

Сюнмцш филтирли сигаретини тапанча алышганы иля йандырыр, тцстцнц эюйя – щавайа пцфляйир. Эюрцлмцш ишя щягарятля бахыр:

– Ялиниздян чыхан еля будур?

Давуд Исайевич дейир:

– Отаьын бирини гуртармышыг.

– Щя... дейя о, пешман олмуш кими сясини узадыр, гоншу отаьа кечир, ичяридя башы чыхан адам кими бойлана-бойлана щярлянир, дайаныр, онун архасынжа эялиб бой-бойа дурмуш Давуд Исайевичя, сонра да Илтифата бахыб эцлцмсцндцйц аьзынын гасымындан, алмажыгларынын эирдялянмиш галхымындан билинян бир шадйаналыгла дейир: – Маладес!.. Бу эедишля абойу ики эцня гуртарарсыныз. Сонра галыр щамамла кухнайа, бир дя... – Башыны дала атыр, дейирсян, еля гаггылдайажаг ки, щырылтысы диварлары титрядяжяк, анжаг башы кясилян тойуг кими икижя дяфя гыггылдайыр. Башыны бядяниня дцзялдиб мунжуг эюзлярини ятин ичиндян пыртладыб чыхармаьа чалышырмыш кими гашларыны алнына атыр: – Бура бизим ряисинкидир, эяряк лцкс олсун, Инпорту кафел дя эятиряжям сабащ... Вобшим, Давид Исайевич, – ялинин бирини галдырыр, – мян хяжалятли олмайым ща!..

Давуд Исайевич она:

– Архайын ол, – дейир, – архайын ол.

О, жибиндян хейли пул чыхарыр, беш йцзлцйц бир-бир сивириб комлайыр, гатлайыб Давуд Исайевичя узадыр:

– Щялялик буну ал, сонрасы да сонра, ахырда. – Бир яллилик дя верир: – Бу да бу ахшамкы ужинлик... сабащкыны да сабащ... Сабащ бу вя`дя йеня бурдайам... – Ялляринин икисини дя галдырыр: – Пака!..

 

***

 

Давуд Исайевичин еви. Ачыг ара гапыдан цстцня шащмат бязякли ядйал юртцлмцш чарпайынын бир башы, мянзил сащибинин дивара вурулмуш ири шякли, шяклин алтындан асылмыш йекя эцзэц эюрцнцр. Бу отаьын бцллур асмалыглы гяндилиндян сцзцлцб ора дцшян бир золаг эур ишыьында оранын чящрайы дюшямяси парылдайыр.

Эиряжякдяки отаьа цстц аь юртцклц диван, китаб ряфи, ики кресло, гылчалары иланшякилли стол вя стуллар гойулуб. Айнанын габаьында пианино. Щямин яллилик столун цстцндядир.

Давуд Исайевич мятбяхдян ики стякан чай эятирир, сонра бир дя гайыдыб гянд, конфет габларыны, ичиндя лимон олан бир нялбяки, бычаг эятирир. Лимону доьрайыр, бир дилимини Илтифатын, бирини дя юз стяканына салыр. Отурур.

– Йорулмамысан?

Илтифат башыны булайыр:

– Хейр...

– Щяр алтынжы, базар эцнляри, бир дя дярсдян-тяжрцбядян сонра, истясяк, – онун цзцня сынайыжы нязяр салыр, – беля ишляр эютцрцб юзцмцзя ишляйяжяйик. Эцжцмцз чатажагмы?

Илтифат гурдаланыр:

– Сиз нежя мяслящят эюрсяниз...

– Чайыны ич...

Габагжа юзц ичир, щювсялясизликля, щовхура-щовхура ичир, еля бил жийяри йанырмыш. Илтифат ися бир-ики гуртум алыб стяканы нялбякийя гойур. Давуд Исайевич онун цзцня бу мя`нада бахыр ки, Илтифат аждыр, ажын да зящляси судан эедяр.

– Дур буну эютцр, – эюзляри иля яллилийя ишаря едир, – тязя чюряк ал, колбаса ал, йахшысындан, докторски олса лап я`ла, ики шцшя дя тярхун араьы. Бу, сянин илк газанжындыр, илк бярякяти, нцбары йумаг лазымдыр. Цряйин айры ня истяся ал, мян дя сян эяляняжян бир ляззятли картоф кабабы щазырлайым.

Илтифат яллилийи эютцрцб эедир. Давуд Исайевич мятбяхя кечир, картоф соймаьа башлайыр.

Гапынын зянэи чалыныр.

О, юнлцйцнц бойнундан чыхарыб асгыдан асыр, яллярини йахалайыб силир, гапыны ачыр. Овурду овурдундан кечян, чийни чанталы, бир ялиндя бир дястя эцл тутмуш почталйон:

– Давуд Исайевич муштулуьуму верин, Марийа ханым эялир. – Сумкадан бир почт журналы чыхарыр, арасындакы телеграмы она верир, гол чякдирир. – Сящяр тездян, саат алтыда встречат елямялисиниз. – Бу ятирли гызылэцлляри дя юз баьымдан дяриб эятирмишям ки, бцлбцл о гяфясдян чыхан кими бу эцля гонсун, «охгай, арзума чатдым, мян ня бяхтийарам» мащнысыны охусун.

– Ай сяни вар оласан! – Давуд Исайевич эери дюнцр ки, бу хейирхябяр почталйону ялибош гайтармасын. – Бу саат!..Почталон ялинин бирини онун голуна атыр, Давуд Исайевичи сахлайыр:

– Ещтирам сатылмайыб щяля, мцяллим! Саь ол, саламат ол, мян эетдим!

Почталйон Давуд Исайевичин голуну бурахыб гапыны юз архасынжа чякир.

Давуд Исайевич телеграмы охуйа-охуйа мятбяхя эедир. Эюзляриндя эцл кими гюнчяляниб  чичяк кими ачылан бир севинж.

Картофу доьрайыр, йаь атыб плитянин цстцня гойдуьу сапылжайа тюкцр, дуз сяпиб аьзыны юртцр. Буфетдян чянэялляри, ядвиййат габларыны эютцрцб отаьа кечир. Илтифатын эялдийини онун йеришиндян билиб гапыны ачыр, ачыг гойур, артырмаларла галхдыгжа цзцня-цстцня дцшян бир гапы ишыгда гатран батаглыьындан тякан веря-веря цзя чыхана охшайан, баш-баша эятирдийи голларынын цстц чянясинин алтынажан долу оьлана бахыр.

– Мян унутдум дейям зянбил эютцр, сянин дя йадына дцшмяди.

Илтифатын гужаьындакы шейляри бир-бир алыб мятбях столунун цстцня йыьыр, сапылжаны гарышдырыр, аьзыны йеня юртцр. Колбасаны бир габа доьрайыр, араьын да бирини эютцрцб отаьа кечир. Онлары столун цстцня гойандан сонра йан отаьа адлайыр, орадан ики баьлама эятирир, бири балажа, диэяри ири. Балажа баьламаны ачыр, каьызын ичиндян лцлялянмиш хырда гырмызы эцллц, гара йерликли бир парча чыхарыб ачыр.

– Буну сянин буэцнкц илк газанжындан анана пай алмышам. Сян алмысан, мян йох, сян!..

Илтифатын эюзляри Давуд Исайевичин цзцня дикилир. Нежя ядябли, нежя ганажаглы, нежя инсафлы адамдыр бу Давуд Исайевич.

Давуд Исайевич бюйцк баьламаны да ачыр. Ичиндян бир жцт гара айаггабы, бир дяст гара пенжяк-шалвар, бир жцт жораб, бир жиб дясмалы, бир бел кямяри, бир кюйняк чыхарыр, кюйняйин аь енсиз золаглары палыды йерлийини доьрайыб кечиб:

– Кеч о бири отаьа, бунлары эейин эял.

Илтифатын байагкы миннятдар бахышларында сонсуз «ящсянляр» кцкряйир, дашыр, сел кими чаьлайыр.

Давуд Исайевич щямин шейляри баьламанын каьызына бцкцб онун голтуьуна верир, кцряйиндян ора итяляйир:

– Эежикмя, – мятбяхя кечир, – кабаб щазырдыр, эятирирям.

Давуд Исайевич бир ялиндя сапылжаны, диэяриндя дя алтлыьы тутуб эятирир, онлары столун цстцндя ращлайыр. Гядящляря араг сцзцр. Пианинонун архасына кечир, фырланан кятилдя отуруб юзцнц о тяряфя щярляйир, йюнцнц о сямтя чевирир, гямли бир щава чалыр, дярин бир щязинликля, сонсуз бир щцзнля охумаьа башлайыр:

 

Бир йарпаьам, гопажам мян,

Торпаглара щопажам мян,

Яйяр юмцр мющлят верся,

Гямдян гала йапажам мян.

 

Цмид верян сабащлар вар,

Яли цзян аэащлар вар,

Инсан дярдя дюзцмлцдцр,

Эцманлар вар, пянащлар вар.

 

Бир китабам оху мяни,

Бязякляря тоху мяни,

Эцндцз эюрцб, эежя унут,

Рю`йа мяни, йуху мяни...

 

Ганрылыр. Илтифатын эейиниб-кежиниб дайандыьыны эюрцр. Эери фырланыб галхыр, гядящин бирини Илтифатын ялиня узадыр, о бирини дя эютцрцб онункуна вурур:

– Мцбаряк, – дейир, жибиндян бир йцзлцк сивириб Илтифатын дюш жибиня басыр, – щямишя долу олсун!

Ичир, отурур, йемяйя башлайыр.

Илтифат щяля ичмяйиб, щяля отурмайыб, эюзляри Давуд Исайевичдядир, санки мю`жцзя эюрцб, санки ону яфсунлайан сещри дярк елямяйя чалышыр: щамысыны мяня хяржляйиб. Бяс юзцня ня галды? Бу нийя беля еляйир? Беля йолдашлыг олмаз. Ишин чохуну о эюрцб, мян гурдаланмышам, аз-чох кюмяк елямишям. Нийя юз бащалысыны ужуз тутсун, мяним кор гяпиклийими бу гиймятя миндирсин?

Гапынын зянэи басылыр.

Давуд Исайевич картоф «кабабы» тахдыьы чянэялини аьзына апардыьы мягамда сахлайыр, дурухур, чянэяли сапылжайа сюйкяйиб жялд галхыр. Гапыны ачыр. Ишыг сели чящрайы донлу, балажа аь сумкасынын гайышыны бир чийниня кечирмиш, бир ялиндя золаглы ири зянбил тутмуш, алчагдабан аь айаггабылы, эур гызылы сачлы, эюй эюзляри сцрмяли, минаэярдян бир гызы юз гойнуна алыр. Онун гызылэцл лячяклярини андыран додаглары тябяссцмля ачылыр:

– Эюзлямирдин?

Давуб Исайевич зянбили онун ялиндян алыр, Марийанын бир голундан тутуб ичяри чякир, гапыны чырпыр, онлар цз-цзя, эюз-эюзя дайанырлар, эюзляриндя мяляр бир щясрятин вцсал севинжи, эюзлянилмяз эюрцш фярящи...

Юпцшцрляр.

Давуд Исайевич онун чийниндян ашырдыьы балажа аь сумкасыны да алыб пианинонун цстцня гойур. Эцлдандакы эцлляри эятириб онун цзцня сыхыр.

– Телеграмда вахты...

Марийа сюзц онун аьзындан алыр:

– Бирдян е`лан етдиляр ки, биринжи рейсля эетмяк истяйянляр билетлярини дяйишдиря билярляр. – Марийа эюзлярини сцздцрцр, назла йырьаланыр: – Истямирдин бир нечя саат тез эялим?

Давуд Исайевич нявазишля онун сачларыны сыьаллайыр. Марийанын айаг цстяжя гуруйуб галан Илтифата бхдыьыны эюрцб дейир:

– Мяним тялябямдир, достумдур, таныш олун.

Марийанын аь памбыг яли Илтифатын габарлы овжуна эюйярчин кими гонур.

Илтифат мятбяхя кечир, Давуд Исайевичи чаьырыр:

– Бир дягигялийя...

Давуд Исайевич эедир, онун цзцня суаллы бир нязярля бахыр.

Илтифат утанжаглыгла башыны ашаьы дикир, пычылдайыр:

– Мян эедим...

Давуд Исайевич бир ялини онун чийниня шаппылдадыр, шаггылдайыб эцлцр:

– Еля шей олар?!

Онун чийинляриндян тутуб габаьына гатыр, Марийа олан отаьа апарыр, отурдур. Гайыдыб мятбяхдяки буфетин эюзцндян бир «Шампан» шцшяси, бир гядящ эютцрцб эялир. «Шампан»ын аь чалмасыны ачыр, мяфтил кямярбяндини сюкцб чыхарыр, тыхажыны йухары дартыр. Тыхаж папаглана-папаглана галханда шцшяни эюйя тутур, тыхаж атылыб тавана дяйир, шяраб шцшядян кюпцкляня-кюпцкляня фышгыранда яйиб гядящя сцзцр.

 

***

 

Гясябянин кцчяляриндя тяк-тяк адам эюрцнцр. Бя`зи евлярдян, отаглардан ишыг эялир, чохунун пянжяряляри кор адамын эюзляринин бош чанаглары кими гаралыр. Йатагхана отагларынын да щамысынын ишыьы сюндцрцлцб, тяк бириндян башга. Бура Илтифатынкыдыр. Бу узунсов балажа отаьа бир чарпайы, бир шкаф, бир долаб, бир енсиз стол, ики стул эцжля йерляшдирилиб. Чарпайы иля дивара йапышдырылмыш столун арасындан дцз кечмяк олмаз, йалныз йанпюртцлцк йол вар.

Илтифатын кющня палтарлары щямин галын баьлама каьызынын арасында, столун цстцндядир. Эютцрцб эятиряндями, йохса бура атандамы, хцлася, баьламанын каьызы ордан-бурдан партлайыб, жырылыб, бу партлаглардан, йарыглардан Илтифатын эейимляри, щятта, тозлу айаггабысынын бир тайы да эюрцнцр.

Илтифат тязя эейимини сойунмадан чарпайыйа цзц цстя дцшцб. Бир голуну башынын алтында гатлайыб, ачыг галмыш  аьзындн чыхан няфяси бармагларынын ужуну тярлядиб. Тязя айаггабыларынын падош алтлыглары йейилиб, аьарыб, санки эцнлярля пай-пийада йол эялирмиш. Айаггабыларынын бурнунда ири-хырда гопуглар, аь-аь чилляр, еля бил айаггабыларынын бурнуну йа кол-коса диддириб, йа да даша-кясяйя чырпыб.

О, йухуда эюрцр ки, дцнйанын алтындакы кими гаранлыг бир йердядир. Щярдян она «эял» дейирляр. Бу сяся маьара якс-сяда верир, уьулдайыр, Илтифат башыны ашаьы яйя-яйя, гяддини бцкя-бцкя ону чаьыран бу сяся доьру эедир. Щярдян узагда бир жцт эюз йаныб сюнцр. Бу эюзцн ишыьына бир яждаща аьзы ачылыр, санки о сяси дя, о ишыьы да удмаг истяйир. Гаранлыгда аьаран гылынж дишлярини еля чаггылдадыр ки, Илтифаты ващимя бцрцйцр.

Илтифат бирдян эери дюнцр, гачмаг истяйир, лакин дизляри тутулур, щям дя еля бил кцрякляриня архадан эюрцнмяз ялляр узаныр, ону дала чякирляр.

О, гяфилдян дала бурулур, эютцрцлцр. Гачыр, няфясини чийинляриндян алыр. Бахыр ки, бу гаранлыгда дялиганлы, няряли, боз-буланыг бир чай ахыр. Илтифат бир учгунун башындадыр, биржя аддым гыраьа гойса да дальалары щарын атлар кими кишняшян бу чайа сцрцшцб боьулажаг, йа да диби эюрцнмяз бу сылдырымда мящв олажагдыр. Амма чайын о тайы дцзянэащлыгдыр, йашыллыгдыр, эцл-чичякликдир. Эюй отлар мещля дараныр, эцлляр, чичякляр назлы-назлы йырьаланыр. О йанда эцндцздцр, бу йанда эежя. Эцлназ о йамйашыл, эцллц-чичякли эцндцздядир, Илтифаты эюрцр бу эежядя, цзцнц чевириб эедир. Илтифат ону чаьырыр. Дюнцб дала да бахмыр, сцр`ятля узаглашыр, цстцня эцл-чичяк сяпилмиш дянизи хатырладан йашыллыгда эюздян итир. Сонра Эцлназын байагкы йериндя анасы Мулхуса пейда олур. Илтифат бу гаранлыгда да эюрцняжяйиндян ещтийат едиб пенжяйинин бир ятяйини цзцня галдырыр, цзцнц юртцр. Бахыр ки, анасынын гынаглы нязярляри пенжяйинин ятяйини яритди. Ана яллярини гойнуна гойду, эюзляриндя биржя жцт гара йаш эилялянди, бу кюмцрляр онун чякдийи ащдан од алды, аловланды, ананы йандырмаьа башлады.

Илтифат: «Ана, ана!..» – дейир, анасыны чаьырыр. Она еля эялир ки, бу щарайы бу тайдан о тайа фышгыран селя-суйа дюнцб ону сюндцряжяк. Лакин ана бу ювлад сел-суйунун алтындан гачыр, йана-йана эедир.

Илтифат бир дя чаьырыр:

– Ана!..

Илтифат юз чыьырыьына ойаныр. Башыны йастыгдан галдыра билмир, башы йастыьа даш кими дцшцр. Яллярини чарпайынын йанларына диряйир, белини, кцряклярини дикялдир, лакин бшыны йастыгдан араламаьа эцжц чатмыр. Архасы цстя чеврилир, йухары сивчинир, башыны чарпайынын башына дайайыр, дикялир, галхыр. Отаг башына щярлянир, дюшямя тавана  сычрйыр, таван дюшямяйя енир, О, чарпайы иля столун арасына пярчимлянир.

Ичяри Давуд Исайевич эирир. Ишыьы сюндцрцр. Сящяр чохдан ачылыб – айнадан аь дивара чяпяки эцн шцасы дцшцб.

Онун голундан йапышыб галдырыр. Эятирдийи гязет бцкцлцсцнц ачыр. Бир дузлу хийары жибиндян чыхартдыьы балажа бычагла дилимляйир, бир гыча пендири хырдалайыр, доьраглы чюряйин бир дилимини онун тяряфиня гойур. Графиндян чапма стякана су тюкцб йахалайыр, йахантыны гапынын далына, дюшямяйя чырпыр. Ятир шцшясиндян стякана араг сцзцр:

– Мян билирдим ки, беля олажаг, – дейир, она эюря дя тездян эялдим. Ити итя боьдурарлар, илана баласы гяним олар. Йцз грам атмасан дцзялмяйяжяксян. Ал вур эюрцм.

Илтифатын эюзляри ган чанаьына дюнцб, алнынын, бойун-боьазынын дамарлары шишиб, дцйцнляниб, щяр эюзцнцн алтында бир кома гара булуд кюлэяси. Башыны цстцндя эцжля сахлайыр, санки щейкял, бцст гондармасыдыр, щяля йахшы бяркидилмяйиб, бир йерсиз-лцзумсуз щярякятля гопуб йеря дцшяжяк.

– Цряйим бюйцйцр.

Давуд Исайевич стяканы онун аьзына йахынлашдырыр:

– Буну атмасан, бцтцн эцнц эижялляняжяксян. Ичсян еля бил кюзцн цстцня су тюкцляжяк.

Илтифат стяканы алыр, эюзлярини йумур, аьыз-бурнуну яйишдиря-яйишдиря араьы башына чякир. Араьын сон гуртумуну сорщасорда Давуд Исайевич дузлу хийарын бир дилимини щазыр тутур, стяканы аьзындан аралайан кими ону додагларына