Исмайыл Гарайев
Микророман
Аз2
Г21
Тяртиб едяни вя нашири:
Гошгар Ismayылоьлу
Гарайев Исмайыл.
Г21 ИНСАН ВАР ЩЯЛЯ. (Микророман). Бакы, "ЧИНАР-ЧАП" мцяссисяси, 2002.
Г 4702060200 © "ЧИНАР-ЧАП",
2002
122
Бу мятни
мцяллиф щцгуглары сащибинин разылыьы олмадан
коммерсийа мягсяди иля истифадя етмяк ижазя верилмир.
Дарваза язялcя йумругла дюйцлдц, сонра
дашла дюйяcлянди. Ким идися тялясирди, евля дарвазанын арасында хейли йолун олдуьуну
биля-биля артыг эюзлямяди, дарвазаны бир дя дангылдатды.
– Ким ола? – Шцкран дайаныб пычылдады.
Cиб саатыны ишыьа тутуб бахды. – Ики. – Чийинлярини гысды. – Беля эеc эялянин
ваcиб сюзц олмаса, бу вядя гапы дюймяз.
Дарвазанын бала гапысыны ачды. Щяйятин
доггаза дцшян гапы бойда ишыьында чох гоcа бир киши эюрдц. Мотал папаьынын
сачаглары алнында дарагланмышды. Сир-сифятини басан тцк-саггал ком-ком
аьармышды. Эюзляринин аьында кцлякли, сазаглы эцнлярин гцруб ганчырлыьы варды.
Сырыглысынын йахасындакы, бойунлуьундакы кирляр гара саггыз кими ишылдашырды.
Ясасынын дястяйини сыхан ялинин цстц кял бойнуна охшайырды, чатлы, дцйцнлц иди.
Айаьындакы батинкаларын гайтанлары нечя йердян гырылыб дцйцнлянмишди, ортадакы
эюзяклярин чохундан кечирилмямишди. Батинкаларын бурнунда ня сычрантысы десян
галмыш, гуруйуб щяряси бир бозлуг алмышды.
Шцкран чох бахды, танымады. Дцшцндц ки,
ютян иллярдя беля эюйчялиляр оларды, хязял тюкцляндя шяляси кцряйиндя,
арвад-ушаьы йанында, беш-он гойуну да габаьында аран кяндляриня енярдиляр,
биринин дахмасына, тювлясиня сыьынардылар, арвадлары она-буна йун дарайар,
cящря яйиряр, щана тохуйар, кишиляр дя эащ еллик, эащ тайфа малына эедяр,
бязян дя щяр эцн бир адамын одунуну
йарыб доланар, йазаьзы йеня юз обаларына кючярдиляр. Инди щардады еля эюйчяли!
Бу киши о вахт бураларда юлцб галмыш, индилярдя дирилмишляря охшайырды.
Бялкя ев-ешийиндян дидярэин дцшцб? Бялкя арвад-ушаг айаглайыб, чыхдаш
еляйиб, бу да башыны эютцрцб елдян эедиб ки, доьмаларыны ня эюзц эюрсцн, ня
кюнлц булансын, онларын бунун «юлдц»сцндян, «галды»сындан хябяри олмасын? Йазыг
гоcанын нахяляфлярдян щейф алмаьа эцcц, щцняри чатмайыб, онлара юмцрлцк бир
гынаг гойуб эялиб: «Ярини йыхмыш атын балалары...», «Дядялярини тяпикляринин
уcунда чюля атанлар...», «Бунлар – арыларды, неcя ки, ширян вар – выз-выз
вызылдашаcаглар йан-йюряндя, еля ки, cеcян галды – атаcаглар зибиллийя...».
Йягин, даь кяндляриндянди, йохса
Шцкранын ана йолдан узаг уcгардакы гапысында-доггазында дайанмазды.
– Хош эялмисян... Бяри кеч...
Шцкран айаггабыларыны артырма дабанында
чыхартды, шапшуплары эейинди.
Гонаг ясасыны мящяccяря сюйкяйиб
батинкаларынын гайтанларыны ачмаьа яйиляндя гялибя салынмыш ислаг айагсиляни
эюстярди:
– Зящмят чякмя... Евимиз онсуз да тямиз
дюйцл.
Зыггылдана-зыггылдана чыхартды. Айагларында
памбыгдан, ялдя тохунма cораблары варды, cырыг-cырыг, дидик-дидик олмушду, щям
дя ий вериб ийлянирди.
Артырма башында сырыглысыны да сойунду.
Шцкран ялиндян алыб асгыйа тахмаг истяйяндя йана гачыртды, дюшямянин цстцня,
диварын дибиня гойду. Ички ичмякдян, папирос чякмякдян каллашан бир адам сяси
иля тырылдады:
– Бунунку бурады.
Айнабяндя кечдиляр.
Шцкран ону башдакы дюшякчяли стулда
отуртмаг истяди, лакин о, ашаьыдакы стулларын бириндя яйляшди. Кирли, бязи
дцймяляри гопуб дцшмцш, cибляринин ора-бурасы сюкцлцб-йыртылмыш мяхмяр
пенcяйинин цстцндян гуршадыьы нечя йердян аз гала цзцлян кющня гайыш кямяринин
тапгыр башына охшар дилини ачды, бошалтды. Пенcяйинин йан cибиндян гязет,
кибрит чыхартды, о бири cибиндян тцтцн кисясини. Сарымсаг дюйян бойда бир папирос
ешди, йандырды. Папаьыны алыб столун цстцня гойду.
– Ня вар, ня йох?
Шцкраны таныйан адам кими кеф-ящвалыны
сорушду. «Пап, пап» еляйя-еляйя чятин йанан папиросуну сцмцрдц. Тцтцн
бирдян-биря неcя йандыса, тцстц аьзындан дашды, быь-саггалына долду, ону
юскцртдц. Дили чюля чыхды, аьзынын суйу ахды, эюзляринин йашы сцзялянди. Кющня
цст кюйняйи ятяйиндян дцзялдилмишя охшайан бцзцшцк гара дясмалыны эюзляриня,
аьзына басды.
Шцкран фикирляшди ки, йазыг гоcа чох
ялдян дцшцб, бу cансыз вахтында юзцнц сойуьа вериб, хястяляндириб, чай
ичиртсин, чюряк йедиртсин, бир дяст тямиз, тязя алт-цст палтары щазырладыб
щамама апартсын, щамамы йандырсын. Чимяндян сонра да она печин йанында
йер-йатаг ачдырсын. Тярляся йахшыдыр, йумшалар cаны, ачылар синяси. Папирос
чякмякдян бармаглары, сядяфляри ня кюкя дцшцб, инди эюр cийярляри ня эцндядир.
Истяди гарьысын: «Пис ювладын эюзцндян
эялсин. Бу йашында чюлляря салыблар, юзц дя гышын бу вядясиндя... Гоcадан ютрц
йай да гыш кимидир, бир балаcа ки, фикри олду, цшцйяcяк...».
Гарьымады: «Бялкя, беля дюйцл?.. Бялкя
айры бяладыр? Бялкя, бу аьаcы еля бир бяла вуруб ки, бирcя йарпаьы да галмайыб,
дейиб, ахырымы щеч-пуч еляйян эюздаьы йурдда нийя дурум, эеcяси – юлцм, эцндцзц
– зцлцм?..».
Шцкранын йолдашы мяcмяйидя cцрбяcцр
мцряббя, гянд, чай эятирди. Дюнцб эетмяк истяйяндя Шцкран юскцрдц.
Гонаг:
– Чюряк йемийяcям, – деди, – тохам.
Ушахлара язиййят вермя. Сиздя хясйятди, ким эялся эяряк тязя хюряк биширясиниз,
тязя дям-дясэащ ачасыныз.
Шцкранын йолдашы Лейла яри тяряфя щярлянди,
онларын «мятбях сиррини» билян бу адама диггятля бахды. Ярли-арвадлы бу ики
cанлынын дюрд эюзц санки щарадаса юлдцрцлцб онларын щяйятиня «сизинкидир» дейя
эятирилмиш мейитдя гощумлуьу, танышлыьы, йахынлыьы билдирян нишаня, яламят
ахтарырды.
– Ушахлары орда гойуб эялирсиниз?
Шцкран Лейлайа «отур» деди ки, эетсин,
хюряк щазырласын, бу киши чюлдя галан йол адамы дейил, онлары таныйандыр, сюзц
олар, «арвад» йанында дейя билмяз.
Бир-бирини щяр сюздян, щяр бахышдан
йахшы баша дцшян бу яр-арвад отузиллик аиля щяйатында еля йашамышдылар ки,
гонаг эедяндян сонрайа сюз галмамышды.
Лейла мятбяхя эетди.
– Хейр, бурдадылар, – Шцкран гонаьа эеc
cаваб верся дя, явязини чыхды, бир cавабы ики дяфя тякрар етди: – Хейр,
бурдадылар.
– Дцнян ешитдим, – гонаг ешмясинин кютцйцнц
аьзында тцстцлядя-тцстцлядя икинcисини щазырламаьа башлады. Мяйкямяниз чохдан
башданыб?
– Цч айдыр.
– Чякяр щяля?
– Иннян сонра бир ай да чякяр.
– Дейирляр беш йцз адам данышдырырлар.
– Яллидир cями.
Щищилдяди:
– Эюр цстя ня гядяр гойуфлар?! Бир щавах
эедяcяксян?
– Сабащ ахшам эяряк чыхам ки, биринcи
эцн ертядян орда олам. Бу бири ешмясини алышдырды. Кцлгабына гойду. Стяканы
эютцрцб чайы ичди.
– Сяннян мян дя эетмяк истяйирям. Миник
ня вахт олур?
– Ахшамлар.
– Броузду?
Шцкран онун ня дедийини баша дцшмяди,
сонра бирдян хатырлады ки, бу кянд гоcаларынын чоху паравоза беля дейирляр,
йяни гатар.
– Бяли... Хейир ола?
– Оралыг бир ишим вар.
Шцкран йягин етди ки, бу гонаг
кимдирся, ону йахшы таныйыр, шящяря иши дцшцб, онунла бирликдя эетмяк истямяси
дя ябяс дейил, – кимдян няйися
хащиш елятдиряcяк, ону киминся цстцня апараcаг.
Йан отагдан атасы чыхды: шинелини
чийниня атмышды. Кечя мястлярини тайкеш эейинмишди. Кишинин бели неcя
бошалмышдыса, шалварынын башлыьы да ялиндя чюля тялясирди. Бядяни-синяси иля
иряли cан атырды, йеришдян дала галырды, айаглары сцрцтмяйя илишмиш сцрцнтяк
тяки сцрцнцрдц.
Шцкран кюксцнц ютцрдц.
Гонаг да няфясини дярди:
– Сянин дярдин кишини йаман салыб. Йцз ялли
ил йашайасы адамыды. Билирсян нийя, гардаш оьлу? Пахыл дюйцл Абазяр ата, щалал
адамды. Чохунун cаныны щарамлыг дири-дири алыр, ня гядяр айаг цстяди – еля
билирляр саьламды, бир дя эюрцрляр йел вуруб йыхан ойуг кимиймиш... Сярчя горуйан, гурд-гуш чатдыран оьру алладан
гуруcа гаралты...
Абазяр ата гайыдыб онларын йанындан
кечяндя бирдян дайанды:
– Мцьяррям? Хош эялмисян, гардаш!
Мцьяррям папирос дамаьында йырьаланды,
айаьа галхыб башыны яйди, ялини синясиня гойуб ики дяфя ениб дцзялди. – Хош
эцнцня эялим, Абазяр ата, хош эцнцня... Аллащ о эцнц бу оcаглыгдан яйсик елямяз
иншаллащ!
Абазяр ата Шцкрана о мянада бахды ки,
оьул, бирдян уcуз эюрярсян ща, бу – Мцьяррямди, адама пулуйнан, щейвана
чулуйнан гиймят гойан дюйцлсян, дейирям бирдян аьлынын чашдырылан вахтында буну
тайялли тутарсан.
Шцкран щям бахышлары иля атасыны архайын салды, щям дя деди ки,
«щазырлашырыг...». Буну да сяфяря, йола щазырлашмаг мянасында ишлятди, «гой
Мцьяррям киши йемяк щазырлыьы эюрцлдцйцнц билиб анд вермясин, анд верся эяряк
сюзц йердя галмайа...».
Шцкран Мцьяррям кишини инди таныды. Еля
билирди чохдан юлцб. Мцьяррям дя кющнянин Мцьяррями иди. Шцкран эюзцнц ачыб ону
йолуг бир киши эюрмцшдц, йайда да сырыглыйнан эязирди. Чарыглыг эюнцн чятин
тапылан вахтларында Мцьяррям «палтрука» тякяриндян чарыг эейинмишди.
Ора-бурасыны мяфтилля бцзялямишди. Щара эедирдися йола басма нахышлар салырды.
Бешcя эцн cамаатын гойун-кечисини
отармышды. Беш эцндя онун бирини, бунун икисини итирмишди, оьру-яйрими
отармышды, cанавармы даьытмышды – хябяри олмамышды. Щеч ким дя ондан юдяк истямяди, истясяляр дя Мцьяррямин
дюрдайаглыдан бир пишийи дя йох иди, щардан алаcагдылар. Истяйиб пис олунcа,
истямяйиб йахшылыгда галмышдылар.
Бир ай горугчу олмушду, тахыл, бичяняк
горугчусу. Щеч кимин гузу-гойунуну, иняк-данасыны говуб йедийини бурнундан
эятиртмямишди, колхозун дам-тювлясиня салыб cяримялятмямишди. Яксиня, зяминин,
бичяняйин ортасындан «що-щеч»ля йавашcа-йавашcа, отара-отара горуьун гыраьына
эятирмиш, габаьында дуруб, мал йийяси кимиcя, хяcилликдя гарныны дойурандан
сонра эятириб сащибинин гапысына ютцрмцшдц.
Суйун бол вахты бир ай, гыт вахты бирcя
щяфтя cуварлыг елямишди. Бир адамын да суйуну кясмямишди, сядр, испалком ялиня
адам вермямишди. Тярсиня иш эюрмцшдц: еля ки, эялиб эюрцрдц Мяммядин, Щясянин
баьына су ачылыб, басма нахышлар салан чарыьыны да сойунмадан чайа эирир, архын
аьзына ири-ири дашлары дыьырлайыр, суйу артырырды ки, гой тез сулансын,
чяпяр-чалы, бостан-диррик дойунcа ичсин, чимсин. Эеc су истясян, онлар яллярини
«ода узадыб гармагларыны тез-тез йандырмасынлар...».
Мцщарибя илляриндя бостанчыны давайа
апардылар. Бостанын ширин йейилян вахты иди. Ятиаcы, дилиаcы гуш йатышлы бир
адам тапана кими Мцcяррями ора гойдулар ки, беш-алты эцн горусун, колхозун
вары-дювлятидир, щям базара дашыныб сатылаcаг, щям дя cамаатын ямякэцнцня пайланаcаг, йыьыланда, бюлцняндя щяряйя, щяр
аиляйя беш-алтысы дцшсцн, неcя олар ки, бу гядяр бал тутан йазыглар щеч олмаса
бирcя дяфя бармагларыны йаламасынлар.
Бостан «зящримар»да памбыглыьын йанында
иди.
Арвадлар язялcя бир-бир эялдиляр, щяр
эялян дя бир-икисини отарды. Мцьяррям онларын хятриня дяймяди ки, щяряси гырх
гызла бир дярядя галмыш ярсиз арвадларды, бир быьлыг йаьнан бир чятян кцлфят
йола верирляр, яйинляриндя йох, башларында йох, гой бир ахшам Аллащын бу су-селийнян
балаларынын гарынларыны дойурсунлар.
Эедиб гамышлыьын галын йериня эирди ки,
ону эюрцб утанмасынлар, чайлаьын дашындан бир-ики ятяк эютцрмяйнян азалмайаcаг,
ня гядяр отарсалар, бирcя щяфтяйя, онcа эцня йери долаcаг, долаcаг нядир,
чичяк-чичяйи чаьырыр, cцcцк-мцcцйц афат чяйирткяси кими тюкцлцб, цстцндян нечя
эеcя-эцндцз кечян кими щяряси бир дана башы бойда олаcаг.
Мцьяррям гамышлыгда эюрцнмяз оландан
сонра арвадлар йаьы малы кими таьлы-маьлы дашыйыб памбыглыьын арасына
долдурмушдулар. Щяр гоншудан бири кяндя эетмиш, гаранлыг гарышар-гарышмаз
лям-йесирляри тюкцб щярясинин шялясиня беш-алты гарпыз-йемиш вермишдиляр.
Колхоз сядри, щесабдар, тяфтиш атланыб
габагда, арабалар да далларынcа эялдиляр, эюрдцляр ураланыб, бостанда хыра-мыра
галыб, Мцьяррям дя чардаьын алтында гурдуьу тахтын цстцня узаныб йарым гязетдян
ешдийи пайа бойда ешмясини тцстцлядир.
Тяфтиш Сары Cямил деди:
– Тутдураг, дама басдыраг буну, а сядр.
Ял тоьлусу кими ялдя сахлайырсан буну. Щара гойурсан – даьыдыр, сян дя бянд
олмадыгcа ямяли азыр.
Сары Cямил йазан иди, кющня
комсомоллардан олмушду, она бир ад да вермишдиляр: «Аткревенни Cямил». Щямишя
тяфтиш сечирдиляр ки, йохламаны-зады дцз апарыр, зийанкар лап юз эюзцнцн ишыьы
олсун – кечмир, акт йазыр, верир щейятя, онлар да кющнялдя-кющнялдя сахлайыб
диван-дяряйя чякдирмяйяндя «дявядян бюйцк филлярин» гулаьына чатдырыр, район
мяркязи иля кяндин арасындакы узаг йолу бир чаты бойуна дюндярир, ахыр ки,
онлара бу ишя ял гатдырыр. Кянддя щеч кимдян йох, тякcя Аткревенни Cямилдян
горхурдулар.
Аткревенни Cямил атдан дцшцб гамчысынын
сапы иля Мцьяррями зохмаламышды:
– Я, нейнядин, кимя сатдын?
Мцьяррям ешмянин бир уcу аьзында, одлу
башы да цзцндян, йалан олмасын, ики гарыш о йанда, эюзцйумулу щалда деди:
– Няйи?
Аткревенни Cямил гамчы сапыны онун бюйрцня
бир дя узатды:
– Неcя няйи, евин йыхылсын! Бостаны,
бостаны!..
– Бостанымы?.. Беш-алтысына вердим.
Аткревенни Cямил эюй мунcуг эюзлярини
бярялдиб ушаг сясиня охшаг cыь-cыь сясиля чыьырды:
– Ня беш-алтысы, тифаьын даьылсын!..
Йер-Йурд олуб е!..
Мцcяррям эюзлярини йеня ачмады,
ешмясиня дям верди...
Аткревенни Cямил голтуг cибиндян
дяфтяр-гялям чыхарыб акт йазмаьа башлайанда арабачылар да эялиб чатдылар, онлар
да Аткревеннинин чыьыртысына йыьышдылар. Йахасыны cырыб-даьыдан тяфтишин сясля
дейя-дейя йаздыьы дашдан кечян акты веcиня
алмайан Мцьяррямя бахыб пыггылдадылар: «Мцьяррямдян ютрц бура олмасын,
щара олур-олсун, орда да бир гарын чюряйини, бир эейимлийини веряcякляр, йейиб
йатаcаг...».
Аткревенни Cямил «колхозун малыны тараc
елятдириб явязиндя ися нечя манат алдыьыны бизя бойун олмады», дейиб
карандашыны каьыза бярк баса-баса
«илишийини вуранда» Мцьяррям тахтдан айагларыны саллады, дирсяйини йеря вериб
отурду.
– Я, бостана оьурлуьа сян эялмямишдин?
– ялинин бирини она сары шащид эюстярянляр тяки тушлады. – Я, илан дили
чыхардан сян дюйцлдцн, а гырышмал?! Сян дюйцлдцн хырман атдарынын щярясини бир йурдда галмаьышынын
йедяйиня вериб йцк вуран, тай тутан?! Мян сяндян пул истядим, пул алдым, а
гурумсаг? Йаздыьынын далындан гачсан киши дюйцлсян, мян дя гачмайаcам дедийимин
далындан, эюрярик ким кими гуйлатдырыр?! Мян эетдим щюкумятя, сян дя эял.
Мцьяррям бир йериш башлады, инанмайан
галмады ки, Аткревенни Cямил дама гойулмайаcаг.
Тяфтиш дя дяфтяр сол дизинин цстцндя,
саь дизи йердя, карандаш бармагларынын арасында гуруйуб галды, чцнки беля
cянcял ишлярдян башы чыхырды: бостан горугчусу ат кими биринин ки, цзцня
дирянди – вяссалам, ишини битиряcякляр, ща юзцнц даьытсын беля дейил, ким
инанар?!
Аткревенни Cямил эюрдц Мцьяррям йаман
йелли эедир, онлардан ян азы бир аьаc бойу араланыб, щавадан-давадан дцшмяйиб,
щяля цстцня дя гойуб; йохуш йолу еля бил
енишдир енир, cыр-cыр сясини cырылдатды:
– А сядр, мян зарафат еляйирдим, о
эерчяклятди ахы дейясян. Я, бирдян прокурора-зада эедяр е... Оннан сонра эял «щоща»ны
«щеч»дян, сцрцнц кючдян айыр эюрцм неcя айырырсан.
Щесабдар атыны миниб чапды ки,
Мцьяррями эери гайтарсын, айыбдыр, елин биабырчылыьы чюля чыхмасын, ики адамдан
бири эедяcяк эурултуйа, икиси дя эетщаэетдядир, мейитляри дя яля эялмяйяcяк.
Мцьяррям миннят эютцрмяди.
Бостаны йийясиз гоймайаcагдылар ки!
Сядр Аткревенни Cямиля деди, эедиб кими ахтарым, кянддя башыпапаглы галыб ки,
эялиб дурсун бунун гыраьында?! Сян гал бурда, мян юзцм эедим эюрцм бу тярс оьлу
тярси гайтара билярямми.
Сядр атыны еля чапды ки, йолларда
йелляри дя кечярди, анcаг Мцьяррямя чатмады. Мяркяздя прокурорлуьа, милися
дяйди, дедиляр, буралара еля адам, еля шикайят-шыхвайчы эялмяйиб.
Мцьяррям йолашанда йаьлыcа колунун
далына эирди, сядри эедяндя дя, эяляндя дя эюрдц. Ону да эюрдц ки, бостанда
Аткревенни Cямил галыб. Эирлянир, фырланыр, горхусундан гылчасыны алтына
гатлайыб бирcя щовур отура билмир, эюзц дя йолашандадыр, еля билир Мцьяррям
эетди ки, эетди, бу дягигялярдя «гырмызыпапаьын» бир-икиси ордан бяри ашаcаг,
ону атдюшц еляйиб мяркязя апараcаглар, инсафсызлар гоймайаcаглар киши аьзыны
арвад-ушаьынын аьзына чатдырсын, дцнйа ишидир, бирдян йюнц щеч бяриляря дцшмяз.
Мцьяррям шяр гарышанда мящлясиня оьру
кими эирди, деди, мяни ахтаран олар, сядр далымcа адам эюндярмямиш олмаз, ханахан
цстцня чыхырам, гой мунcугэюз Cямилин гылчалары гарнына эирсин, сядрдян бир
сораг чатмадыгcа башына дюйяcяк, гой дюйсцн гурумсаг, мярдимазар анасынын оьлу.
Ня гядяр ев йыхыб о сары пишик. Мызылдайа-мызылдайа нечя гапы баьлы гойуб.
Бармаглары сынсын онун, о cайнаг бармаглары, йаздыьы йердя галмайыб щяля.
Чаттадаcам цряйини гырышмалын. Эюр ня гядяр адам «охай!» дейяcяк, шатыг вуруб
ойнайаcаг.
Митил йорьанын бирини – цзц дя, астары
да бир боз кисядян оланыны эютцрдц.
Эеcя йарыдан кечяня кими бостан
чардаьынын цст тяряфиндяки гамышлыгда отурду. Щярдян вурнухан мунcугэюзцн
гаралтысыны эюрдц, щярдян дя сясини ешитди. Cямил арада cыь-cыь сяси иля байаты
чякирди:
Язизимиз
айдын олсун,
Ай
доьсун, айдын олсун.
Бу
бяладан гуртарсам, ай балаларым,
Эюзцнцз
айдын олсун.
Мцьяррями эцлмяк тутурду: «Cамащатын
эюзц айдын олаcаг е, гырышмал! Эюр сабащ бир-бириня неcя эюзайдынлыьы
веряcякляр?! Ня истяйирсян мяндян, ай эюздяри ийняйнян дешиляси оьраш? Сян
билмирсян, Мцьяррям щяля бир щарама бармаг батырмайыб?! Колхоз иcласдарында
демирсян щяр шей сизинкиди?! Юзцнцнкцндян апарыб дя щяря бир аз, ган-хата
олуб?! Оннарын юздярининкидися гялями ня шцшляйиб, дцшмцсян cаныма?! Ишляйир,
бяс дишлямясин халх! Ханы беля йыхдыг, бяйи беля бяйликдян салдыг, щамы
барабарды» дейя-дейя сян тязябяй
олубсан?! Щавахтаcан йаь йейиб йахыда эязяcяксян?! Нийя гядрини билмирсян
газанcыны мцфтяcя мцфтяллязийнян йедикляринин?! Кянд арвадларын цмидиня галыб.
Чюряк давайа эедир, газан-гашыг, чюмчя-кяфкир давайа эедир, от давайа эедир,
Аллащын аты да давайа эедир, а бигейрят, анcаг сян щяр вайонкома чаьырыланда
гылчандакы ил йарасынын цстцня
сарымсаьнан гара тянбяки гойуб ешшяк йаьырына дюндярирсян ону,
бурахырлар, сянин тайларын орда шишя тахылырлар ки, балалары саламат галсын,
сян бурда оннарын аc-лялюйцнлярини эюйнядирсян?! Валлащ, гоймайаcам бу гисасы
сяндя гала. Щамынын щейфини алаcам сяннян. Утанмырсан, башына йайлыг, яйниня
дизликлик тапмайаннарын бир аьыз шириннийини дя оннара чох эюрцрсян?! Дайан
бир, дайан, эюр зящрини неcя йараcам?!.»
Ай гаранлыглайанда боз йорьаны башына,
чийниня салды. Аста-аста эедиб чардаьын далында дурду. Аткревенни Cямил:
«Аллащ, бу ня иш иди мян дцшдцм? – дейиб йаныха-йаныха эязиняндя, – сядр уьуру
гара эялмиш дя бир хябяр эятирмяди эюряк нолду бунун ахыры», – сюйляниб чардаьын
габаьындакы гарпыз габыгларыны тяпийи иля бир-бир вуруб ора-бура даьыданда Мцьяррям сясини дяйишя-дяйишя ону
чаьырды:
– Cямил Севдималы оьлу-у-у!..
«У»лары еля улатды ки, щятта кяндяки
итлярин бир нечяси онун щуйуна сяс верди: «А-у-у... А-у-у-у..». Щямин дягигядя
дя итлярин щамысы улашды, зинэилдяшди.
Мцьяррям иряли чыхды, йаваш-йаваш она сары йериди.
Cямил баьыра-баьыра кяндя сары
эютцрцлдц, гачанда айаьы таьа илишди, домбалаг ашды, галхды, бир дя йыхылды,
йердя донуз кими хортлайа-хортлайа парпылайанда Мцьяррям чяпяр-чалынын хам йерляри иля евиня йол алды.
Аткревенни Cямил о вахтдан саралтма
азары эятирди, дямир дараг дишиня охшар гуру cаны эцнбяэцн ийнялди, дярдиндян
ня щякимляр баш ачды, ня бахыcылар бир сюз дедиляр. Моллалар дедиляр, йыьнаг
цстя чыхыб, янcам йохдур.
Cямил ясасына диряня-диряня мярякя
йерляриня эириб ичини дюйяндя, зярдов тцпцряндя, тювшяйи данышмаьа аман
вермяйяндя Мцьяррям киримишcя-киримишcя эцлцрдц.
Сорушурдулар:
– Йеня йадына ня дцшдц, а башыбатмыш?
Мцьяррям дя Аткревеннинин тиканыны
щамынын цряйиндян чыхаран бир «мцямма» дейирди:
– Эцня эцн чатмаз... Аллащын бу эцнцня
дя шцкцр.
Cямил щирслянирди:
– Аллащ щягги, вуррам башын йарылар!
Мцьяррям ону долайырды:
– Сянин кимисинин вурмаьыйнан
йарылсайды, бу башы цстцмдя эяздирмяздим, Эямил Севдималы оьлу-у-у-у...
Аткревенни Cямил дишлярини гырcасдырыб,
юскцрцб тцпцря-тцпцря, ясасыны йеря таггылдада-таггылдада узаглашарды...
Мцщарибя илляриндя Мцьяррями хырмана
гойдулар ки, тахыл тыьыны бирcя эеcя горусун, чцнки щямян ахшам гара хябярляр
гарала-гарала эялмишди. Дедиляр, алманлар Дярбянди дя алщаалдадыр, гапымызын
аьзына чатыблар, баcамызын башыны
тутублар, эяряк гоймайаг эюзцмцзя кцл,
башымыза торпаг ялясинляр.
Кянддя ня гядяр эедяси варды мяркяздян
адбаад истядиляр, онларын икиси дя хырман гараволчусу иди.
Ев варды яляк чеврилмирди, чюряк
биширилмирди, бир торба уну ахшам-сабащ суйа чалыб, гайнадыб ушаглара
ичирирдиляр ки, аcындан баьырсаглары гуруйуб бир-бириня йапышмасын.
О бойда хырман ола, юзц дя йийясиз, бу
гядяр аc-йалаваcдан юзцнц гылыcа чандырмайан олмазды?! Щям дя еля щяминcя ахшам
ешитдиляр ки, ордакы тякcя Мцьяррям олаcаг. Демяк, башыны ач эяз, юз малын кими
эютцр эет.
Хырманын щярясиндя соврулуб шадарадан
кечирилмиш, шцшляниб дяcлянмиш бир тыь буьда варды.
Мцьяррям эюрдц ки, эялянлярин щамысы
арваддыр, щярясинин дя йанында бир-ики
имрик ушаг. Бунлар да чох дейил, сайдыьы гаралтылара эюря беш-алты олар. Бу
гаралты о гаралтынын йанына эедир,
бир-бирини бурунлайырлар. Мцьяррям онларын дедикляри бир пара сюзляри дя
ешитди: «Аз-з-з, бостан ура олуб? Ня аьыз-аьыза верибсиниз, гойсаныз биримиз
cящянням олаг, сонра о биримиз эяляк?!», «Габаьында дуран вар?! Эедирсян эет дя!..».
Мцьяррям тыьын цстцндя цзцгойлу дцшцб
аьламышды: «Адамлары щяр нежя мющтаc еляйирсян еля, чюряйя мющтаc елямя, инсаны
чюряк имтащанына чякмя, бу сынагдан
билмирсянми щамы сыныг чыхыр?! Мян еля-беля вара-вуру елямяйнян таныйырам
эялянляри ки, ямигызыдылар, гощумдулар, хейирляри-шярляри щямишя бир олуб,
дярдлярини-чорларыны щямишя бир дяйирманда цйцдцбляр, инди аcлыг оннары дцшман
кими данышдырыр. Мян нейнийим, ай танры, оннары неcя бош гайтарым?!.».
Чаьырды:
– Тякям, горхмайын, бяри эялин щамыныз.
Эялдиляр.
– Няйиниз вар?
Щяр ял бир аcнаьаз торбасы узатды.
Мцьяррям бир дя долухсунуб долду, она
еля эялди ки, аcлыьыны, сусузлуьуну билдирмяз аналар, бала дярдиндян дилянчилик
еляйирляр.
– Габыныз нийя беля балаcады, йекяси
йохду? Эялирсиниз, апараcагсыныз, бир шейин ики ады олмайаcаг ки!..
Онлар яйилиб тыьа ял узаданда,
торбаларына буьда кцрцйцб долдуранда узагдан сядрин сяси эялди:
– А Мцьяррям, щардасан?
Мцьяррям сяс эялян тяряфя эетди ки, сядри бир аз лянэитсин, бу йазыглар
чыхыб эетсинляр, торбалары тюкцлмясин, ялляриндяки щазыр вурулмасын.
– Я, кцряйи бяри эятир эюрцм – сядр тыьын
башына доланды, – буну нийя шцшлямяйиб хырманчылар? Сабащ да эяляcякляр
ки, цстцндян эютцрцлцб. Мцьяррям Аллащ
веряни эютцрмцр, онда да ола бяндянинки...
Мцьяррям сядрин бир ялини тутуб
марчамарчла юпдц. О демякди ки, «башына дюнцм, гурбанын олум, а щяр шейи билиб
аьартмайан киши! Юмрцндя отуз ики щярфдян икисини-цчцнц гол чякмякдян ютрц
юйрянян бисавад инсан! Щаны кяндин няр-няр нярилдяйян голу гцввяли кял
оьуллары ки, гырх гызла бир дярядя
галмайасан?! Аьрын мяня эялсин, а щамыны юзцнцнкц щесаб еляйян гянимят
адам!..».
Сядр эюрдц ки, Мцьяррями щансы
йейилмялинин йанына гойурса, ора йейиля-йейиля дейилир, бир эцн бунун боьазы
Аткревенни Cямил кимисинин чатысына кечяcяк, гуртармайаcаг ордан, cамаат
дейяcяк: «Байыс еви йыхылмыш сядр йыхды о мяьмунун комасыны башына...»
Мцьяррями йола гойду, щяр айына отуз
беш ямякэцнц йаздырды.
Мцьяррям бир эцн сядря деди ки, бунун
беши артыгдыр, щяр ай отузданды, щяр эцнцмя дя бири бясдир. Аллащ верян
ялиниздян кясмясин, айрысы олса щяр эцн
юлчдцряр, бичдиряр, она мцнасиб дя щагг йаздырар. Сиз ки, доланмазы
доландырырсыныз, цряк йийясисиниз валлащ. Цряк щамыда вар е, а сядр, оннарынкы
юз cаннарыны сахламагдан ютрцдцр. Ясл
цряк она дейярям ки, адам юляннян сонра киминся cанында галсын.
Мцьяррям эцн чыртанда кянддян чыхырды, бели дя
чийниндя. Йолун дцзяляси йохушу беш километр аралыда иди. Ат, кял арабасы эяляндя, щярдян йанында машын
сахлананда минмирди, дейирди, эеcикярсиниз, эедин мяним бу бяри тяряфлярдя ишим
вар.
Чапылыб йарылмыш, йол салынмыш йарыьа
эцнорта чатырды, папаьыны башынын алтына гойуб кюлэяликдя йатырды, эцн
эцнортадан кечяндя галхыб беш-алты бел аьзы ням
торпаьы йолун ора-бурасына даьыдыр, йеня кяндя дцзялирди. Миникляря
минмирди, дейирди, сиз эедин, мян тялясирям, мяни эеcикдирярсиниз.
Еля эялярди ки, шяр гарышанда евя
чатарды.
Мярдимазар щяр йердя вар, буну да сюз
еляйиб сюйляйянляр олду. Сядрин цзцня эялдиляр ки, беля йетим сахлайансанса, юз
боьазына баьла йейиcини, буну бизим ня зиллятнян газандыьымыза нийя ортаг
еляйирсян?! Эцндя ики бел торпаг атана да отуз эцн, гышын дондурмасында
айагйалын тахыл сулайан да он беш-он
алты эцн?
Кянддя Мцьяррямин хятрини истяйян чох
иди, баш-баша вериб беля мяслящят эюрдцляр ки, ону гябиристанлыьа гаровулчу
гойсунлар. Юлцсцнцн хатириня дейинэянляр дя мумлайаcаг, данышмайаcаглар,
щярянин пайына ня гядяр дцшярся, о гядяр дя кяссинляр, дцзялтсинляр гырх
ямякэцнц, кцлфят йийясидир о да, о да арвадынын йанында бир кишидир, нийя дили эюдяк, щаггы юдяк олсун. Гябиристанлыгда
ня вар горуйа? Щярдян ат-ешшяк эирир, сцртцнцр башдашларына, гойун-гузу долур,
йатыр кюлэяликдя, гыьлайыр. Говар оннары.
Бир адамы доландырмаьа ня вар?! Щалал кишидир, истяйяр щамынын олсун, о
да эедиб оннан-буннан истясин.
Мцьяррями о вахтдан гябиристанлыгда
эюрмяк оларды. Эеcяляр дя бязян орда йатарды. Данышарды ки, ясл йатмалы йер
юлцлярин арасыймыш. Рящмятликляр чох мещрибанлашыблар, ня сясляри чыхыр, ня
цнляри, чцнки зящримар йемякдян ки, эюзляри кясилиб – дцшмянчиликляри гуртарыб.
Андыр йемяйин, эеймяйин цстцндяймиш дава-далашлары. «Мянимки онункундан чох
олсун»даймыш достлуглары, дцшмянчиликляри. Бу кянддя бир вахт йийялик елийянин
гябринин йанында узанырам, дейирям ай киши, ораларда ня вар, ня йох, мал-гойуну
нечя сцрцйя, илхыны нечя бюлцмя, cюнэя-дцйяни, кял-юкцзц нечя cцтя чатдырмысан?
Дейирям орда да дящня басыб, арх чякдириб, бир кянди сусузлугдан, эцйцм-кузя
дашымагдан йаьыр ешшяклярин cаныны биздян, паландан гуртармысанмы?
Торпагсызлара орда да торпаг вериб щярясини бир бяй еляйя-еляйя башына чыхардыб
эюзцнц димдиклядирсянми? Бурда ямяйин саьдыc ямяйиня дюндц, орда неcяди?
Динмир. Ня динсин, эюрдц дцнйанын ики
цзц дя ящлят дашыды, йахшылыг да еляйирсян – пешманчылыг, пислик дя еляйирсян –
пешманчылыг.
Мяним тайларымы чаьырырам. Дейирям, а
мяня охшуйаннар, орда да кцллянирсинизми? Орда да чулунуз cырыг, чуханыз сюкцк,
дабаныныз чатдагдымы? Орда да башыныз гапазлыдырмы? Дейирдиниз о дцнйалыьымыз
йахшы олаcаг, бу дцнйада вермяйян о дцнйада веряcяк, верирми?
Оннар да динмирляр. Йатырлар.
Динcлярини алырлар.
Гябиристанлыг да бир кяндди. Йахшы эеcялийи
вар. Башдашлары йийяляриня охшайыр, еля билирсян юзляриди, чыхыб дурурлар
гябирляринин башында. Щей бахырсан, ким неcя олубса, еляcя дя эюрцрсян.
Эюрцрсян ки, щеч ня итирмяйибляр, щяр неcя олубларса, еляcя дя галыблар.
Гибля щаггы, бязисинин дирилиб
эяздийини дя эюрмцшям. Язял еля билирдим эюзцмц щялмяшик, нялмяшик тутур,
«бисмиллащ» да дедим нечя дяфя, итмядиляр, ишыглашана кими кяндя бахдылар,
щярясинин эюзц бир ишыг тутмушду, евлярини ишыьыйнан таныйырдылар. Аьлайаны да
олур, эцляни дя... Аьлайаны чохду. Юлцлярин эеcялийини, дирилярин эцндцзлцйцнц
эюрясян. Мяннян кялмя кясмирляр. Мяним тайым Щераcа дедим, я, а готур, бирдян
дири галарсан, данцзц юлмязсян, кяндя эедярсян, еля шей елямя ща-а!.. Сян
эюрянняр кющнялиб... Сян йаман йаь йейянсян, сянин бир хянэяллик йаьын эяряк
бир кило ят ола. Яти дя йахшы вурандын бядяня, Аллащындан дюнсян бир кцлфят
дойурасы бозбаш газанынын дибини дя сыйырардын.
Чюряйи дя ки, иш-пешя елямишдин, бир эцнцня беш хямрялы чатмырды. Инди
сяндя щардады о cан-cясяд, арвад-ушаьына йедиряcяйини, эятиряcяйини демирям,
тяк юз башыны сахлайарсан?!. Дирилмя, гардаш, дирилмя, тязядян юлмяк
истяйярсян, юля билмязсян. Арвад-ушаг доланмаьын чямини тапыб, сян дирилярсян
ял-айагларыны бош гойуб аьырлыгларыны йыхаcаглар цстцня, хяcил оларсан, еля
cанын да йохду беш-он эцн таб эятирясян, гуруcа сцмцксян, гырыг-гырыг олар
ялянэян, эцнцн сыныгчыларда кечяр.
Бир эеcя эюрдцм горугчу Кялянтяр
башдашынын башында атланыб, алтындакы cидов гара йабысы дюйцл, cейранбасан бир
црэядир, башындакы да гулаьынын бири щямишя ит горуйан, тула гулаьы кими
шаппашап атылыб-дцшян тярки йамаглы папаг дюйцл, бухара папаьыдыр, гамчысыны
шаггылдадыб баьырыр, горуьа дцшян дана-дунаны атдюшц еляйиб, йазыг щейванын
гарын-гартасыны бурнундан эятирир.
Дедим, я, ай дяли, йеня о вязифядясян?
Деди, Мцьяррям, щейкал башын щаггы инди дя юлцлярин зийанлыьы мяни cана
эятириб. Дедим, орда щюрмятин, гиймятин бурдакындан артыгдыр дейясян, унун
унлуьу урвалыьыннан билиняр, башына бяй папаьы гойублар, саьлыьында бирcя дяфя
дя эейинмядийин костйум, хром чякмя эейиндирибляр, белиндя дя хянcярин.
Машаллащ, машаллащ, ора эедяндян сонра бозбурутлу киши олмусан, бозбурутуна
бозбурут чатмаз. Бирдян аьлын олмаз, бу йана кечярсян, cанын щаггы, о тулагулаг
папаг о саатда башындады... Эюр неcя бяйя охшайырсан ки, араннан тахыл апаран
ермянилр арабаларыны да бурда сахладылар, су ичдиляр, сонра да башдашларындакы шякилляря бахдылар. Ахы,
оннар бизим юлянняри дя, галаннары да таныйырлар. О бухара папаглы башын щаггы,
сяни танымадылар. Эюрдцм бири о бириннян хабар алыр: «Ара, еса щова марта?» О
бири дя деди: «Эцдцм чем. Ляв марта е, ляв марта!..»
Гябиристанлыг мюcцзялийиня инанан
cаванлар бязян йыьышыб ора эедир, Мцьяррями данышдырырдылар:
– Мцьяррям дайы, эеcя горхмурсан?
– Горхмалы ня вар бурда горхам, а бала,
бура да бир cамащатдыр дя. Шящяр кимиди. Тейатросу вар, киносу вар, бирдян дава
дцшцр, мян щарайчылыг елямясям, бир-бирлярини гырыб гуртарарлар. Ашыг Нцсрят
рящмятлик бир дя эюрцрсян саз дюшцндя чыхды мейдана, дюндц Короьлуйа, минди
Гыраты, чалды-чапды пашалары, ханлары. Ганы су йериня ахыданда бюйрцндян чыхыб
«пыг» еляйирям, о саат юзцннян эедиб йыхылыр. Дейирям, а гоч Короьлу, дур,
cамащаты бизя эцлдцрмя, дейир, сян юлясян, цряйим ичимя дцшцб, мяни сцрц сал
йеримя, бир дя гялят елярям сазда-сюздя Короьлу оларам. Бир дя эюрцрсян рящмятлик Бинняталы киши гуcаглады
Щцммяталыны: «Гардаш нятярсян? Балаларын, эцн-эцзяранын нятяр кечир? Дарыхма,
дарыхма, йолдаш испалкома данышмышам сянин баряндя. Демишям сюзц адамын цзцня
шах дейяннян инcимя, горхма, далдада данышаннан горх. Щцммяталы сюзц цзя
шаппылдаданды, мяня щамыдан чох дейир, щеч гырыг да инcимирям, нийя, чцнки
цзцмя дейир, орда-бурда гейбятими гырмыр. Щагг цчцн я хасиййятин онун да хошуна
эялиб. Дейир, беля мярданя адам эюрмямишям. Йаманcа сящв еляйиб йериня су
баьладым, инди гойаcам бир оcаг гыраьына, йандырсын юмрц бойу, эютцрсцн
юлцмлцйцнц...». Щцммяталы йазыг да дунуг адамды, о сащат инаныр Бинняталыйа,
далынcа дил-аьыз еляйир: «Аллащ балаларыны сахласын...» Бинняталы да эедиб
испалком Кялянтяри дурьузур, дейир, Щцммяталы бярк йаздырыр сяннян, цчцнц йола
салыб, бирини дя инди башлатдырыб, щара ял, дил тярпятмисянся юйряниб. Анасы
юлсцн онун, гызыл илан баласыды, чалмаса ял чякяр сяннян?!».
Ей... ай бала, бурдакыларын ейбини гара
торпаг юртцр, эеcяляр щяминки олурлар. Щяр ишлярини эюрцрям, щяр сющбятлярини
ешидирям. Тамашады, айры тамашады...
Гырх икинcи илин бир гыш эеcясиндя
Мцьяррям бир чаьырыш ешитди:
– Ай гардаш!..
Йаман гар йаьмышды, цст-цстя йаьмышды,
йеня йаьырды. Кцляк йох иди, анcаг орда-бурда ойнашан боьанаглар дейирляр ки,
олаcаг, щям дя бяркиндян, илик дондуранындан.
Мцьяррям яйниндян йатанда да
чыхартмадыьы нимдаш ясэяр шинелиндя (бу шинели давадан гайыдан бир гылчасы кясилмиш
ясэяр баьышламышды) чыхды. Кяндин лап башында, гябиристанлыьа йахын йердя
дядясиндянгалма газма дамын чардаьынын алтында дуруб бахды ки, цч адамдыр, бири йекя, икиси балаcа, йекя
шялялидир, гуcаьында да няся вар. Йекянин кишими, арвадмы олдуьу билинмирди,
балаcалар ушаг идиляр, щамысы башдан дабана гарла юртцлмцшдц.
Мцьяррям йягин
етди ки, набяляддирляр, щарданса эялирляр, эеcялямяк истяйирляр, беля
олмаса кимди бу кянддян онун буcаьына эюз дикян йувасы даьылмыш, йувасыз галмыш
ана-бала?!
Чяпяр-чалысыз, киминся щяйяти, доггазы
олдуьу йалныз ганырма архларын щцндцр кюбясиня охшар тирядян билинян щцндцр
айырмайа сары йериди. Щеч ня сорушмады, «бяри эялин!» – дейиб эери дюндц.
Онлары архасынcа ичяри апарды. Чахмаг чалыб пилтяйя чынгы салды цфцрдц, шинелин
алтындан эейиндийи сырыглынын ятяйиндян бир тутма памбыг чякди, сямти иля
щарада олдуьуму тякcя юзц билдийи бухарыйа гойду, цстцня чыр-чырпы атды,
цфцрдц, алышдырды. Коллу гаратикан кютцклярини бухарынын гыраьындан эютцрцб
чыр-чырпынын гыраьы иля дцздц. Ичяри ишыглананда дюнцб эюрдц ки, бир анадыр,
ики баласы йанында, бири дя гуcаьында, эюмэюй эюйярибляр.
Мцьяррямин бирcя тахты варды, цч дяст
йорьан-дюшяйинин щамысыны цст-цстя бура йыьмышды. Иллярля су-сабун эюрмямишди,
эцн эюрмямишди, бу тахтын алтында гышда да мыьмыьа, аьcаганад олурду. Бухарынын
габаьына салынмыш памбыг палазы
йеря йапышмышды, йердян,
торпагдан чятин сечилирди. Гапы тяряфдя бир кющня долабы варды, о да гапысыз,
ичиндяки газанчалары, пахыр мис габлары, аьаc гашыглары бахан кими эюрцнцрдц.
Долабын бухары тяряфиндя оcагда гайнадылмагдан щис тутмуш гара афтафасы эюзя
щяр шейдян тез чарпырды. Дахманын айнасы, баcасы йох иди, гапынын башында щям
ишыьа, щям щавайа бир балаcа йува гойулмушду, о да айнасыз, шцшясиз.
Мцьяррям дюшяйин, йорьанын икисини
сцрцйцб йеря, бухарынын габаьына салды. Афтафаны долдуруб оcаьа гойду.
– Ушахлары иращла, – дейиб щараса
эетди.
Беш-алты йаныг арпа фятири, шинелин
ятяйиндя хейли картоф эятирди. Ушаглар фятирляри онун ялиндян эюйдя алдылар,
эюзляриня тяпдиляр.
Мцьяррям эюзцнцн йашы аха-аха
картофлары тавайа долдуруб оcаьа гойду. Гапыдан бир дя чыхды. Беш-алты овуc
кярдийар уну эятирди. О бири газанчайа яндярди, су тюкцб йоьурду, оcаьын кюзцнц
бир тяряфя дарайыб дивар дашларына йапды, тяпийян кими гопарыб эцллядя-эцллядя
гызартды, гайнар-гайнар, чыьырда-чыьырда кясиб дизинин дибини кясдирмиш
ушаглара верди, анайа верди:
– Йейин, башыныза дюнцм, црякли йейин,
сизи гоймайаcам аc галасыныз. Аллащ евинизи йыханын дамыны башына учурсун.
Картофун бирини газандан эютцрцб
бармаглары арасында сыханда, бишиб-бишмядийини билмяк истяйяндя ушаьын бири
ялини ачды.
– Щяля чийди, аьрын алым, гарныны
аьрыдар, щамысы сизинди, бирcя щовур эюздяйин.
Картофу сойду, ушагларын габаьына
гойдугcа эютцрдцляр, цфцря-цфцря, дил-аьызларынын бишмяcя олаcаьыны веcляриня
алмадан о ки вар дюшядиляр.
– Аз йейин, гурбан олум, щамысы
сизинкиди, инcидяр сизи, позар гарнынызы, гойун цсцндян бир аз кечсин. А баcы,
гуcаьында ушаг вар, Аллащ эютцрмяз, бярякятдян сян дя кяс бир гисмят.
Ики арвад эялди, башларына чюряк палазы
атыб эялмишдиляр. Щярясинин дя голунун цстцндя цч-дюрд бцкмя фятир.
Дедиляр, гонаглар бизя эетсинляр, биздя
ращат олсунлар.
Мцьяррями сындырмамагдан ютрц уста
данышдылар, ганаcаглы, мярифятли дилляндиляр: «Мцьяррям гардашын олаcаьы бирди,
бурда утаныб елярсиниз. Биз дя сиз эцннцйцк – евдя биз галмшыг, бир дя
ушахлар...».
Мцьяррям разы олмады.
Онун етиразы эялинин дя цряйиндян олду,
чцнки бу сыьынаcаг дахмалыгдан, дарысгаллыгдан чыхмышды, касадлыгдан,
касыблыгдан чыхмамышды, пинтиликдян, натямизликдян чыхмышды, она еля эялмишди
ки, Мцьяррям балаларыны яcялин ялиндян алыб она гайтармыш Аллащдыр, бу, Аллащ
она cяннят гапысы ачыб, балаларыны cяннятя ютцрцб, онларын щамысына дирилик,
юлмязлик суйу ичириб.
Сящяр кяндя щай дцшдц ки, Мцьяррям кишинин
гапысына эюйчяли эялин эялиб, цч ушаьы вар, икиси оьлан, бири гыз. Яри давайа
эедяндя гыз эялинин бойнунда галыбмыш. Мцьяррям йазыьын няйи вар йетим-йесир
доландыра, анcаг долдуруб ичяри, оcагларыны йандырыб, гарыннарыны дойуруб юзц
дя эедиб колхоз кялляринин ахурунда йатыб. Ня чохду бош тювля-дам, Мцьяррям
гоймайыб оннары апарыб бириня йыьаг, тез-тез дя эюрцм-бахым еляйиб йаза
чыхараг, сонра щяр колун дибиндя бир чюряк йатаcаг, эюйчялиляр гочаг олурлар,
башагдан-заддан дянняйиб иллийини топлайыб гойаcаг балаларынын башалтына.
Эцнорта олмамыш щяр ана бир баьланcла
эялди. Бири бир хюряклик, бир биширимлик ун, бири бир говурьалыг, бир щядиклик
буьда, бири бир габ гатыг, шор, бири беш-алты
баш соьан, сарымсаг, бир газан долдурмалыг картоф, эавалы, зоьал гурусу,
турш нар... бир сюзля, щяр евдян бир бярякят эятирилмишди.
Колхозун сядри Мцьяррямя демямиш
беш-алты аьсаггалы чаьырыб щой «тяшкил елямишди». Колхоз щяйятинин
гаровулханасында чох отуруб дилинин цстцндян бир долча чайдан савайы щеч
ня кечирмяйян Мцьяррям, гонагларына баш
чякмяйя эяляндя эюрдц ки, гапы-баcада гайнашма вар: он-он беш оьлан ушаьы
бел-кцлцнэц ялляриня алыб йеря бир эялиш эялибляр ки, йекя бир чала ачыблар,
башлары эюрцнцр, торпаьы щяля дя газыб гыраьа атырлар. Гоcалар щарданса кясилиб
эятирилмиш пярди-диряклик аьаcлары йонтарлайырлар. Калафанын бир гыраьына бир
араба шах-шух, кцляш тюкцлцб. Уста Щаcы да дюрд йармачанын цчцнц йонуб, дцмдцз
дцзялдиб, дюрдцнcцнц щящляйир, йягин ки, гапы чярчивяси гондараcаг.
Гоншудан бир бел дя юзц эютцрдц...
Ахшам олмамыш дахма щазыр олду. Сядр
бир арабада гурулу печ эятиртди, кярмя,
ири-ири йармачалар эятиртди, ики каьыз эятиртди, каьызын бириня Мцьяррямя,
икинcисиня ися Йасямяня гол чякдирди, каьызлары арабачыйа верди ки,
анбардара чатдырсын. Арабадан ики чувал
да буьда дцшцрдцляр. Сядр деди ки, бунун бир чувалыны Мцьяррямин адына бурахыб,
авансдыр, тахыл бюлэцсцндя тутулаcаг, о бири чувалыны ися ясэяр аиляси
фондундан гонаглара йазыб, о да щеч кимдян чыхылмайаcаг. Бир аз дашлыды,
Йасямян сабащ, ишыг эюзцня дяйирманлыг елясин, цйцдярсиниз.
Атынын тяркиндяки хурcуну ачыб
Мцьяррямя узатды: «Гонагларын бу ахшам-сабащлыьыны эятирмишям...».
Мцьяррям щямин тахылын беш пудуна бир саьмал
дцйя алды, деди, ушаглар балаcады, сцдсцз, гатыгсыз кечинмязляр. Аналары ахшам-сабащ
эюзцня бир аз су гатар, ун чалар, яриштя атар, гайнадыб гойар габагларына,
кянддинин ки, саьыланы олмады, цзц дюняcяк пятяйлямиш кцндя йапмасына,
чюпцкляняcяк, готурланаcаг.
Мцьяррям дцйяни гоншунун тювлясиня
баьлады, щяр ахшам ферманын тайасындан бир шяля от эятирди. Шяляни дя еля
вурурду ки, бахан дейярди буну адам апармыр, бир гатмадыр, юзц сцзцб щараса
эедир.
Мцьяррям щяр эцн дя бир шяля гаратикан
кютцйц эятирирди. Щяряси бир чаггал башына охшайырды. Шялядян ачыб чардаьын
алтына цст-цстя йыьанда даща чох гавазагланырды. Йасямян дейяндя ки, а Мцьяррям
гардаш, бясдир, юзцнц инcитмя, бу гышымыза чатар. Диллянмирди, еля щей
эятирирди. Чардаьын алты тамам доландан сонра эюрдц ки, инди дя язялкиндян аьыр
шялялярини бир эцн бу, бир эцн дя о гоншунун гапысына ашырыр. Ирилярини йарыр,
хырдаларыны да тиканлы пырпызлыларыны, ятяк тутан, ялcызанлыларыны резин
чарыгларынын алтында язишдирир.
Бир ахшам о, Мцьяррямин дейиндийини
ешитди:
– Кишисиз ев олар?! Бу гядяр арвад-ушаьы
башсыз гойан башсыз галсын. Бирдян cана дойурам, валлащ, кянд кишисиз галыб,
щяр арвад-ушаг бир тикана дюнцб дидямя санcылыр. Утанмырам, щярлянирям, бу
горхаcагларын эюзцнцн габаьында. Вайонком мяни дя эцлля габаьына апармады ки,
бу зцлмдян гуртарам. Юляси мяням, галасылар эедиб, гайытмыр.
Бир эеcя йаман човьун гопмушду. Буранын
гарыны совуруб ора, оранынкыны да бура тяпир, бурум-бурум буруб уьулдайырды.
Чяпяр колларыны пайадан яли йавалы адам кимиcя алыр, йумалайырды. Аьаcларын
будагларыны да дюйцшдцрцб шаггылты иля гырырды.
Гоншунун ити щязин-щязин щцрцрдц, бязян
сясиндян щисс олунурду ки, мушгуруб
алдатмаг истяйирляр, габаьына няся атыб киритмяк истяйирляр, ит ися иши баша
дцшцб, эюйяря-эюйяря зинэилдяйир.
Ит бирдян гочаглашды, cумду, еля бил
кимися тутду, дюш вуруб йыхды.
Йасямян ахшамдан йатмамышды. Ушагларын
палтарларыны сойундуруб йамамышды, Мцьяррямин cорабларынын дабанларына дяридян
астар чякирди. «Юлдцм, дяймя!» фярйады ешидяндя еля бил она дедиляр, бу
Мцьяррямди, вурдулар кишини, юлдцряcякляр.
Ялиня бир гаратикан кютцйц алды, юзцнц
йейян гоншу итинин сяси эялян тяряфя йцйцрдц. Эюрдц гоншунун йола ачылан
кцлфясинин алтында ики гаралты туташыб, эащ бири, эащ да диэяри йыхылыр,
галхыр, туташырлар, бири бир йаныны гачаг гойуб, о бири бурахмыр.
Гачмаг истяйяни неcя топугладыса
чюкцртдц, отуртду, гаратикан кютцйцнц бир дя галдыранда Мцьяррям чыьырды:
– Башына вурма, юлдцрярсян. Бясиди,
бясиди.
Мцьяррям онун йыхылысына бир тяпик
вурду:
– Дур дцш габаьыма, эедяк ишыьа, эюрцм
сян кимсян, я?
Дахмайа эятирдиляр. Йасямян юзц
щазырлайыб бухаранын гыраьына гойдуьу чыраьы йандырды. Мцьяррям чыраьы алыб
йухары тутду, бахды:
– Фярзалы?!
Сырыглысы ялли йердян йамаглы, папаьы
cырыг, алты дешилмиш чарыгларынын бурнундан бармаглары чыхмыш, аcы армуд кими
бцзцшмцш йосмалаг кишинин башынын ганы цзцашаьы ахмыш, еляcя дя донмушду.
– Я, билмирсян, щамынын еви
йахылщайыхылды?! Эялмисян ики гойуну, бирcя дя кечиси галмыш гапыны гурудасан,
бир бюлцк ялхызаны бир гашыг аьарты цзцня щясрят гойасан?!
Мцьяррям ялини папаьыны дцзялтмяйя
галдыранда Фярзалы еля билди вурулаcаг,
она эюря дя гыпыхды, голларыны цзцня тутду.
– Енишлярдя зянcири гырылыб гачан, кяля
юкцзц сцпцрцб алтына аласы одун
арабасынын тякярини тайялли сахлайан Фярзалы?! Йолуг cцcяйя дюнмцсян, а
гырышмал! Сяня юлцвай Мцьяррямин дя эцcц чатармыш. Бош галасы дцнйады, галыб
да... Я, сян оьурлуг елямяздин ахы... Нийя...
Сюзцнцн галаныны демяди, чыраьы
бухарынын габаьына гойду, дахманын кцнcцндяки бир баьлама ун чувалыны сцрцйцб
ортайа чякди. Йюнц ишыьа дуранда эюрдцляр ки, Мцьяррямин эюзцнцн йашы эцн
тутмуш буз суйу кими сцзялянир.
– Оcаьы кечсин немесин... Аcды
балалары... Аcындан юлцрляр инди, йохса бу киши...
Эярляшмиш сяси боьулду, батды. Ики-цч
дяфя щычгырандан сонра Йасямяня деди:
– Чюряк гой йесин, эюрцм кимнян ешшяй
ала биллям, бир эцнорталыг йолду, шялляйиндя апара билмяйяcяк...
Йасямянин яриндян каьыз эялирди, шякил
эялирди. Пачталйонун щяр щяфтя эятирдийи мяктублар чох аз данышырды. Кючяри
бириндя йазырды ки, «Одери кечдик, эюрцшмяйимизя аз галыб...» Икинcисиндя
билдирирди ки, «Висла архада галды, гялябя эцнц йахынлашыр, бизим дя кцчядя
той-байрам олаcаг...». Ня Мцьяррям
билирди Одер, Висла нядир, ня дя Йасямян. Мцьяррям Кючяринин
мяктубларыны ясэярликдян гайытмыш шил-ахсаглара охудурду, онлар cябщя, дюйцш
билиcилийи иля изащ едирдиляр ки,
«йолдаш Гяндилов полковникдир, пагонунда цч йекя улдуз вар, башы цстцндя галса,
чох кечмяз эенерал олар. Бюйцк адамдыр. Щяля чох бюйцйяcяк, Мцьяррям дайы, чох,
лап чох...».
Кючяри дава гуртармамыш гайытды. Сол
голу чийниндян кясилмишди. Бир ай каьызы эялмяди, демя онда йаралы имиш,
йатырмыш.
Эяляндя дя хябярсиз-ятярсиз эялди.
Эеcя йарыдан ютмцшдц. Cамаат Новруз
байрамыны тязяcя елямишди. Щавалар эащ эцнлц, эащ да булудлу, сазаглы кечирди,
чюллярдя данагыран чыхмышды, эцнейлярдя гузу эюйяняйи эюйярмишди.
«Дядя, дядя! Дур, дур!» – дейя Сялимля
Кярим Мцьяррями чякишдирдиляр, «Дур е, атам эялиб, дур!».
Кючяри Мцьяррямин евинин йерини щеч
кимдян сорушмамышды, Йасямян йурд-мяканларынын нишанялярини неcя йазмышдыса,
чашмамышды, дцз эялмишди: «Кяндин башында, гябиристанлыгла бизим арамызда йцз
ялли аддым олар. Ики дахмадыр. Чяпярсиз, гапысында бирcя аьаc битилиси дя
йохдур. Ики гоншусу вар, икисинин дя
тювляси бу дахмалар тяряфдядир, пейинляри дахмалара сары атылыр. Дахмаларын дюрд
ятрафында дярин хяндяк атылыб, доггазын аьзында бир йекя гара даш вар...».
Эедянлярин чоху гайыдырды, кянд кяндя
охшайырды, чох гапыдан башыпапаглы чыхырды, чюряк боллашырды, еля щяфтя олмурду
ки, биринин евиня «эюзайдынлыьына» ахышмасынлар, йемяк, ичмяк хиртдяйя чатырды.
Мцьяррям о вядя алдыьы дцйянин «бир
сцрц» олмуш ики дцйясиня дяймяди, кялялийини кясдирди, эеcяйкян кясдирди,
гурбан демишди. Пай-пай бюлдцрдц, юзц сящяр колхозун бир йабысыны миниб
гапы-гапы дцшдц, щяр тцстц чыхана бир пай верди. «Ушахларын атасы эялиб,
гурбанлыгдыр, – деди, – Аллащ сизин дя ниййятинизи версин...».
Дцйянин бирини йыхдырды ки, эялиб-эедян
йесин, анcаг кясмяйя гоймадылар – сядр щарданса пейда олду, юзц атлы, йедяйиня
дя бир cюнэячя алмышды.
Маьар гурулду, деди, Кючяри Эюйчя
адамыды, ашыгпяряст олар, Тат Мещралыны эятирин, чалсын-охусун...
Цчcя эцн сонра телеграм эялди –
Кючярини мяркязя чаьырдылар. Йола
дцшяндя ушаглар бяйям ял чякирдиляр, ятяйиндян гопур, йахасындан, бойнундан
цзцлцрдцляр!?. Иллащ да балаcа юлмямиш Чийялям. Атасынын бойнуна сармашыг кими
сарынмышды.
Кючяри бир щяфтя ютмцш «Виллис»ля
эялди. Ону района щярби комиссар эюндярмишдиляр.
Район мяркязиндя дюрдэюзлц, эениш
щяйятли, дарвазалы, баь-баьчалы бир мцлк вердиляр, кючмяди, щяр ахшам «Виллис»
эятирди, сящярляр апарды.
Цчэюзлц ев тикдирди, Мцьяррямин
дашлы-чынгыллы мящлясиня арх чякдирди, щяр аьаcдан якди, гойун-кечи алды.
Щяйятя чяпяр чякдирди, доггаза дарваза гойдурду. Евэюрдцсцня еркяк кясдирди, хюряк
биширтдирди, кяндин аьсаггалларыны, аьбирчяклярини чаьыртдырды. Мцьяррями кукла
кими эейиндирди, ялиндян тутуб мяcлисин башында яйляшдирди, cамаатын габаьында
ялини синясиня гойуб яйилди, дизлярини йеря гойуб Мцьяррямин ялиндян юпдц.
– Бу ев сяниндир, сян бизим щамымызын
бюйцйцсян. Щям мяним, щям дя балаларымын атасысан. Щяр шейи сян вермисян мяня. Шен олсун бу cамааты, вар
олсун бу ели, юмрцмцз бойу щамыныза борcлу олаcайыг.
Йербяйердян сясляр ешидилди:
– Цзцн аь олсун, а бала!
– Аллащ цряйиня эюря веряcяк.
– Бяндя бяндяйя рящм еляр, Аллащ щяр
икисиня.
Йасямян дя диз чюкдц. Мцьяррямин ялини
о да аьзына, алнына сыхды, пычылдады:
– Балаларым сяня гурбан, дядя!
Аьсаггаллар, аьбирчякляр инди дя она
хейир-дуа вердиляр:
– Щалал олсун дцнйада эязмяк.
– Щалал олсун...
***
Шцкран кянддян гырх доггузунcу илдян
чыхмышды. Институту битиряндян сонра тяйинатла башга района ишя эетмишди.
Орадан назирлийя кичик бир вязифяйя эялмишди, сонра шюбя мцдири олмушду.
Москвада икииллик тящсили баша вурандан бяри дя щямишя «гялбилярдя дайанмышды».
Кяндя аз-аз эялмишди. Эяляндя дя бир
эцн, бир эеcя галыб йеня эетмишди. О бир эцнлярдя ата-анасыйнан бирcя дяфя дя
цряк сющбяти еляйя билмямишди, «айаьы цзянэидя оланда»: «Ата, сюзцн? Ана, сюзцн?»
– дейя худащафизляшмишди, чцнки о, гапыдан эирян кими ев бир-бир, ики-бир
эялянлярля долурду, телефон да тез-тез зынгылдайыр, «сим, тел» сющбяти,
щал-ящвал, хащиш тяманнасы ян азы он-он беш дягигя чякирди. Еля бил районун
кяндляриня cар чякилирди. Бир дя эюрцрдцн бир кяндин «гаймаглары» сор-совгатла
эялиб тюкцлдцляр, юзляри кясдиляр, юзляри биширдиляр, юзляри гуллуг елядиляр,
Шцкранын юз евиндя юзцня гонаглыг вердиляр.
Сящяря кими отурурдулар, вурурдулар.
Щамысында да тамада Шцкран сечилирди. Сяся гоймурдулар, габагcа онун тамада
саьлыьына ичмирдиляр. Гядящляри долдуруб, эютцрцб «кишинин» цзцня бахырдылар
ки, сюз десин, йахшы дейяндир, дедикляри тязя олур, эютцрцлмяли олур, щям дя
бир району тякcя онунла таныйырдылар, еля бир адамы щяр йердя бюйцк тутмаг
лазым иди, бир кялмяси иля вязифя бошалдылыр, вязифя тутулур, бир сюзц иля гуйу
дибиндя галасылар, чцрцйясиляр чыхарылырды.
Гонаглар щамылыгла ганаcаглы олурдулар:
эяляндя дя, эедяндя дя Абазяр атайа, Ряхшяндя анайа баш чякирдиляр, бу бюйцкляр
онлар йыьышан отаьа эиряндя айаьа галхырдылар, щяр кяс юз йерини беля оьул
бюйцдян атайа, анайа вермяк, онлара юз евляриндя, юз сцфряляриндя ашхана
хидмятчилийи елямяк истяйирди. Онлар гапыдан чыхмайынcа, о бири отаьа
кечмяйинcя ял ял цстцндяcя мцнтязир дайаныр, отурмурдулар.
Бу кянддя еля бир ата олмазды ки, йа
юзц, йа оьлу-гызы Шцкранын катибяли кабинетиня, щяфтянин ики эцнцндя (онда да
саат он алтыдан сонра) гябуллу отаьына чятин ачылан, башга вахтларда чятин
бурахылан гапысындан «йерлисийям, гощумуйам» щачары иля асанcа эирмясин,
«дярдини-одуну» демясин, аран динcиндя, ращатлыьында, айаьыбярклийиндя яйилян
йцкцнц бу даь йохушунда дцзялтдирмясин. Тякcя бу Мцьяррям киши ня ора, ня бура
эялмишди, ня бир дяфя сифариши, сюзц чатмышды.
Цч ил иди истинтаг эедирди.
Мцстянтигляр, прокурорлар демишкян, гурдаладыгcа ачылырды, иш иши басырды,
шахялянирди, цзляшдирмя, тутушдурма йохламалары тязя шейляр ашкарлашдырыр, тязя
юртцлцляр тапдырырды. Щамысы да зяиф нязарятля, сящлянкарлыгла, дювлят-халг
ямлакыны даьыдан дястя-дястя таланчылара тямянналы эцзяштлярля баьланырды. Баш
идарялярин, назирликлярин фяалиййят сащяляринин шярти охларла, ишарялярля
эюстярилдийи хяритяляр кими чох узагларда тюрядилян cинайятляр Шцкранда
мяркязляширди. Ишин щай-кцйц юзцндян йцз дяфя бюйцк иди. Бири дейирди, миндян
чох адам cяляклянир, щяр райондан ийирми-отуз кюклц гопарылаcаг. Диэяри
сюйляйирди ки, чаьырыланын диндирилянин щамысы Шцкранын цзцня дурур, бунда ня
гядяр тамащ вармыш, щамыдан ширинcя-ширинcя алырмыш, ишини ашырырмыш, бядбяхт
оьлу бядбяхт бир беля шейи щара йыьырмыш, щарда сахлайырмыш, няйиня лазыммыш...
Эцл вурарлар бир дяфя, ики дяфя, цчцнcцсцнц эяряк елямяйясян, «cызза» дейиб
ялини чякясян, ахы, йийясиз дюйцл дцнйа, сяни ора галдыран бахыр сяня, эюрцр
сяни, эюрцр нейнядиклярини. Биринcини баьышлайыр, дейир, гой аcлыгдан, йалаваcлыгдан
чыхсын, эюзц дойсун. Икинcисини эюрмямязлийя вурур, дейир, бу да балаларынын
пайы, баcы-гардашларынын пайы, ахы су габы долдуруб башындан ашмаса гыраьа
ахмаз... Цчцнcцсцнц эюряндя дейир, ашна, сянинки адамлыгдан чыхды, юзцн адам
дярисиндясян, цряйин гурд цряйидир, сцрцнц
гурда тапшырмаг олмаз, эял дур бу гырагда.