Исмайыл Гарайев

БУ ЭЦЛЛЯР ЯТИРЛИМИ?

Микророман

 

Аз2

Г21

 

Тяртиб едяни вя нашири

Гошгар Иsmayылоьлу

         Гарайев  Исмайыл.

Г21   БУ ЭЦЛЛЯР ЯТИРЛИМИ? (Микророман). Бакы, "ЧИНАР-ЧАП"  мцяссисяси,  2003.

 

Г  4702060200                                               

           122                  

                           © "ЧИНАР-ЧАП", 2003

 

Бу мятни мцяллиф щцгуглары сащибинин разылыьы олмадан коммерсийа мягсяди иля истифадя етмяк ижазя верилмир.

 

 

Башланды – 1.02.82

Гуртарды – 18.02.82 Биня – 2

 

– ... Тявяллцдцн?

– 1920-ъи ил, апрелин 28-дя.

Мцстянтиг гялямини сахлады, башыны галдырды, исти-исти эцлцмсяди:

– Яламятдар тарихдир бу! – Галын гашларыны дартды: – Билирсян нийя?

Сябзяли кирпиклярини ендирди.

Мцстянтиг сорьуларына кечди:

– Тящсилин?

– Университети битирмишям, 1941-ъи илдя.

Мцстянтигин цзцндя сойуг тябяссцм эязди:

– Бу да тарихи эцндцр. Сянинкиляр унудулмаз сяняляря дцшцр. Тарихдя охумусан?

– Хейр, филфакда.

– Тарихи битирмиш олсан, о гядяр чятинлик чякмяздин сян.

Сябзяли билмяди мцстянтиг она эцлцр, йохса гандыьы белядир. Цзцнцн ифадяляри бунларын щеч бирини демяди, эюзляри данышырды, лакин онлар да гонагларын алтындан-арасындан аь каьызы пис котан кими якян гялямин юз архасынъа ачдыьы шырыма дикилмишди.

– Комсомолчусан? – Башгасынын сящвини изащ еляйиб юзцнцн эцнащкар олмадыьыны эюстярмяйя чалышанлар тяки юзцнц чякди эери, синяликдян хейли араланды, санки юзцнцн дя икращ елядийи бир чиркинликдян узаглашырды, – узаг олдуьуну сцбут едирди. – Пешянин суалыдыр, ъаваб йазмалыйыг. Сян йашда адамдан ня комсомол – Гялямин уъуну «щя-йох» бошлуьуна гойду, ораны ири бир «Нет!»ля еля долдурду ки, онун юнцндя дя, архасында да бир нюгтялик-верэцллцк йер галмады. Бу «Нет!» орайа зорла-эцъля чалынмыш паз кими пярчим олду.

– О бирисиндя «Да»?

– Бяли.

– Стажын чох олар.

– 1941-ъи ил декабрын 5-дян – Мцстянтиг йеня щямин тябяссцмля бахыб няся демяк истяйирди ки, Сябзяли ондан габаьа дцшдц: – Бу да тарихи эцндцр.

– Ялбяття, ялбяття!

– Щям дя бу эцнц дейирям. Мартын 8-и дейилми инди?

Мцстянтиг тяяссцфля башыны йырьалады. Демяди щеч ня.

– Евлисян?

– Хейр.

– Щеч евлянмямисян?

– Хейр!

Мцстянтиг кюнцл ачмаг истяйян бир зарафат еляди, анъаг сюзцнц демямишдян габаг юзц эцлдц:

– Эюр ня гядяр гыз йандырмысан сян. Онларын щамысынын гарьышы бир вахтда – онларын бу эцнцндя тутуб сяни.

Сябзяли дя щямин тярздя ъаваб верди:

– Юзляриня зийанды.

Мцстянтигин эюз гапаглары бцзцлдц:

– Нийя?

– Щяр щалда онларын бир нечясини байрамлары мцнасибятиля тябрик едирям.

Мцстянтиг башыны бойнунун бир тяряфиня доьру яйди, чянясини дя гара галстуклу аь кюйняйинин цстцндян эейиндийи боз пенъяйинин щямин йан-йанчахдакы бойун-йахалыьына диряди:

– Йягин ки, падаркайнан.

– Бяли!

– Мясялян, – башыны дцзялдиб дцз сахлады, дцз бахды, – няйнян севиндирярдин онларын бир нечясини?

– Эцлля! Анъаг эцлля!

– Щамысына ейни эцллярдян баьышлардын? – Мцстянтиг биъ-биъ гымышды.

– Щярясиня бир гызылэцл! – Сябзяли бир яли иля цзцнц йелляди, мцстянтиг щисс етди ки, мятлябдян бундан артыг узаглашмаг олмаз, юз «эенералны курс»уна гайытмалыдыр.

– Бяс сян нийя евлянмямисян? Бялкя илк охун даша дяйиб?

Сябзялинин додаглары бу биръя анда гуруду, бир-бириня йапышды, бир тяряфи ачыланда о бири тяряфи битишикли галды:

– Бунун ня дяхли истинтага?

Мцстянтиг мцдрикляр тямкини, агилляр сойугганлыьы иля сакитъя динди:

– Вар, чохдур! Истинтагда щяр шейин, щяр...

Мцстянтиг ъошду, лакин дашщадашда юзцнц сахлады. Нийя? Ня цчцн? Бялкя диндирмянин сирлярини билдирмялийди ки, мцгяссир юзцнц тябииликдян чыхардар, биъляшяр, эярякли нюгтяляри дуйар, дцз-эерчяк бир гырагда галар, яйрилик чярян-пярянлик долашыьы гурар. Сюз йох ки, истинтаг – су дашыдыр, ъинайят – чал-чамур, боз-буланыг йаз дашгыны, бу дашдан сцзцлцб кечир, дурулуб кечир, лили, гуму, торпаьы аз оланда сцзцлмяйи, сафлашмаьы да асан олур о суйун.

Мцстянтиг сийиртмясиндян бир блокнот чякди, гойду о столун цстцня, цзлцйцнц, сонра да бир цзлц йаздыьы варагларын беш-алтысыны гулаглайыб эери ашырды:

– Атан – Мурадов Мурад Мяммядрза оьлу. Дцздцрмц? 1893-ъц илдя доьулуб. Ингилабдан яввял якинчи, сонра колхозчу, инди пенсионер, айда 28 манат алыр. Дцздцрмц?

Сябзяли:

– Бяли, – деди, гуръухду, стулу еля ъырылдатды ки, мцстянтиг эюзлярини блокнотун вараьындан айырмадан онун йеня дя ясябиляшдийини щисс етди:

– Бир аз сябирли ол, – деди, гялямли ялини галдырыб, гязялхан эюркями алды: – Сябр елясян щалва бишяр, ей гора сяндян, бяслясян атлас олар тут йарпаьындан.

– Анам Мащмудова Мялейкя Ибращим гызы, – дейя Сябзяли юзбашына ютдц ки, бу аъы баьырсаг кими узанан сорьу-суаллар тез гуртарсын. Адам унлуг бюъяйиня дюнцр бу диндирмялярдя – ща дырмашырсан, чыха билмирсян, эащ чатачатда, эащ да ял-ятякдя ун топасынын бир тяряфи ахыр, сяни дя апарыб эедир, цзц йохуша диклянмяйя тязядян башламалы олурсан. Бяркдя, сяртликдя йеримяйя ня вар, йумшаглыг гоймур йеришин артсын, сян иряли ъан атырсан, о ися сяни щей эери дартыр.

– 1897-ъи илдя дцнйайа эялиб, айы, эцнц мялум дейил, амма анасындан ешитдийиня эюря дя ара кючцндя, йа да даь кючцндя олуб анадан. Яввял евдар гадын, сонра колхозчу. Пенсийачыдыр. Бир ил минимум ямякэцнц нормасыны долдурмайыб, цмуми иъласын гярары иля гоншу кяндя сцрэцн едилиб. Бир ил галыб орда, атам да бурда. Биз дя эащ анамызын йанына гачыб орда галмышыг, эащ да юз евимиздя-атамызын дахмасында. Атам горхуб эетмяйиб анамын далынъа. Юз ъанындан горхмайыб, горхуб ки, ону да кючцрярляр, биз йийясиз галарыг. Бир илдян сонра гайытмаьына иъазя вердиляр анамын юз евиня. О вахт он бир ушагдыг биз. Бюйцйцмцзцн он ики йашы варды. Кичийимиз сцдямярди, анам ону юзцйля апармышды, орда гойуб эялди ону: аьаъын кюлэясиндя йатырдыб тахыл бичирмиш, эяляндя эюрцр ки, чаьа йохдур йериндя. Цч эцндян сонра мейити чайын тюкцлдцйц эюлцн цзцня чыхмышды.

Анам гайыдандан сонра илдян иля артан максимумлары да кечди, габагъыл олду, юзц иряли эетди, амма биз сейрялдик: илдя, ики илдян бир биримизи апарды яъял, тякъя мян галдым. Чюлцмцз, чюллцйцмцз йахшыйды, ичимиз, ичлийимиз пис. Эюрцнянликдя хошбяхт идик, эюрцнмязликдя бядбяхт: он бирин онуну итирмишди анамла атам. Щяряси онларын бир юлцмц иди, щяряси онлардан ютрц даь бойда бир даь иди, йцз иля, мин иля, милйон иля яримязди, итмязди, эетмязди бу даь. Инсан ня гядяр йашайыр ки!.. Юзцмцз юзцмцзя бахырдыг. Атамын анамын цзцнц онлар евдя галанда эюрцрдцк – гышда, йаьышда, чюлдя иш, ишлямяк олмайанда...

Бу ня ютцр юз-юзцня?! Кимдир ондан бунлары сорушан, бунлары кимя данышыр о?

Сябзяли мцстянтигин неъя бахдыьыны дуйду, о бахыш гаты думан ичиндя йанан бир ъцт эюзцн тящлцкяли ишартысы кими сахлады, дайандырды ону, дярк етдирди она заманы, мяканы, бу ики шяртин-шяраитин щядд-бюлцм, таныш-билиш щцдудуну.

– Анам дейир, бизим нясил-кюкдя ушаг чох олуб, ахыра бири, икиси галыб, щеч нядян дюйцл бу, ганымызданды, ъанымызданды. Йедди архадюнянимизин биринъиси о вядя, мин илми, чохму-азмы бундан ютмцшдя лоьмана ачыб дярдини, о да дейир, йяни лоьман улу бабамын нябзини тутуб, эюзцнцн аьына-гарасына бахыб, дейиб, кцллцйцнцздян-комбялийиниздянди, йад гызы эятирин оъаглыьыныза. Эятирибляр, йеня еля олуб. Бир дя эедибляр лоьманын цстцня ки, дейясян, аллащданды, бяндялик дейил, йазыны еля йазмайыб позасан ону. Дейиб, тюрямяляринизи – узунсачлыларынызы йада кючцрцн, йадлардан эялин эятирин, щямишя беля еляйин, йцз иля, ики йцз иля позулан нахыш дюйцл бу, чох узун чякяъяк. Еля дя еляйибляр, эюрцбляр йеня дя бир дян бир сцнбцл олур, йеня дя бир сцнбцлдян бир-ики дян галыр. Мян дя буна эюря евлянмяк истямядим. Анамын, атамын, галан гощумларымызын бала даьыны, бала йарасыны эюрмцшям мян, эюрмцшям мян дя эюрмяк истямядим.

Мцстянтиг еля бил лент йазысына гулаг асырды, щям дя  буну динлямяк ваъиб иди, санки бу ящямиййятиня эюря дя «хариъ» сапмамышды Сябзялинин сющбятини – бюйцк бир няслин-кючцн дяйишмяз талейини, бу хариъи факторларын дахили нцфузуну, сарсыдыъы тясирини, ирсян, няслян кечян бядбяхтлийя бу оьланын юз «фярди пассив» мцнасибятини... Бунда чыльынлыг олардымы? Ахы бу да мцбаризлийин бир яламятидир. Мягсядсиз-мярамсыз бир инсанда йашамаг, йашатмаг ещтирасы йохдурса гошунсуз, дюйцшчцсцз, сяркярдядир о, камалынын бюйцклцйц, аьлынын дяринлийи, ойнаглыьа аъы тяяссцфдян башга ня веря биляр она?! Тяяссцф ися кин дейил интигам щиссини артыра, нифрят дейил варлыьын ян узаг, пяракяндя мухтариййятлийини бир щяйяъан, щазырлыг хябярдарлыьы иля бирляшдиря, сяфярбяр едя, аъизликдир бу, имкан-игтидарсызлыьын тязащцрцдцр бу, эцъсцзлцйцн, щцнярсизлийин веъсиз тяслимидир бу. Бир щалда ки, белядир, о цсйанкарлыг бунда неъя йараныб? Йовшан алма эятирсин?! Сал гайа гамыш битирсин?! Гуйунун дибини туфан тутсун, суйуну дальаландырсын, чюля чыхардыб атсын?!

– Щяйятйаны сащяниз ики сот артыгдыр. Дювлятин торпаьыны зябт етмякдир бу!

– Артыглыг олмамалыдыр!

Мцстянтиг йеня дя башыны бир чийниня доьру яйди:

– Мян йалан дейирям?! Юлчмцшцк, мцтяхяссислярля юлчмцшцк, щесаблашмышыг, беля чыхыб.

– Язял дя мцтяхяссисляр бюлцб верибляр о йери атама. Щярдян кянд советинин сядри дя юлчцб. Щеч бири демяйиб бу сюзц.

– Дцз юлчмяйибляр онда йягин, йа да киши мяряни-бяряни бир-ики аддым о йана итяляйиб биринъи юлчцдян сонра – йери бюляндя Адям айаьыны эери узадыб дашы о тяряфя дыьырлайан кими...

– Биринъидян сонра чяпяр чякиб киши. Чяпяр чякяндян сонра чох юлчцбляр, демяйибляр артыглыьыны.

– Бялкя дейибляр атана сянин хябярин олмайыб?

– Бизим евдя щяр шей данышылыр, щеч няйи эизлятмямишик, сирримиз йохдур бизим, биздя гейбят гырылмайыб – бюйцклярим бюйцкляриндя, мян дя онларда эюрмямишям бу хасиййяти эютцрям. Атам палтар-палазын гыт вахтында шящяря эетмишди бизя яйин-башлыг алмаьа. Эялян кими эятирдиклярини тюкцрдц йеря, щесаба вурду гиймятлярини, о баш бу баш йол хярълярини дя кисясиндя галаны сайды, эюрдц лап кющня пулнан цч манат, оннан сонракыйнан отуз гяпик, индикийнян цч гяпик артыьы вар. Айырды ону о бири пуллардан, гойду бош ъибинин бириня, аъыды киши, чюряк йемямиш дурду, деди, апарым йийясиня верим буну, щарамды бу. Анам деди, гоншудурму щайлайыб чяпярин башында ялини узадыб овъуна гойасан, пийадалы-миникли бир эцнлцк йолду. Деди, арвад, ня гядяр бу мяндяди – щарам олар йейиб-ичдийим, синмяз ъаныма. Атам, йягин, эюрмцсцнцз, сарыйанызды, онда гапгара йанмышды, кишини кюмцря дюндярмишди о вахткы отуз манат, индики цч гяпик. Гайыданда анам севинди, пычылдады ки, «эцл кими ачылыб киши, башына дюнцм бунун, аллащ цряйинъя версин она...» О, ики сот торпаьын – йерин артыг олдуьуну билсяйди, испалкомлугдан-заддан щеч кими чаьырмазды, юлчцдян-бичидян башы чыханды, чяпяри бяри чякярди... Она да иш ачырсыныз?

Мцстянтиг дирсяклярини диндирмя протоколунун цстцня гоймушду, яллярини чянясинин алтына вермишди, эюзляри сцзцлцрдц, йуху идими ону тутан, йохса хяйала, дцшцнъяйя кючмцшдц? Сябзялинин сорьусу довшан кими диксиндирди ону:

– Мцтляг! – Ясняди. – Айры тящяри йохду. Щябся алмарыг, мцлки ъинайятдир, шяртилярин бирийнян гуртарар.

– Неъя?

– Йа ъяримя, йа иъбари. Кафисйентийнян эютцрсяк айры маддяйя дцшяр, аьыр олар ъязасы; йяни сизин кянддя памбыг якилир, о ики сотда бу гядяр памбыг беъярилярди, гырх илдя орта мящсулдарлыг щесабы иля бу гядяр мящсул алынарды, бунлар да биринъи, икинъи нюв кими сатыларды, дяйяри кечярди он мини. Он миндян йухары хцсуси кцлли мигдарда дювлят ямлакыны мянимсямяйя дцшцр. Ня он мин манат, йцз мини дя ютярди дювлятя дяйян зяряр: ян азы илдя ики йцз кило памбыг верярди о икиъя сот. Памбыьын щяр йцз килосундан цч йцз метро парча тохунур, метросу бир манатдан цч йцз манат. О йцз килодан ня гядяр йаь, сабун, малгара цчцн йем, йцнэцл сянайемиз цчцн кимйяви маддяляр... Щяля мян азыны эютцрцрям бунун, илдя дюрдъя мин – ики сотдан. Гырх илдя – бир йцз алтмыш мин. Бу гядяр мянимсямя – дювлятя гясддир, эяряк бунун о бири рянэлярини дя тапыб вурасан: капиталистляшмя мейли инкишафымыза мане олмаг, игтисади гцдрятимизи сарсытмаг... чох шей, чох шей...

Мцстянтиг блокнотун варагларыны чевириб сахлайа-сахлайа, гейдлярини эюздян кечиря-кечиря няся ахтармаьа башлады. Белядя бухагланырды, бухаьынын щяр гулаьынын дибиня сары бир гырыш ачырды, бу гырышлар тяръикирди, суланырды, тавандан асылмыш цчэюзлц гяндилин аь диварларда дуз гырмалары тяки ишылдатдыьы парылтылар бу ислаг гырышларда якс едирди, о тярпяндикъя, гымылдандыгъа ойнаглайырды, сюнянляри гядяр йананлары эюрцнцрдц.

– Сяни севян вар?

– Вар.

– Сян дя севирсян ону?

– Бяли.

– Хябяри вар бундан?

– Бяли, вар.

– Институту щачан битириб?

Сябзяли баша дцшдц ки, няйи сорушур, няйи билмяк истяйир. Мцстянтигя мящяббятля бахды: Щюрмятдир, чох бюйцк щюрмятдир. Щяссасдыр, ганаъаглыдыр.

– Отуз йашындадыр, мяндян он йаш ъавандыр. Мян илкийям, дейясян, сонунъусу да мян олаъам.

– Неъя олаъагсан, сян ки евлянмяйяъяксян.

– Щяля гяти гярара эялмямишям.

– Щачан эяляъяксян?

– Онунла ачыг сющбятдян сонра.

– Бурда мян нюгтя гойурам юз мцдахилямя, чцнки мяня айдындыр, баьышла, айдындыр йох, тяхмин едирям сянин она гябул елятдирмяк истядиклярин шяртлярин щамысыны. О шяртлярля йашайа билмяйяъяксиниз. О буховлары биринъи дяфя  сян юзцн гырыб даьытмаьа чалышаъагсан. Аьаъ оласан, юзц дя мейвясиз?!. Щачандан таныйырсан ону?

– Он илдир бир йерля ишляйирик. Анъаг о мяни мяндян чох габаг, мяни эюрмямишдян.

Мцстянтигин башы йеня чийниня доьру ахыб дайанды, башынын ахдыьы тяряфдяки гулаьынын дибиндян чянясинин кцндясиня сары дярин бир гырыш йаранды, эюзляри ани бир щейрятля долду, бябякляри бу донуг эюлцн цзцндя гыровлу гараэиля кими ишылдады.

Сябзяли:

– Билирям, – деди, – сорушаъагсыныз ки, неъя йяни «мяни эюрмямишдян»? Ялбяття, шаир, йазычы дейилям ясярляримля, ряссам дейилям таблоларымла, бястякар дейилям няьмяляримля таныйайды. Еля бир фяхри вязифям дя йохдур ки, чыхышларымла, нитгляримля севяйди мяни. Мцяллимям, ади бир мцяллим, орта мяктябин дил-ядябиййат мцяллими. Мяним кимиляри ня гядяр!.. Мяни гардашым таныдыб Ащястяйя, о, щяля орта мяктябдя охуйаркян.

Сябзяли данышды ки, икинъи курсдайдым, айда беш йцз манат ялачы тягацдц алырдым, щям дя мебел фабрикиня ахраник дцзялмишдим. Институтун йатагханасында она эюря галмадым ки, цчцмцз-дюрдцмцз бир отагда олурдуг. Йыр-йыьышда ийяширдиляр ушаглар, бунун цстцндя наразылыг олурду. Щазыр шейляр алыб йейирдиляр. Бу тялябя «кючярилийи», тялябя «мцвяггятилийи» ачмырды мяни. Хяръимиз чох чыхырды, амма доймурдуг, ялимиз аьзымыздан цзцлян кими аъырдыг. Мян гайдайа салырдым щяр шейи, ики эцн чякмирди. Сялигя-сящман анъаг горунмагла сахланар. Щяр кяс юз евинин ичини, юз аилясинин рущуну, психолоэийасыны, тябиятини эятирирди ора, бу мцхтялифлик бир гцтбдя бирляшмирди... Ичяри шящярдя кирайясиня бир отаг тапдым, ора йыьышдым. Тяклик юлцр охумагдан ютрц, анасыдыр биликлянмяйин, китабларын ширясини ары кими сормаьын, сцмцрмяйин. Бир эеъя, саат он икидя чыхдым евдян; чох охумушдум, щисс едирдим ки, тез йата билмяйяъям, башым аьрыйырды, бейним донмушду... Гала гапысындан кечяндя цст тяряфдяки гаранлыгдан бир оьлан ъумду цстцмя, ялиндя дя пар-пар йанан бир бычаг. О, тяк дейилди, ики досту-йолдашы да о гаранлыгда дайанмышды. Дурушларындан эюрцнцрдц ки, мян бир балаъа о йан-бу йан елясям, онлар да бычагларыны сийириб эяляъякляр. Цчц дя мяндян кичик иди, бойларына эюря дейирям. Юзляри дя еля ъансыз дяйдиляр ки, эюзляримя, еля билдим зенитдя дайанан эцняшин дцз тяпясиндян вуруб йеря йаппаладыьы узундразларын кюлэяляридир... Мян гятиййян горхмадым онлардан, чцнки мяшгя эедирдим; эцляшдян самбойа, самбодан каратейя кечмишдим. Онларын щярясини бир «юлцм зярбяси» иля йеря сяря билярдим, истясям щяр бирини беш-он дягигя эиъялляндирярдим, цчцнц дя сцрцйцб йахындакы милис шюбясиня апарардым.

– Ня истяйирсян? – сорушдум.

Учуна-учуна:

– Сойун, – деди, – сойун!

– Щамысыны?

Гаранлыгдакынын бири хянъяр бойда яйри бычаьыны низя кими тутуб мяня сары йериди:

– Щяри, щамысыны!

– Алтдакылары да?

– Яля, йорт эетсин, не опаздывай, сколко можно торговат?! – дейя цчцнъцсц дя цч-дюрд аддым иряли эялиб дайанды, бир ялини яйниня чох эен пенъяйинин голтуьунда ойнатды, эуйа онда тапанча варды, бярк айагда «щярифин» ъаныны бир эцлля иля ала билярди, она эюря дя аралыда дурмушду.

– Баш цстя, баш цстя! – дейиб гаранлыьа, тапанчалыйа тяряф йеридим. – Бурда эюрян олар, айыбдыр, иъазя верин орда чыхарым палтарларымы.

Йаландан учундум, титрядим, онларда беля тясяввцр йаранды ки, дызгаьын бирийям, бычаглары, тапанчалары олмаса да бир балаъа «хохх!» елясяляр йери йаладарлар мяня.

Бир «ласточка», бир «боковой»ла икисини вердим йеря. Цчцнъцсцнцн – габаьымы биринъи дяфя кясянин биляйиндян айаьымын чытмасы иля вурдум, бычаьы ялиндян чыхыб эюйдя аь бир гювс ъызды, «прамой»ла «гыгг» елятдирдим, бу да чох йавашындан иди, эиъяллянди, йыхылды. Тапанчалынын ъиблярини ахтардым, голтуьундакыны тапдым, ушаг ойунъаьы иди, лцлясиня., хязинясиня аь чай каьызы йапышдырылмышды.

Арабир эялиб эедян олурду йанымыздан, бизи эюрян кими цстя гойурдулар, щятта, бязиси еля ващимялянирди ки, юзцнц о тяряфдяки дивара вурурду. Бура шящярин ян еймяндириъи йери сайылырды, биринъиси она эюря ки, башга сямтлярдяки сойьунчулар да буранын адына данышылырды, икинъиси дя лап ахшамдан дцзцм-дцзцм лампалар сындырылырды, узаьын щарасындаса йанан биръяъийязин ишыьы да щис тутмуш чыраг кими юз цзцгаралыьынын архасында утана-утана кюзярирди.

«Прйамой» тез юзцня эялди, галдырыб гойдум айаг цстя сяйяляклянди, сахладым, сиркялядим. Ганы еля гачмышды ки, чянясинин кцндясиндяки хырдаъа гара халы аь читя-парчайа дцшмцш бир дамъы мцряккяб тяки тцнд бир эюркямля гаралырды.

– Ешидирсян мяни?

Башыны сиркяляди.

– Эюрцрсян мяни?

Эюзлярини эен-эен ачыб цзцмя бахды.

Ики йцзлцйц гатлайыб ъибиня гойдум:

– Цстцмдя оланым буду, – дедим, – евдя варымды, щачан истясян эял, верим. – Цнванымы сюйлядим. Йеня йырьаладым ону: – Адресим йадында галдымы?

Башыны ендирди.

– Де эюрцм!

Дягиг сюйляди.

Бир дя тякрар етдирдим. Она эюря ки, мян щяля мцяллим олмамышдан юйрянмишдим, инанмышдым ки, тякрар – билийи щафизядя мющкямляндирир, йаддашда механики йох, дяркедилмиш бир айдынлыгла сахлайыр, хязинядя бир сярвят кими галыр о, лазым эялди, ещтийаъ дуйулду – хатиря галагларынын алтында-арасында арашдырылмыр, дабана чякилян автоматын илк эцлляси тяки учуш-сцрят трайекторийасынын стартында, трампилининдя дайаныр о!

Йедди илдян сонра мяним адыма бир мяктуб эялди мяктябя. Ачдым, ичиндя бир дявятнамя варды. Гызла оьланын шякли зярли бязяйя алынмышды. «Сизи Эцлбала иля Ханымананын бюйцк той мяълисиня дявят едирик».

Ща бахдым, танымадым. О цнванын няинки юнцндя, щяндявяриндя дя узаг-йахын бир достун, танышын олдуьуну хатырлайа билмядим.

Эетдим. Маьар кцчядя гурулмушду. Бу кцчя дя маьар енлиликдя иди. Маьарын бир тяряфиндян бир адамын йанпюртц кечя биляъяйи айагйолу гойулмушду. Чальычылар ойун щавасы дюшяйирдиляр, йцз чяпийин ичиндян ешидилян бир «щябси» тювшяк ойунчунун неъя атылыб дцшдцйцнц, маьардакыларын щамысыны ъушя эятирдийини хябяр верирди. Кларнетин ъящ-ъящи, гармонун гаггылтысы, гоша наьаранын гулаьы гыдыглайан эумбултусу маьаранын алчаг гапылыьынын аьзыны да тутмуш адамларын ара-бярясиндя ешийя атырды.

Кимся голумдан тутду:

– Сябзяли мцяллим, хош эялмцсцз!

– Саь олуз!.. Мцбаряк олсун!.. Хошбахт олсунлар!

Ъанлы, йанаглары чыра кими йанан гырмызы, саьлам, мяндян дя йекя, шаггалы бир оьлан иди бу. Ядябля башыны ендирди:

– Сизя дя боръ олсун!.. Субайларузун тойунда эюрцшяй. Щамуйа гисмят олсун бу!..

Мяни щяйятя чякди:

– Шаьларды бурда, – башы иля маьары эюстярди, – йейиб-ичяннян сонра кимин кефи истяся эялцр бура.

Балаъа щяйят иди, айрымындан-бюлцмцндян билинирди ки, цч аилянинкиди, йад идилярми, гощум идилярми щисс олунмурду. Анлашылан бу иди ки, чарэцл аралыьын цч кцнъцндя хцсусилик, бириндя цмумиликдир. Щяр евин аьзында бир янъир аьаъы варды, тязяъя йарпагламышдылар, йарпагларын йапышдыьы эюй соьан  тязя мцръцмлянмишди, янъирлярин арасына столлар, стуллар дцзцлмцшдц, сцфрядя ня истясян. Мяълисдякилярин щаллананы, щалланмайаны, тоху, аъы да, йахшы эейинся дя цз-эюзцндян гулдурлуг йаьаны, ялляри, билякляри дюймялиляри дя билинирди.

Ня гядяр бахдым, эюз эяздирдим, таныдыьым адам эюрмядим бурда. Яксяри дя шящярин йахын кяндляриндя йашайан, шящярлиляшмяк истяйянляр иди, буна эюря дя отуруш-дурушларына баханда, эейимляриня нязяр йетиряндя истяр-истямяз цряйиндя бярк эцлцрдцн, уъадан эцлцрдцн, анъаг бу гащ-гащын, бу чыльын шялаля гящ-гящин мяхмяр бир тябяссцмц чыхырды цзцня. Бу да баша дцшцлцрдц ки, бунларын бурда сяъдя  етдикляри аьыллылары да вар, о да бурдакыларын биридир, щардаса, щачанса о цстцнлцйц алыб юзцня, щансы адла иляся «талкават еляйяндя не отуступал, не малчал, палучат еляйиб о бириси бундан», буну да ъяйилляр эюрцбляр, бу «законны мужикин» тярифини йайыблар мящяллялярдя, о вахтдан бу йана да о ады габагда, башларын цстцндя, эюзлярин цстцндя байраг кими апарыр ону.

Башдакы галхды. О галханда гядящляр долдурулду, киминся яли-голу мяним бюйрцмдян сцфряйя узанды, бир нимчя исти эюй гутабы гойду сцфряйя.

Башдакы башы еля йекя, бойну еля йоьун иди ки, инанмырдын о бядян онун юзцнцнкцдцр. Буьа башына, буьа бойнуна охшайырды. Эюдяк голлары, эюдяк, лакин долу бармаглары варды. Сир-сифяти дя еля бил ятдян дейилди, тунъдан тюкцлмцшдц. Ири иди эюзляри, лакин эюз гапаглары щямишя йарыачыг олурду. Ъялд бахырды, бармагларынын арасында тутдуьу бязякли-нахышлы мцштцйя тахдыьы сигаретин тцстцсц йаз эцнцнцн ишыьында бурьу гыврымы иля чюзяляня-чюзяляня галхырды.

– Ичяк Сябзяли мцяллимин саьлыьына!

Щамысы айаьа дурду, гядящлярини ордан-бурдан узадыб вурмадылар, саьыма, солума эялдиляр бир-бир, щамысы тязим-итаятдян сонра бадясини бадямя тохундурду, юз йериня кечди, бир яллярини синяляриня гойуб йеня дя мяня сары яйилдиляр, дикялиб ичдиляр.

– Бюйцкаьа! – дейя Буьабойун евин бирини сясляди. – Эютцрцз эюряй!.. – Эцлцмсцндц, эцлцмсцняндя эюзляри тамам гапанды, бу щалда да ялини аьзына кяфкир кими йапыб мцштцйя бир гуллаб вурду. Эюзлярини ачыб тцстцнц цфцрдц: – Ешитмядцз?

Йанаглары чыра кими йанан щямян гырмызы, саьлам оьлан бядяннцма эцзэц бойда, биз тяряфя тутдуьу цзц полады миналы, гыраглары сядяфли саз голу кими бязядилмиш бир тахта эятирди. Сюйкяняъякли бош стулун бириня гойанда о бири цзцнц бяри чевирди. Мяним шяклим иди, тахтайа кючцрцлмцшдц. Палтарларымын щяряси дя юз рянэиндя. Дяниз кянарындакы эюлцн гыраьында дурмушдум, бу йанымда «гу»лар цзцрдц, гаршы тяряфдя лал, мави дяниз, онун о башындан дан сюкцлцрдц, дан йеринин гырмызылыьы сулары бойамышды.

Йадыма дцшдц о палтарда булвара эетдийим. Онда йарышдан чыхмышдым, анъаг сящяр дейилди, ахшам тязя дцшцрдц. Галиб эялдийимя эюря гцрурум, вцгарым аз галырды мяни чякиб эюйя апарсын.

Ким чякмишди мяни о вязиййятдя, ким бюйцтмцшдц, ким кючцрмцшдц тахтайа мяним яксими, мян бу мящяллядя кимдян ютрц язиз идим, истякли идим? Билмирдим. Ряссам идими бу адам? Ади щявяскар кючцрмяси, ирилтиси дейилди бу, щансы бир мящяббятинся еъазы варды бунда.

Отуранларын щамысы шякля бахырды, мяня бахырды, мат галмышдым, анлайа билмирдим бу ня ишди.

Буьабойун:

– Сябзяли гядеш, – деди, – сизсцз, юзцзсцз дя! Нейчцн бялянчцк бахурсуз?

Буна эюря алмамышды бу щейрят мяни. Ким иди бурда мяним достум, мяним танышым? Бу неъя достлуг, танышлыг иди ки, унутмушдум, хатырламырдым? Ахы, онда мян тялябя идим, тялябя йолдашларымын еляси йох иди цнваныны билмяйям, шящярин щансы сямтиндя йашадыьындан хябярим олмайа. Оьланлы-гызлы щамысы йадымда иди, хасиййятляриняъян, дюрд ил ярзиндя эейиндикляри палтарларын рянэиняъян эюзцмцн габаьында эязирдиляр, эедирдиляр, эялирдиляр, данышырдылар, эцлцрдцляр онлар. Бу мяни мяндян хябярсиз севян гыз иши дя ола билмязди, гябащят сайыларды бу! Беля шейля гцррялянмязди бу кишиляр, амма инди яксиня, гцрурланмышдылар, щям дя онларын щамысынын бахышында мяня борълулуг варды, миннятдарлыг варды, еля бил онлара щяр шейли бир дцнйа вермишдим, бу эцнляри, бу эцнляриндяки тойлары да щямин бюйцк хошбахтлыьын кичик бир бяхтийарлыьы иди.

Чаш-баш галдыьымы ордакыларын щамысы эюрмцшдц, амма, дейясян, Буьабойуна няся тапшырылмышды, щяваля едилмишди ки, щеч ким ондан габаьа кечиб бу сирри-сещри ачмаг истямирди. Мяня бахмаг, юз шяклими эюряндян сонра щейрятлянмяйим эюрцн неъя мараглыйдыса, кяпяняк кими бязянмиш балаъа гыз ушаглары да учушуб маьардан бура эялмишдиляр, шякил тяряфдя бой-бойа вермишдиляр, еля бил ордакы яксим-ейним дейилди, мян идим, йанларындакы, щям дя щямишя эюрдцкляри о ъанлы мяня бу охшатманын неъя бянзядийиня тамаша едирдиляр.

Буьабойун:

– Сябзяли гядеш, бурда кими таныйырсуз? – Сорушду.

– Щеч кими!

– Йахчи бахуз.

Бир дя эюз эяздирдим.

– Щеч кими танымырам.

– Бир дя бахуз, фикирляшцз.

Щамыны бир-бир эюзцмя алдым, йаддашымын гаранлыьында шам кими эяздирдим, щафизямдяки сифят-сималарын, чющря-ъарийялярин щеч бириня ишыг дцшмяди, ишыгланмады.

– Бурдакуларын щеч бирини эюрмямисцз щеч йердя?

Башымы буладым.

– Буну да? – Буьабойун голума эириб мяни кцчядян эятирян, бюйцдцлмцш яксими евдян хонча тяки эютцрцб щяйятя чыхаран, сюйкянъякли стула гойуб йанындаъа дайанан саьлам, гырмызы оьланы эюстярди. – Буну танымырсуз?

Эюзлярим чянясиндяки хала саташды.

– Ичяришящяр, гала гапусунун аьзу...

Буьабойун еля бил диктор-апарыъы иди, кадр архасына кечмишди, екраны мцшайият едирди, щямин эеъя ися мяним баш ролда чякилдийим филм, инди мян щямин кинонун мараглы експозисийа – завйазкасына, ъазибяли драматизминя бахырдым.

Бюйцкаьа щямин эеъя евя эялирди, гапыдан ичяри эирян кими йыхылырды. Анасы, баъысы, такси шофери, щямян бу буьабойун бюйцк гардашы Мяммядаьа диксиниб галхырдылар, ону чарпайыйа узадырдылар, синясиня, башына су сяпиб юзцня эятирирдиляр – мян эюрцрдцм бунлары. Бюйцкаьа анд ичиб тювбя дейирди, анасы сцбщ тездян Мяммядаьаны кяндя эюндярирди, бир гузу эятиздирирди, дуалы дуз йаладыб гурбан кясдирирди – Мяммядаьа данышдыгъа наьыл олурду, наьыллашырды, бир щяйат. Мян ешидирдим о щяйатын сясини, сюзцнц, мян эюрцрдцм о эерчяклийин ъанлы, дири инандырыъылыьыны, мян бу эюрдцкляримдян, ешитдикляримдян беъярдийи аьаъын илк нцбарыны дярян, дадан баьбан ляззяти алырдым.

Бюйцкаьа мян йашадыьым евин габаьында эюрцнцрдц сящяр-сящяр, вар-эял еляйирди, архамъа института эялирди – эюрцрдцм.

Евляринин йахынындакы «маьазайа рабочи ахраник» дцзялирди, бир хырдават кюшкц иди бура, «завмаьын» мянзилиня битишик бир дахма иди, далдан щяйятя гапы гойдурмуш, гапы ачдырмышды буранын йийяси Балададаш, Мяммядаьанын йашыды, «чай» досту иди о, сонра икиси дя «аьылланмышды», бири шоферлийя эетмишди, о бири дя юзцнц ады юзэянин, дады юзцнцн олан алверя вермишди. Щяр шей сатырды, сатдырырды бурда Балададаш, щяйят-баъасынын, евинин, дамынын щяр кцнъ-буъаьы, щяр эюрцнян-эюрцнмязи бир «склад» иди, «долйасыны» верирди бурда эюзц оланларын, дейян йох иди гашынын алтында эюзцн вар.

Бюйцкаьа майаланырды, майа гойуб, Балададашын кюмяклийи иля, кцчянин о башындан бир хырдават кюшкц ачдырырды, хырда-хырда чах-чух еляйирди, бала-бала ганыдырды ялини, достлашырды бюйцклярин кичикляри иля, тузларын гапысыны дюйцрдц, пайыны, байрамчалыьыны гапыдан ичяри салырды, юзцнц эюстяриб, таныдыб ядяблилик еляйирди – утандыьындан кечмирди ичяри, гайыдырды – эюрцрдцм.

Сонра бюйцк, беш-алты сатыъылы, беш-алты шюбяли ярзаг маьазасына мцдир кечирди – эюрцрдцм.

Ички ичмирди, щяр ахшам сцфря цстя мяним ъаныма дуа едирди – ешидирдим.

Щяля Балададашын «маьазининдя» ишляркян чякдийи шяклими щяр палтарымын юз рянэиндя рянэляйирди, нечя фото-ателйейя апарырды, ахырда бир ряссамын емалатханасына эедирди, «заказ» верирди, цряйиндяки, тясяввцрцндяки гядяр бюйцтдцрмяйя чалышырды мяни, ъибиндян бир йыьын йцзлцк чыхарыб атырды ряссамын габаьына: «Ня гядяр лазумдур ялмузду, эютцрцз, тяки мян истяйян тяки чыхсун бу адам, юзц кими чыхсун, неъядцрся елянчцк чыхсун бу киши», – дейирди – бу щягигятлярин щамысыны эерчяйя охшар йуху ялванлыьында, йуху бяхтийарлыьында эюрцрдцм мян.

Бюйцкаьа мяни гуъаглады.

Анасы мяни баьрына басды.

Мяммядаьа мяни орталайыб юзцня сыхды. Бурахыб юз «тахтына» чыхды:

– Буннарын щамысыны сян вермцсян бцзя. – Бир ял-голуну бцтцн мящля-щяйят, ев-дахмалар бойу доландырды. – Йохсам даьыларды буннар. Буннарун щамсуну сян вермцсян бцзя. Атасанмы бизцмчцн? Йо-о-ох! Бюйцк гядешсянми бизимчцн? Йо-о-ох! Бяс кимсцз сцз!

Инсан! Няйцмцз вар – сизиндц. Истясяз даьыдун – ихтийаруз вар! Истясяз йандурун – юзцз билярсцз! Истясяз щеч сатмайуз да, мцф баьушлайуз бириня – сизинкцдц, щачан эяряк олду – ня мцзайигя!

Мяммядаьа араг шцшясинин бирини боьазлады, башыны ачды, лимонад кими гурта-гурт сон дамъысынадяк ичди. Пуфулдады:

– Сизцн саьлуьуза, – деди, – толко сизцн! – Сонра йахындакы еви сясляди: – Аьыз, баъи? – цзцнц мяня тутду: – сизцн бир кичцйцз дя сизцйнян ишдийцр, танымырсуз ону.

О эюзц иля мяня кимися эюстярди. Бахдым ки, Ащястя дуруб – бизим мяктябин ян ъаван, ян щафизяли тарих мцяллими. Бу эцл неъя битмишди бурда? Бу бащар неъя йашамышды бурда?

Мяммядаьа эцлдц:

– Дейясян танумадуз?.. Баъумузду.

Ащястя эцлцмсцндц, мяня еля эялди ки, бир гызылэцл гюнчяси ачылды...

– Вурулмусан она! – Мцстянтиг яллярини чянясинин алтындан чякди. – Апараъаг о селляр сяни!

Сябзяли цзцндя, эюзляриндя бу сон биръя анда защир олан чичяклийи биръя анда да гарят етмяйя чалышды, о эцнцн о эюрцшцн бир мещя ютцмц дуйулмаьындан совушмаг истяди, буну аз-чох баъарды да, лакин рущуна о вахтдан чилянмиш ятрин чющрясиндя ахан ъилвясини бцсбцтцн силя, итиря билмяди.

– Адамын юзцндян асылыдыр бу йашда.

Мцстянтиг гол саатына бахды:

– Билирсянми ки, сяккизин йарысыдыр? Щамы эедиб, биз галмышыг бурда. Хащиш еляйирям аидяти цзря данышасыз щямишя.

– Баш цстя!

Протокол каьызларыны, блокнотуну сивириб сийиртмяйя тюкдц, гялямини папаглайыб дюш ъибиня санъды.

Дурду:

– Сабащ саат доггузда бурда олун.

– Баш цстя!

– Щя, сян эет.

– Баша дцшцрям, – дейя Сябзяли гапыдан чыхды, ганрылыб худащафизляшди, – эеъяниз хейиря галсын.

Мцстянтиг йалныз башыны тярпятди, ялинин бирини галдырды, еля бил она уьур диляйирди, йахшы йол арзулайырды.

Ня фикирляшдися эери чаьырды:

– Сябзяли!

Цчцнъц мяртябянин цчъя артырмасыны енмишди, дайанды. Щябсями алаъаг ону? Прокурор гярар вермямишди ахы! Бялкя вериб? Беля олса Сябзялийя дейярдими «эет, сабащ саат доггузда бурда ол»?! Бялкя унудубмуш, еля индиъя хатырлайыб? Бяс милисдян нийя адам чаьырмайыб? Юзц апараъаг ора?

Отаьа эирди:

– Буйурун.

Мцстянтиг дя айаг цстя иди, яллярини дараглайыб гуршагдан ашаьысына сыхмышды, эащ столун бир кцнъцня, эащ да Сябзялини цзцня бахырды, санки ейни ямялиййат щагда йазылмыш мцряккяб ики експерт ряйини епизодлар цзря мцгайисяли тящлил едир, оху кечирирди.

Бу ики гцтбдя эязян бахышлары, нящайят онларын бириндян тамам цзцлдц, бириндя дайанды, чох дайанды, бу давамлылыгла да еля бил няйися арашырырды, сечирди, сон гянаятя дюнмяз бир инадкарлыгла инанмаг истяйирди.

– Сян чесни адамсан.

Сябзяли бу тясдиги тясдиглямяди, щисс етди ки, биръя «бяли»си, «елядир, доьрудур» дейян биръя тярпяниши гцрурдан, вцгардан салар, гцрур эетди – йохдур даь язямятин, вцгар итди – юзцн дейилсян, кимсян билмирсян.

– Щеч кимнян эюрцшмя.

– Мяммядаьа да, Бюйцкаьа да, Ащястя дя ашаьыда – кцчядя эюзляйирляр мяни, аналары да юз евляриндя.

– Онлары демирям. – Мцстянтиг бу ики кялмядян сонра, ян азы, ики дягигя эюзлярини данышдырды Сябзялинин эюзляринин ичиня, щямин кялмяляри бир дя тякрар етди: – Онлары демирям.

– Айдындыр сизин тапшырыьыныз.

Мцстянтиг ялляринин чатаьыны ачды, няся демяк истяди, анъаг Сябзяли она юз сюзцнцн арасына эирмяйя имкан вермяди:

– Ъинайят иши галдырылыб, ъинайят гейдя алыныб. Шифащиляр рясмиляри дяйишя билмяз, йалныз сизи утандырар, мян дя буна йол вермярям.

Мцстянтиг эюзлярини йумуб башыны да еля ендирди ки, бунун юзц онун дейяъяйи, сюйляйяъяйи щяр сюздян тясирли иди.

Йеня дя ялинин бирини галдырды:

– Гуд бай!

 

* * *

Отаьын ики айнасы варды. Икисинин арасы бир аршын йарым оларды. Бири пярдяли иди, бири пярдясиз. Пярдясизин башындакы няфяслик щеч баьланмырды, щава эедирди, щава эялирди ордан, бу, отагда папирос чякиляндя тцстцнцн ора сцрцнмяйиндян, щярдян баъасы пис чякян бухары кими эери тяпмяйиндян даща айдын эюрцнцрдц. Пярдяли айнаны бязян ачырды мцстянтиг, онда да биръя ганадыны. Ордан чинарын тойугайаг, сярчяйанаг будаглары юз пул-пул йашыл йарпаглары иля бирликдя ичяри узанырды. Щямишя дя йырьаланыр, учунурдулар. Щямишя дя чярчивянин, айна эюзляринин тахталарыны димдикляйиб ъырмаглайыр, пярдяляри ися йумшаг-йумшаг сыьаллайырдылар, санки онларын бюйцмяйиня, гол-ганад атмаьына мане олан сяртликля, амансызлыгла щей савашырдылар.

Бу эцн дцнянки кими йашыл дейилди о йарпаглар, щарданса бозлуг эялмишди онлара, бу бозлугда сарылыг да варды, еля бил цшцмцшдцляр, сойуг дяймишди онлара, еля бил хястялянмишдиляр, еля бил гыздырмалары галхмышды, язялки низамла ойнашырдылар, щяр йаны йерсиз-лцзумсуз чырпырдылар юзлярини, сясляри дя сайыгламаьа охшайырды.

Мцстянтигин гялями дя сцрятля ишляйирди, бу эцн йох, щачанса йаздыгларыны тязядян охуйурду, беш-алты хятт тутмуш-йолдурмуш ъцмлялярин цстцндян «тапан» чякирди, вараьын аь бюйрц цзцнц ялавяляр, дцзялишляр апарырды, щяр артырма– яксилтмясини чевряйя алыр, охла истядийи яввял-ахырла ялагяляндирирди. Неъя аьыр зещни иш идися щей тярляйирди, лазым оланда тез тапсын дейя дизинин эюзцня сярдийи дясмалы сыхсан суйу дамарды. Башынын ортасында биръя тцк дя галмадыьына эюря ишыг орда оъаг галайырды, адама еля эялирди ки, киши тяпясиндян од тутуб йаныр. Бухаьы илан чалмыш гойун йелини кими шишэин эюрцнцрдц.

Телефон зянэ чалды:

– Мцгтядиров ешидир... йаллащ, йаллащ!.. Саьлыьын... Сиздя ня вар, ня йох?.. Олсун, олсун!.. Тябрик, тябрик!.. Бу, сянин нечянъи гялябян олду?.. Тякъя щяштад сяккиз прим, йцз йетмишляр сцлаляси цзря йцз дохсан доггузунъу? Чох бюйцк эюстяриъиди, чох, чох!.. Щамысы да, йягин ки, биринъи раундда биринъи нокаутла!.. Ящсян, ящсян!.. Бяс неъя, дцшдцн повышенийя! Мцтляг, мцтляг!.. Бяс бизим аьзымыз щачан ширин олур?.. Кабабы, яраьы сяннян олсун, сяни ня вар обманыват елямяйя!.. Мцтляг лазымдыр, мцтляг!.. Айдындыр: ахшам саат сяккиздя «Дружба»да!.. Йох, йох, мяним язизим, базар эцнцнцн чох вар, соьан олсун, наьд олсун, сойударыг дады гачар... Йох, йох, мян башымы ачмамыш отурмаг истяйирям... Йест?.. йест!.. Эетдин е, эетдин зирвяляря доьру, эюр ораларда бу дай-дайа да бир йува гуруб ъанымы ики йцз йеддилярин... Щя, щя, сянин язиз ъанынчцн, еля бил бяхтиня йазылыб... Щялялик, щялялик.

Мцгтядиров дястяйи юз йериня гойандан сонра ялини чякмяди, басды белиндян, санки дястяк онун ялиндя онун зярбиндян яйилмишди, донгарыны дцзялдяъякди.

Щясядля эумулданды:

– Бир йцз дохсан доггуз!.. Щамысы да группавой... Щярясиндя дя, ян азы, беш-алтысы. Тяк бири дцшцрдц повышенийя кечян илки: щяштат том иш. Йедди йцз адам диндирилди. Досурочно! Алты айа иш щазыр олду, ики йцз сящифялик бир тягсирнамя иля кечирилди мящкямяйя. Буна дейярляр ишлямяк. Бу ахырынъы да онун тайыдыр.

Мцгтядиров ялини чякди дястякдян, голларыны чарпазлады кюксцндя. Аь кюйняйинин цтцлц, шах бойунлуьу бойун-бухаьынын ятини йыьа-йыьа гулагларына дирянди. Гара галстуку кюрпц кими дурду синясиндя. Аста-аста йырьаланды мцстянтиг, еля бил кцрлцйц тутмуш цряйини гуъаьына алмышды о, овундурурду кюрпясини.

Бир папирос йандырды. Гялями эютцрдц, байагкы йазылылар цзяриндя ишлямяк истяди, щявяс эялмяди она. Гялями гязябля атды каьызларын цстцня, санки щансы кцтбейининся башына чырпды.

– Сяни йеня эюзляйян вар кцчядя?

– Бяли.

– Йеня щамысы? Бунларын иши-эцъц йохду? Сяни асырыг, кясирик, няйя эялирляр эцндя-эцндя?

– Тякъя Ащястя эялиб... Ниэарандылар.

Гялями бир дя эютцрцб чырпды:

– Айры гяти имкан тядбири сечярям, аз мане олсунлар истинтага!

Сябзяли истяди десин нейнирляр онлар? Сизи ня бурда наращат еляйибляр, ня евинизя эедибляр, ня дя йаныныза адам салыблар дост-танышларыныздан бирини, икисини, цчцнц. Бир телефон зянэи дя олмайыб, олмайаъаг да! Мяним дя тялябя йолдашларым вар йухарыларда, сюз дейярляр, дедирдярляр ешитсяляр, хябярсиздиляр, она эюря дцймя басмырлар, басдырмырлар. Мян щеч вахт киминся кюлэясиндя йашамаьы арзуламамышам, мейл етмямишям голтуглара эирмяйя, юзэя йаьы иля йаьланыб-баланмаьа! Нифрят етмишям сябябляр сябябиня йашайанлара, «щяйат» гуранлара! Лайигимся – чатаъам о кама! Щяр ишин бир аз эеъи-тези вар, бу «эеъ-тезликдя» тапыр адам юз лайиг олдуьуну. Юзэя ганады иля эюйя галдырыланлар уча билмирляр сямада! Кюмяк дя эейим кимидир, бу эцн вар, сабащ йохдур.

Демяди Сябзяли цряйиня эялянлярин щеч бирини. О баша дцшмцшдц ки, Мцгтядиров щямкарыны щарда эюрцб, юзц щардадыр, щардан щара бойланыр – йохушун башына дырмашыб чыханларын далынъа тяля алтында йатыб галанлар кими...

– Баш цстя! Дейярям, эялмязляр мяни эюзлямяйя бир дя!

Мцстянтиг яллярини ъибляриня вуруб эязинди.

– Эет, сабащ эял, деди, – сабащ.

– Сиздян бир шей хащиш етмяк истяйирям.

Мцстянтиг дайанды:

– Буйур!

– Мцмкцнся мяни щябся алын.

Мцстянтиг чийинлярини гулагларындан йухары галдырыб салды:

– Билирсян ора эирмяк ня демякдир?

– Щяр щалда бу изтирабдан йцнэцл олар. Щям срокдан эедяр, щям дя мян сизя  лазым оланда чаьырыларам изолйаторун истинтаг отаьына. Онсуз да ъяза веряъяксиниз... Истинтагда эедян эцнляр ъязадан чыхылмыр. Амма бу щюкмдян сонракына нисбятян аьырдыр, адам йейир цряйинин ичини.

– Бяляд адам кими данышырсан. Йохса...

– Хейр, биринъи дяфядир. Ешитмишям.

– Дцз ешитмямисян. Ора биз цчцнъцсцйнян эюндяририк. Бу сянин чох зийанына олмазмы?

– Щяля цзляшдирмя дя кечирмямисиниз дюрд айда.

– Она ещтийаъ йохдур.

– Бяс онда нийя йекунлашдырмырсыныз. Ахы, биабыр олмушам мяктябдя: сизин щяр зянэиниз ора мяндян ютрц...

Мцгтядиров Сябзяли иля синя-синяйя дайанды, еля бил эюзляриндян онун эюзляриня няся атаъагды, истямирди о атылмалынын ян кичик бир зярряси-гятряси дя щавайа учуб эетсин, сямярясиз йеря итсин, истяйирди щамысы Сябзялинин дидясиня дцшсцн, гыраг-буъаьына да йох, дцз ортасына, ян эюрян йериня, бу щядяфин там орта нюгтясиня.

– Эцнащ кимдяди?– Бармагларынын дюрдцнц дя шаналайыб Сябзялинин эюзляриня тутду: – Бу гядяр иш вар мяндя! Успет елямирям. Бирини гуртармамыш о бири эялир цстцня. – Бир баш эедиб эялди, йеня о ъцр дайанды: – Сцрцндцрмячийик щя? Беля демяк истяйирсян?

– Ясяблярим дюзмцр даща!

– Мянимки ъан дейил, бяс мян неъя дюзцрям бу зырпа-зурпа?!

Сябзяли буну да баша дцшмяйя билмязди ки, бура иълас дейил мцзакиря ачыла, тяклифляр сяся гойула, щяр ъцр чыхыша, ачыг тянгидя мейдан вериля, галиб дястя мяьлуб дястяни тягиб етмяйя, бир бярабярлик, бир сявиййя, бир мювге, бир игтидар, бир сялащиййят, имкан-ихтийаратлыьындан эялян дейилмяляр, сюйлянмяляр бир-бирини тутан, сахлайан мцтяшяккиллийин ещтийат тонунда эцллялянмяйя, мящвини, сцгутуну габагъадан дярк едян, буна эюря дя лап язялдян, тярязийя чыхмамышдан габаг ряхня тапан тяряф сюкцлмяйя, даьылмайа, тярпянмязлярин дам-диварында тикилмяйя, онларын цз-астарына йаманмаьа чалышмайа, ъан атмайа! Билирди ки, бурда суаллара ъаваб вермялисян, иддиачылыг еляйиб чыьыр-баьыр салмаьа ихтийарын йохдур, чцнки бу гядяр йазманын йекуну чыхарылмайыб щяля, сон нюгтя гойулмайыб щяля, нятиъя ялдя-дилдя, эюздя-црякдя щазыр дейил ки щаглы-щагсыз дяббяляйясян, юз хейриня бир фянд тапасан, бир биълик ишлядясян, бир гулпдан, бир тутаъагдан дишин-дырнаьынла йапышыб гопмайасан. Дохсан доггуз эцндцр ки, икиъя дягигядя тюрянмиш, бундан артыг да юмрц олмайан хырда бир пяртлийин тящгиги аз гала тягсиркарын биоложи хцсусиййятлярини дя мяняви-психоложи щяйатынын физики-яхлаги ъинайяткарлыьында рол ойнайан ян ясас цнсцрлярдян бири кими эютцрсцн. О заман эцн щардайды, ишыьы щардан дцшцрдц отаьа, балконун гапысы ачыг идими, пярдяляр йеллянирдими, о пярдялярин рянэи неъя галыб йадында, дцнйада чох севдийин, нифрят етдийин бойалар щансылардыр, мцдир Сябзялини гябул едяндя, даща дцрцстц, щямин анларда неъя бахды онун цзцня, онун ня цчцн эетдийини ора мцдир беля билярдими габагъадан, онун бу барядя цмуми, думанлы бир тясяввцрц ола билярдими, Сябзяли ичяри эиряндя уьундуму, яэяр сарсынты кечирирдися щяйяъаны защириндя щансы шякилдя тязащцр едирди?

Сябзялийя ня гядяр хырда эюрцнян, ящямиййятсиз сандыьы суаллар... Елми тядгигат ишими апарырды мцстянтиг. Бу гядяр сорьулар, фикирляшмяляр, дцшцнъяляр, ещтимал-мцлащизя чалхантыларындан алдыгларыны щансы сцзмя-дурулма иля битиряъякди? Ялбяття, онун ъавабы щямишящазырлардан олаъагды марагланана: «Инсан талейидир!»

Сябзялинин цряйи идими йанан, синясинями йанырды билмяди. Щиссин-дуйьунун башында-бейниндя шимшяк ойанышы, илдырым чахышы идими бу? Чинарын будаглары ня цчцн бу эцнцн бу индисиндя беля бярк шаггылдады, ня цчцн ичяри сохулду, пярдяни башындан эютцрцб йана атды? Бу гаранлыг нийя тякъя ондан ютрц эялди ки, мцстянтиг эцндцзцн бу вядясиндя эеъянин щарданса эюрк цчцн гайытдыьыны, юз гара зцлмятини гара кечя кими Сябзялинин башына юртдцйцнц, башындан сивириб эютцрдцйцнц эюрмяди?

– Йалан данышмысан мяня! – Мцгтядиров сийиртмяни еля чякди ки, аз галды ичи каьызла тяпили гуту йувасындан чыхсын. Щансы кцнъцня илишди, сахлады ону. Цстдяки каьызы эютцрцб Сябзялинин эюзцня тутду: – Оху!

– Охудум.

– Йахшы оху!

– Айдынды.

– Сян евлисян, ики ушаьын да вар, нийя данмысан буну? Бунларын чох кюмяйи вар сяня – кюрпяляря эюря ъязаны йцнэцлляшдирярляр мящкямядя. – Арайышы сийиртмяйя гойду, сийиртмяни бир итялямя иля юз йериня басды: – Мцстянтигин иши дейил бунлар. Амма... Бир ялини бу мянада ойнатды ки, мяни нийя баша дцшмцрсян, баша дцш. – ... виъданым наращат еляйир мяни.

– Мян истямядим. Ушагларымын анасыны да...

Мцгтядиров еля гышгырды ки, Сябзялинин щцняри няйди сусмайа: Отаг онун, вязифя онун, йахшылыг еляйян дя о!

– Данышма! Данышма! – Аьыз-бурнуну яйя-яйя эязинди, шах дайанды: – Мян язял дедим ки, сян эяряк тарихдя охуйайдын – феодал дюврцнцн хасиййяти вар сян кишидя.

Сябзялинин бу алдатмасындан ня гядяр зящляси эется дя, бу ону ня дяряъядя ясябиляшдирся дя эюзляри буланмышды. Чисякдя чиммиш гара гайа кими дан шяфяги тутмушду бябякляри, гаш-габаьыны алан бозлуг да дайанмышды, гачырды, лакин о, бу эюстяриб инандырмасыны зорла сахлайырды. Чаьырмаьы да цряйиндян бейниндян эялмямишди, боьазында баьыртмышды сюзцнц.

– Диндиримми Ащястя мцяллимяни? Иъазя верирсянми? Сябзяли диллянмяди, лакин буна разылыг яламяти дейилди. Мцстянтигин дя диггятиндян йайынмады бу тяклифиндян сонра онун Бящрам Эур бойнундакы чякилишляр, ири биляк йоьунлуьунда боьаз-хирттяйинин йанларындакы дамар атма-чырпынтылары. Гашлары да еля бил енли алныны кюндялян кясян дямир гырышдан асылмышды, бу гырышын гаты ачылан тяки икиси дя ейни анда эюзляринин цстцня дцшдц. Мцстянтигя дикилян эюзляри бойунтуруг алтында аьыр йцк чякян гошгу юкцзцнцн эюзляриня охшайырды. Цряйи бядянини кип тутан голсуз кюйняйинин алтында – Бящрам Эур синясинин чюкяйиндя ешняйя эириб ешялянян тойуг тяки еляйирди. Додаглары бир-бириня еля бярк сыхылмышды ки, дейирдин аьзы йохдур, о эюрцнян дя кющня кясикдир, йериндя чятин саьалан чапыьы галыб.

– Йахшы, эет, – Мцгтядиров щялим-мцлайим сясля диллянди, – сабащ бу вахты бурда ол.

Анъаг цряйиндя деди ки, бир аз гаралыьы, башынын да гыврымлыьы олайды, эейиндиряйдин щямян палтары – гялят еляйярди о Отелло бунун йанында! Бунун йанында няйди о, щеч ня! О Отелло щеч олмаса дейир, бу шамы сюндцрсям бир дя йандырарам, бяс буну неъя, Дездемонаны бир дя йандыра билярямми? Йох! Бу щеч фикирляшсяз дя беля, юлдцряр сорьу-суалсыз!

– Цч айдыр мааш алмырам мян! – Сябзяли еля бил рингя чыхмышды: йумругланмышды ялляри, бойнуну гысмышды, гашларыны алнына атмышды, санки мцдафия олуна-олуна мягам-фцрсят ахтарырды, истямирди зярбяси боша эетсин.

– Алмалысан!