Исмайыл
Гарайев
(Mikroroman)
Аз2
Г21
Тяртиб едяни вя нашири
Гошгар Ismayылоьлу
Гарайев Исмайыл.
Г21 БИР ЭЮРЦШ БИР АЙРЫЛЫГ. (Микророман).
Бакы, "ЧИНАР-ЧАП" мцяссисяси,
2003, – 76 с.
Г 4702060200
122
© "ЧИНАР-ЧАП", 2003
Бу мятни мцяллиф
щцгуглары сащибинин разылыьы олмадан
коммерсийа мягсяди иля истифадя етмяк ижазя верилмир.
Гырмызы
хоруз банлайанда Жямо кишинин еля бил анасыны сюйцрдцляр. Залым оьлунун хорузу
юзц дя тярс кими щямишя эялиб лап гапынын аьзында банлайырды. Жямо кишийя ян чох да йер еляйян бу иди ки, гоншунун бу чюмбялян
юлдцрмцшц галын чяпярин цстцндян кечиб эялир, йаландан гырт-гырт салыб
ешянякдян тойуг-фяряляри йемя-дяня чаьырыр, ганадынын бирини дараглайыб йеря
ендирир, бир йаны цстя дювря вуруб «гыгг-гыгг» еляйя-еляйя биринин белиня
минир, сонра да дцшцб тякяш-тякяш эязинир, башыны эюйя атыб боьазынын йоьун
йериня салыр, еля бил дейирди, «мян беля хорузам, мяндян олмаз! Тякжя
юзцмцн бир гошунумун йох, гоншунун да гырхдан-яллидян чохуна ярлик еляйирям.
Гоншу да «хорузум вар» дейиб ики йолуг-йасар чолпаны бурахыб ортайа. Яши, беля
эядя-эцдядян киши олар?! Сясим эялян кими билмирляр башларыны щансы кола
сохсунлар. Нежя олдулар онлар? Одур е, эирибляр чяпярин алтына!.. Ща-ща-ща!..
Бир йерийим цстляриня, эюр юзлярини щара пярчим еляйяжякляр?!»
Гырмызы
хоруз дайчаларын цстцня шыьыйан айьыр кими эедяндя чолпалар чяпяри дешиб о
тяряфя кечирдиляр. Онлара о тяряфдя дя эцн йох иди. Бир дя эюрцрдцн гырмызы
хорузун бейни ганмаз адамын бейниндян дя йахшы эятирди, чяпярин дибиндяки
аьажын алчаг будаьындан щцндцр будаьына галхды, айаьына тикан батырмадан,
саь-саламатжа о цзя щоппанды. Чолпалары щяляк-фяляк еляди, башы ганлы, пипийи
даьым-даьым, дидим-дидим олмуш йазыглар ганад-гуйруглары иля йер сцпцря-сцпцря
йола чыхдылар, гырмызы хоруз тара чыханажан ораларда эижялляндиляр.
Жямо
киши гырх беш ил шящярдя йашамышды. «Нет»ля «йес»и билмяйян жамаатын ушагларына
русжа дярс демишди. Тякжя демямишди, юйрятмишди. Юйрятдикляри русларын
юзляриндян йахшы данышмышдылар, йахшы билмишдиляр дили. Жямонун ян юлц тялябяси
бармагла эюстярилмишди. Алими алимликдя, назири назирликдя, катиби катибликдя.
Киши щяр елмин-билийин билижиляриндян, башчыларындан сайылырды. Еля орта мяктяб
китабы йох иди онун йыьыжыларынын, бурахыжыларынын гатар сийащысында онун ады
башда йазылырды ки, йяни, ей тялябяляр, ай мцяллимляр, архайын олун, бу ишя, бу
китаба Жямо мцяллим эюз йетириб, гол чякиб, онун дашындан сцзцлцб чыхан суда
буланыг ахтармайын, натямизлик арамайын.
Илин
тяк-тяк эцнц оларды ки, Жямо мцяллимин йанына, эюрцшцня бир-ики тялябяси
эялмясин. Бязян истиращят эцнляриндя беш-ону, ийирми-отузу
сюзц бир йеря гойуб кишини евиндян эютцрцр, машын карванынын юнцндякиня
миндирир, баьларын, даьларын йазлыьына, пайызлыьына апарыр, онлара учуш, галхым
ганадлары верянин гаршысында йеня дя тялябяйя дюнцб онун агил сющбятлярини
динляйирдиляр, о дярйадан йеня дя дамжы эютцрцр, о булагдан тязя няьмя ешидир,
о кюкдян дцшмяз сазын тязя халларыны юйрянирдиляр.
Киши
щяштад йашында мяктябя эетдийи йердяжя хястялянмишди – выздаьан кими фырланыб
йыхылмышды, гол-гычлары гожалмышды. Беля адам йердями галарды?!
Щякимляр
гошун-гошун эялиб бахмышдылар, щамысы демишди ки, щавасыны дяйишмялидир, Жямо
киши анадан олдуьу кяндя апарылмалыдыр, юзц дя беля истяйир.
Жямонун
ата йурдунда ики отаглы еви варды, баьы варды. Гоймамышды аьзыэцня галсын.
Эедиб щярдян гурдаламышды. Йай тятилляриндя ора кючмцшдц, тялбяляри дя
базардан-базара, езамиййятдян гайыданда кишийя баш чякмишдиляр, онларын да щяряси бир иш
эюрмцшдц. Кишинин бу йийясизи йийялиляринкиндян йахшы галмышды, йахшы
сахланмышды.
Оьлу,
гызы йох иди Жямонун. Бир арвады иди, бир дя юзц. Гямяри дя гожалмышды, лакин
яриндян ийирми йаш кичик иди. Еля билирди жаны Жямодадыр, Жямо юляндя о да
юляжяк. Жямойа ися цряйиндя йцз йаш юмцр вермишди.
Чарпайынын
бирини ешийя, баьын йахшы йериня гоймушду. Еля йериня ки, бу синядян баханда
адамын эюзляри эязмяйя чыхырды. Даьларын дюшцндяки, дярялярин боьазындакы
кяндлярдя, чюлляря, дцзляря йайылмыш аьлы-гырмызылы, гаралы-алалы сцрцлярдя
долашырды. Тысбаьа кими эюрцнян ирили-хырдалы машынларын
«шцшя» йолда гачышы, чапышы, эялин апаран, эялин эятирян миник карванларынын
тойлу-дцйцнлц вурщавуру, бязи кяндлярин зирвядя бязякли, гаш-дашлы дябилгя,
арагчын охшайышы, онлара чох алчаглардан, дярялярдян галхан яйри-цйрц аь
жыьырларын гырыглары баш-баша дцйлянмиш аь кяндир атмаларыны хатырладан
бянзяйиши, эащ дидилмиш гара йунун, эащ да чубугланыб пардагландырылмыш тямиз
аь памбыьын юзц тяки олан топа булудларын дяринлярдя сцрцнцшц Жямонун
башыны гатырды. Киши эюзлярини йуманда Гямяр билирди ки, йатажаг, бу дойумлугла
ращат-динж уйуйажаг, йастыьын бирини башынын алтындан йавашжа чякирди, дейирди,
чох щцндцрдцр, бойну аьрыйар.
Ики
саатдан артыг йатмаьа гоймурду ки, ахшамлар отаьа айнабяндя йыьышардылар,
гаранлыг, зцлмят онлары щябсхана дарысгаллыьына салыр, ганун-гайда щасарларына
охшар мящкум-мящдудлуьун эюзляри, бахышлары безикдирян дарыхдырыжылыьында
сящяря гядяр дцнйа эенишлийи, дцнйа бюйцклцйц, щяйат ялванлыьы щясрятини
чякирляр.
Жямо
эежяляр щеч арам тапмырды, тез-тез сорушурду:
–
Гямяр, саат нечядир?
Гямяр
дя гясдян вахты дцз демирди, бир оланда дейирди цчдцр, цч оланда дейирди бешдир.
Щяр дяфя бир йаланла Жямону сящяря, сящяри Жямойа йахынлашдырырды. Эежянин
юмрцнц «эюдялтдикжя» щисс едирди ки, кишинин цзц нурланыр, эюзляри ишыгланыр –
дан йеринин илк аьартысы, илк гызартысы иля ишыгланан гарлы даь зирвяляри
кими...
Бязян
дя киши сящяря кими Гямярдян эцндцзляр мцшащидя етдиклярини сорушурду:
–
Надир нийя еля бахырды?.. Ялйар нийя тез эетди?.. Сярхан чай да ичмяди,
тялясди, иши олан адамын тялясмяйи дейилди о тялясмяк. О гядяр гянди-чайы нийя
алыб эятирирди? Билмирми ики башыг, бурда да чох галарыг бир ай, бир айа он
кило бясимиздир? Бурдан шящяря гянд-чай шялляниб апаражайыг?
Гямяр
пис йухуну йахшылыьа, хейирлийя йозанлар кими онун юзцндян щяр бядэцман
сорьуларына инандырыжы бир уйдурма тапырды. Ялйарын тез эетмядийини, чюлдя
аьладыьыны, цзцнц йудуьуну, эюзляринин гызартысы чякиляня кими щяйятдя
эязиндийини демирди. Дейирди Надир ижласдан эялмишди, бир эцн мярузя етмишди,
ики эцн дя чыхышлары динлямишди, ахырда да сон сюз сюйлямишди, йорьун иди.
Гянди-чайы, ону-буну чох эятирирляр ки, йанына эялиб-эедян чох олур, щяр хырда
шейдян ютрц дцкан-базара гачмайаг, эялянин чоху аж эялир, йесин эетсин,
йазыглар бир балажа вахт-имкан тапан кими бура гачырлар, бу мажалда да
гарынларына бир шей гоймасынлар?! Гясдян аж эялирляр ки, сяни дя йедиртсинляр,
сянля чюряк йейяндя иштащлы йейирляр. Щамысы да тапшырыр ки, кишийя суйу-чайы
аз вер, компот бишир, гой су-чай йериня дя компот ичсин. Дейирляр ки, кишийя
щямишя чолпа, щиндушка ятинин хюряйини щазырла, йцнэцлдцр, аьырлыг эятирмяз,
жана да хейри чохдур. Щей бир уждан дашыйырлар, йыьмаьа да бош йер йохдур,
щяйятимиз дюнцб тойуг-щиндушка фермасына. Ня гядяр дейирям, бясдир, алмайын,
эятирмяйин, кимдир бахан мяним сюзцмя, дашы ки, дашыйасан, еля бил пул
хяржлямирляр, чюля тюкцлцб, чюлдян йыьырлар.
–
Ай Гямяр, – сян атанын эору, эюр кянддя кимин яли касаддыр, вер онлара. Дейяндя
дя еля де... Сяни ня юйрятмяк?! Инсан балажалы-бюйцклц айры жанлыдыр. Сянин
йахшылыг билиб елядийини бир дя эюрцрсян йаралады. Йара йаман шейдир, саьалмыр
– дил йарасыны, сюз йарасыны дейирям. Дилянчийя «дилянчисян» дейяндя, ян
эцжсцзц-вежсизи дя, аз галыр эюзц иля даьыда адамы... Юйрятмяк олмасын,
щярясини бир дилля... Бириня «сахлайа билмярик», бириня «йеримиз йохдур
гоймаьа», бириня «лазым оланда эялиб эятирярям, щялялик сизя язиййят
верирям»ля.... Еля ща эюзлясинляр ки, эяляжяйик, апаражайыг. Ахырда баша
дцшяжякляр... Онда да биз щарда олажайыг!.. Инсан йаман шейдир, Гямяр! Дцнйанын
ян чятин, ян шылтаг елми – инсандыр! Бахырсан – гузудур, тохунурсан – йыртыжы!
Ян йекяси, щейвяряси иля дост олурсан – о бойда нящянэи гарышга жанлы бир шей
щесаб еляйирсян, ян арыьы, жяляфи иля аранда щяр шей ки, башланды яйри
сарынмаьа, яйри доланмаьа дейирсян бу йел йыхасындакы бюйцклцйя бах! Дцшмянин
ян зяифи дя горхунждур, гцввялидир... Инсан йаман шейдир, Гямяр, эцлдцр,
тикандыр. Ещтийажда эцл, варлылыгда тиканды инсан, йаман шейдир...
Гямяр
бахырды ки, киши пахыр газана дюнцб, дишяйи эетмиш дяйирман дашына дюнцб, йахшы
биширмир, йахшы цйцтмцр, ириляйир, йармалайыр, дириляйир, бир садя, ади мисалын
щяллини тапа билмир, баш чыхарыр, бир шейин щаггында данышанда мцщакимяси
бяситлямир, мцлащизясиндя байьынлыг охунур. Щяр нядян сющбят ачылса тарихляри,
кечмишляри дийарлар, мямлякятляр щикмятляриндян кечиря-кечиря эятирян, ахырына
да юзцнцн «щасилини» рябт едян инсан бары йыьылмыш, йарпаглары тюкцлмцш баьлара
охшайыр.
Беля
анларда Гямяри аьламаг тутурду, эюрцрдц киши щамыны апаран сон йолдадыр, сон
мянзиля эедир, лакин аьламырды ки, Жямонун «ихтийарында олан сон бир нечя эцн
дя даш атылмыш сярчя сцрцсц кими бирдян учуб эедяр.» Эюзцнцн йашыны сахлайа
билмяйяндя эцлцмсцня-эцлцмсцня дейирди:
–
Жямо, билирсян йадыма ким дцшцр?
Жямо
севинжля кядярин, гцсся иля истяйин беля тутушуну, беля уйушуьуну биринжи дяфя
эюрмцрдц. Билирди ки, юмцр йолдашынын йадына йеня дя Сядайя дцшцб.
Голунун
бирини галдырырды. Гямярин башы зяриф, тяр тязя эцн йарпаьы кими ещмаллыжа онун
синясиня гонурду. Беля анларда онлара еля эялирди ки, «атасыз йазыг Ненни,
анасыз йазыг Ненни» мащнысынын иглимдян иглимя эялян йаныглы охунушуну динляйирляр.
Мящмятин «нердя галды мяним бабам» тцркцсцня гулаг асырлар.
Сядайяни
тапмышдылар, ян дцзц, Гямяр сцбщ тездян зибил сябятини зибиллийя бошалтмаьа
эедяндя артырма башында, юз гапыларынын аьзындажа бир гундаг эюрмцшдц. Нежя
эюйчяк ушаг иди, илащи! Нежя динж ушаг иди, худайа! Гямяря бахыб эцлцмсцнцр,
ямзийини сорур, учмаг истяйян гуш баласы кими голларыны чырпыр, санки Гямяря
«мяни эютцр» дейирди.
Гямяр
гундаьы эютцряндя ону даьларын йаз чямянлийинин эцл-чичяк ятри бцрцдц.
–
Ай Жямо, эюр бизя ким эялиб?
Ял-цзцнц
йуйуб гурулана-гурулана эцзэцнцн габаьына йерийян киши дюнцб бахды, эялиб
шящадят бармаьыны ушаьын бурнуна тохундурду, мушгурду. Ушаг аьзыны гарангуш
баласы кими ачыб гыьылдады.
–
Нийарынкыды? Базара эетди?
Гямяр
оьул доьмуш эялин щцняри, гцруру иля йырьаланды:
–
Йох!
–
Ятайянинди? Онун ки, гайнанасы йанындады, ня яжяб? Йохса гары насазланыб, йа
арайа йеня дя бюйцк дювлятляр сярщядди гойублар?
–
Йох, тапмадын!
–
Эцлнаря чамаданыны эютцрцб йеня эетди? Назим йеня эетди «гялят елямишям,
сонунжу олсун, бир дя ичмяйяжям» демяйя?
–
Йох!
–
Бяс киминди, айры кимин олар?
–
Бизим!
Жямонун
дилиня эялди ки, «Ай Гямяр, еля щцняр щардады биздя бизимки дя ола». Демяди.
Жямо беля эцллянин щара дяйдийини, нежя дяйдийини йахшы билирди. Ону да йахшы
билирди ки, беля атмалар юзцнцн дя йарасыны ганадыр, тязяляйир. Гямярин ня
эцнащы!
Адыны
Сядайя гойдулар. Йашыны бир тяхмини бяхтийар эцндян башладылар. Щяр илин
ахырынжы чяршянбясиндя щям Сядайянин йашыны, щям дя Новруз байрамыны
кечиртдиляр. Отаьын бири онунку олду. Жцрбяжцр ойунжаглы, палтарларла долу
шифонерли, аквариумлу, велосипедли, машынлы, атлы, автоматлы, ракет атанлы...
«Сядайянин отаьы» дейирдиляр, эейиндирир, бяйяндирир, эязмяйя апарырдылар.
Жямойа «дядя», Гямяря «ана» дейирди. Мящлянин эюзц иди. Сядайя щяйятя чыханда
еля бил дцнйанын щеч йериндя эюрцнмямиш эцл пейда олурду. Щяр банты бир рянэдя,
бир гыврымда. Сифяти еля аь, сачлары еля гара иди ки, дейирдин шякилдир
чякилиб, еля топпуш, еля йапышыглы иди ки, дейирдин гцдрятин ялиндян чыхыб.
Ушагларын щамысы Сядайя иля ойнамаг истяйирди, чцнки сяхавятли иди, црякли иди,
ойунжаг истяйяня ойунжаг верирди, бир конфетини тян йары бюлцрдц, башында
йанында нечя тай-тушу олса, о гядяр дя дондурма алдырырды. Биржя дяфя эцзэцдя
юзцня бахмагдан ютрц эейиндийи жибляри, йахасы гызылы дцймяли, ятякляри эюй,
жанлыьы гырмызы донуну мяктябя щямишя бир палтар эейиниб эедян йашыдына
баьышламышды. Мящяллянин бюйцкляри дя, кичикляри дя «Сядайядян олмаз!»
дейирдиляр. Мцяллимляр ону щямишя тярифлямишдиляр – щям охумаьына, щям давранышына
эюря...
Жямо
да, Гямяр дя еля билирдиляр юз балаларыдыр, чох истяйирдиляр, Сядайянин щяр
буйруьу «эюз цстя» олурду – тяки онлары тапан бу бяхтийарлыг итмясин, тяки
онларын – икисинин бир щяйат пющряси цз доьмалыьынын цряк йадлыьыны дуймасын.
Лакин
Сядайянин он беш йашынын тяхмини тамамында – бащарын щяр чяршянбя бир байрагла
эялишинин ахырынжы гялябя ахшамында тай-тушлары Сядайянин отаьына, гоншу
бюйцкляри дя Жямонун «клубуна» йыьышыб илк шярбятляри, илк шампан гядящлярини
бу аьэцнлцнцн саьлыьына жинэилдядяндя гапынын зянэи айры жцря сяслянди. Еля бил
бундан сонра бир фялакятин бцтцн дцнйаны сарсыдан бир ажы хябярин радио иля
охунушу башланажагды. Еля бил бу дягигя долу сцфрядя щяр ня вар айларла,
иллярля аь чюряйя, дадлы хюряйя щясрят ясирлярин гарынларына, жибляриня,
гойун-голтугларына тяпишдирмяляри иля бошалажагды, евин щяр бязяйи, щяр
гиймятли шейи бир дойумлуг, бир йейимлик чюряк цчцн базар дяйяр-дяймязиня
сатылажагды, бир овуж уна-дяня дяйишдириляжякди. Еля бил дава ачылажаьы бу
дягигя гапыдан ичяри долуб гясбкарлыьа гуршанажаг, гонагларын чющряляриндяки
эцмращлыьын кюклярини дя црякляриндян гопарыб апаражагды.
Бармаглар
гядящляря йапышды, ялляр чянэяллярдя донду, бахышлар юлц эюзляри кими бяряля
галды, щяр шей жанлылыгдан, дириликдян чыхды, ряссам таблосуна охшады...
Гапыны
Жямо ачды. Сорушмады «ким лазымдыр?» «ня лазымдыр?..:
–
Ичяри буйурун, – деди. – Хош эялмисиниз... Кечин... кечин...
Гапыда
эюрцнянин гара плашы, аь айаггабысы, аь йайлыьы, аь тор ялжякляри, боз
чамаданы, аь гол сумкасы варды. Сумканын аь гайышларыны биляйиня кечирмишди. Аь
йайлыьынын алтындан пыртлайыб алнына чыхан сачлары чаллашмышды, бир йанаьынын
дярин чапыьы, кцрзчц киши ялляриня охшар назик билякли, дамарлы, бяркимиш
ялляри, сярт щядяфляря атылмагдан зирещ ужлуьу итилянмиш оха, низяйя бянзяр
бцтцн варлыьы онун изтираблардан кечдийини, мяшяггятлярдян чыхдыьыны
билдирирди.
–
Танымадыныз?
Жямонун
йанына Гямяр дя, Сядайя дя эялмишди, Сядайя бюйцклярин арасына эирмишди, щяр
ялини дя онларын бир голуна чатдырмышды, санки гайыгда идиляр, туфан гопмушду,
гайыьын йарпаг атымы, дальаларын айгыр
кишняртиси, аслан няряси ону горхутмушду.
Жямо
чамаданы онун ялиндян алды, голундан тутуб ичяри чякди:
–
Гачагачды?.. Таныйарыг, – деди. Арвадынын цзцня бахды: – Ай Гямяр...
Гямяр
кишинин ня демяк истядийини баша дцшдц, гонаг гябул едян гуллугчулар кими
мцнтязир дайанды ки, бу сирли инсан палтосуну сойунсун, йайлыьыны ачсын,
ялжяклярини, айаггабыларыны чыхартсын, йумшаг шапшупларынын бирини айагларына
тахсын, отурсун, жамаата гарышсын.
Щисс
етмишдиляр ки, йахын адамдыр, бу евя, аиляйя ярки чатандыр, анжаг гаранлыгда
эюрцнян бир гаралты кими хатырланажаг, юзцндян чох башгаларына охшадылажаг, ону
юзц кими эюрмяк цчцн «ишыьа» чыхармаг лазым олажаг, бу «ишыьын» ися йери
дейилди, вахты дейилди; о гямли бир щекайятя бянзяйирди, шянликдя охумаг
олмазды.
Гонаглар
даьылышандан, сцфряляр йыьышдырыландан сонра Гямяр цч стякан чай сцзцб эятирди.
Сядайяйя дедиляр, «сян эет йат, гузум, дярся тездян эедяжяксян...»
Ушаг
эетмирди, щансы бир гцввяся ону щей гонаьа сары чякирди. Бязян эялиб дирсяйини
о яйляшдийи стулун сюйкяняжяйиня гойур, тякжя юзц ешидя билдийи аьлар бир
байатыйа гулаг асырмыш кими диггят кясилирди. Бязян дя кянара чякилиб узагдан
щей бахыр, бахырды.
Жямойа
да, Гямяря дя айдын иди ки, бу, Сядайянин анасыдыр, ушаьын йанында сющбяти
ачмырдылар, дейирдиляр, бялкя буну щеч кимя билдирмяк лазым олмады, анадыр,
бялкя бу ушаьыны яриндян эизлядир, эялиб ки, эюрсцн нежядир, эцнц нежя кечир,
она нежя бахырлар? Бялкя щеч апармайажаг, ушаьын анасы олдуьуну билдирмяйяжяк?
Билдиряси олсайды, бу вахтажан бир мяктуб йазарды, бир щалда ки эялди, гызыны
гойуб эетдийи гапыны тапды, демяк, цнван йадында имиш, каьыз эюндяря билярмиш.
Буну елямийибся, сюз йох ки, ону ялагя сахламаьа гоймайан чох жидди бир сябяб
олуб. Сябяб бирдирми?! Щяйатда Жямонун инанмадыьы «тясадцфляр» аздырмы?! Бу
айрылыьы, бу эюрцшц щансы тясадцфля баьлайа иди ки, Жямо, щеч олмаса,
ещтималла, эцманла щягигятя бир аз йахынлашайды? Жямо
охудугларынын, эюрдцкляринин, ешитдикляринин жяминдян, аьлына эялянлярин эерчяк
ола биляжяк гянаятиндян бу йягинлик, бу мцтляглик гярарына эялмишди ки, щяр
инсан щяйаты цмуми бянзяйишдян, защири охшарлыгдан – чохларына
эюрцнмялилийиндян башга яглин, щиссин, дуйьунун нцфуз едя билмядийи мюжцзялярля
долудур, щямин ежазларын мящвяриндя чох заман щяр адамын тяк юзц дайандыьы цчцн
«мяркязин мцряккяб сирри» юртцлц галыр, йалныз ялагяляр ядавятиндя,
зиддиййятиндя, антагонистлийин физики-мяняви дюйцшкянлийиндя ашкарлашыр.
Щяр инсан – йерин дярин гатларында эизлянян ян гиймятли сярвятдир, асан
тапылыр, чятин таныныр. Инсан – мейлляриня, алышма вя дяйишкянлийиня эюря щяр
эцндя дя йох, щяр саатда, дягигядя тядгиг олунасы сещрдир. Юзэялярин кяшфиня
щяср етдийимиз юмрцн милйонуну, милйардыны тяк юзцмцзя сярф етсяк, йеня дя
аздыр, йеня дя тящлиля эялярик, чцнки юзцмцз юзцмцзц башгалары кими эюрмцрцк,
чцнки юзцмцз юзцмцзц щазыр стандартларын, щазыр гялиблярин мягбул сайылан
юлчцляриндя, кейфиййятляриндя тясяввцр едирик.
Жямо
бязян бу гянаятя эялирди ки, щяр инсан ян тящлцкяли бир микробдур, йашамагдан
ютрц башгаларыны мящв едя-едя юзц дя мящв олур, эцнащы, тягсири дя щямишя «заман»ла, «дювран»ла шяртлянян
«мяьлубедилмяз кортябиилик»дя эюрцр, унудур ки, заман да, дювран да онунла
заман-дюврандыр, бу эцжсцзлцйцн, итаятя кюнцллц щазырлыьын башланьыжыдыр. Инсан
– йазыгдыр, Инсан – залымдыр! Инсан – бир няьмядир, охунанда щамыйа хош эялир,
инсан – бир зящярдир, щеч ким ичмяк истямир! Инсан мяхмярдир, ону сыьаллайан ял
дя ляззят чякир, инсан – эижиркандыр, тикандыр, бир йахынлыьын, бир тямасын сяси
ондан щямишялик узаглашдырыр. Дцнйа – музейдир, инсанлар о музейин юляня кими
щярякятдя олан жанлы, дири експонатлары. Дцнйа – инсанлар сярэисидир, биз
щамыйа, щамы да бизя тамаша едир, сон тамаша юлцм йатаьыдыр, юлцмдцр, илк
тамаша дцнйайа бир кукла кими эялишимиздир...
Гямяр
Сядайяни йатыртмышды, чайлары тязяляйиб отурмушду. Жямо щяля дя дцшцнцрдц.
Гонаг сюзцнц тез демяйя тялясянляр кими гурдаланырды.
–
Сян Ясибясянми? – Жямо бирдян сорушду.
–
Бяли, мцяллим.
–
Сядайя сянинкидир? – Жямо ялини Сядайянин отаьына сары узатды: – Сядайя...
–
Бяли, мянимкидир. Он беш ил иди гябристанлыгда сахланырдым.
Гямяр
яллярини цзцня чякди:
–
Гябирдя?..
Ясибянин
цзцндян ажы бир тябяссцм кечди.
–
Тутулмушдум. Тутуланлар дустагханайа, «дириляр гябирстанлыьы» дейирляр.
Жямонун
йадына дцшдц ки, бу гыз «8 б»дя охуйурду, мцяллим хястяляндийи цчцн цч эцн ону
явяз едяндя эюрмцшдц. О цч эцндя ийирми алты шаэирдин щамысындан дирибашы иди,
щяр сорьуйа «там» жаваб вермишди, бир аз да йарадыжы, артымлы, бядии.
Жавабларындан «тящлцкяли йаш», «кечид дюврцнцн» романтиклийини дуймушду.
Жямонун йадында сялигяли эейиминя, йарашыглы-йапышыглыьына, суйуширинлийиня
кими нежя вардыса еляжя дя галмышды. Йай тятилиндян сонра –
йени тядрис илинин яввялиндя ешитди ки, щямин гыз итиб, йоха чыхыб, тапылмыр,
ата-анасы ахтарыш елятдириб, милис идаряляринин щамысына шякли вурулуб, йашы,
яламятляри йазылыб, она эюря дя мяктябя-мцяллимляря дя сюз эялиб:
«тялим-тярбийя ишляри зяифдир, ушаьын икинжи ата-анасы сайылан синиф рящбяри
шаэирдин фярди характери иля пис мяшьул олуб, онун фярди мейлляр иля, ону жязб
едян мадди-мяняви тягсириля марагланмайыб...»
Ушагларын
щансыса демишди ки, Ясибяни пялянэ дярисиня охшар шуба эейинмиш, башына сур
дяридян арагчын кими эцмцшц папаг гоймуш узун бир гызла эетдийини эюрмцшям. О
узун гызын саь балдырынын топугдан йухарысы тянзифля сарынмышды. Тянзифин
чюлцня дярманын сарылыьы да чыхмышды. Айаьында да щцндцр гара дабанлы ала йай
айаггабысы варды. Ясибяни гоймурду йанынжа йерисин. Ясибя бюйрцня кечян кими
цзцня бахырды, бахан кими дя гыз эериляйирди. Эетдиляр гара «ГАЗ-24»я миндиляр.
Ясибя далда отурду. Машыны балдыры сарыглы узун гыз сцрдц. Мян о бири эцн
Ясибяйя дедим ки, о гыз бюйцк бажындыр, машын юзцнцнкцдцр? Ясибя гулаьыма
пычылдады ки, щеч кяся демя. Бир дяфя «Фантамас»дан чыхмышдыг, ахшамдан иди.
Фамил деди, дядямэил баьа эедибляр, бу эежя баьда галажаглар, ики шцшя чахыр
вар, йадындан чыхыб, апармайыб, эедяк ичяк, эюряк кефлилик нежя олур. Ичдик,
мян онлардан зянэ вуруб анама дедим, «бяс филан йердяйям, филанкясэилдяйям». Анам
орда галмаьыма ижазя вермяди. Чахырын щавасы бир аз тутмушду мяни, щеч билмядим
аьзым щайана дцшдц. О кцчя щара идися адам сел кими ахырды, ордан трамвай да,
троллейбуслар да, о бири машынлар да эурщаэур ишляйирди. Баьырмасан сясини,
сюзцнц йанындакы ештимязди. Кцчянин о бири тяряфиндя бешмяртябяли узун бина
варды, бир тяряфиндя дя щамам. Щамам алтлы-цстлц иди. Алт мяртябясинин айналары
сякийя бахырды, ичярини, чюлц эюстярмяйян айналар вурулмушду. Айналар
ордан-бурдан гырылмышды. Эюрдцм ютцб-кечянлярдян бязиси айналардан ичяри
бахырлар. Мян дя эедя-эедя бахдым. Эюрдцм арвад щамамыдыр, сойунурлар,
эейинирляр.
Щамамдан
бир гыз чыхды, баханлара ажыгланды: «Утанмазлар!» Яйниндя эюй хялят варды.
Балдырынын аь сарыьыны эюзцм чаланда бахдым ки, Ясибяни йанына салыб апаран
щямин узун гыздыр.
Кцчянин
о тяряфиня кечди. Бешмяртябяйя эирди. Онун лифтя миндийини дя эюрдцм, ахырынжы
мяртябяйя дцшдцйцнц дя эюрдцм. Гулаг веряндя ешитдим ки, лап цстдяки мянзилдян
жаз сяси эялир, айналарын гара пярдясиндян кюлэяляр ютцр. Бешмяртябянин
сякисиндя чинар аьажлары вар, шцл, щцндцр, щача-пучасы аздыр, чох йери телефон
диряйи кимидир. Еля бил мяня дедиляр Ясибя ордадыр. Айры вядя цстцмя дири илан
салсалар да чинара чыха билмяздим. Пишик кими дырмашдым. Цч айна иди, цчц дя
гара пярдяли. Пярдянин биринин бир гулаьы йахшы чякилмямишди, дивардан ял
енлиликдя аралы иди. Аллащ ямяйими онда итирмяди ки, она киминся ялими, йелими
тохунду, бир аз да аралады. Ичяридя Ясибяни эюрдцм. Башы цстцндя дурмурду,
ахырды, гожа бир киши ону гыдыгладыгжа гыдыглайыр, ахыб эедирди. Гожа киши ону
сойундурурду. Яйниндя щеч ня гоймады галсын. Сонра отаьын щарасынданса бир лцт
оьлан да эялди. Ясибяни гужаьына алыб креслода отурду. О гожа киши ися о йанда
яйляшиб онлара тамаша етмяйя башлады. О эцн ахырынжы имтащандан чыхмышдыг.
Ясибяни эюрмядим.
Жямо
сонра ешитди ки, щямин ев мякр йувасы имиш. Щямин узун, балдыры сарыглы гыз
щямин щамамда кассир ишляйирмиш. Ясибяни кишилярин, «щюрмят етдийи» «ян йахшы»
нюмряляря салырмыш. «Ян йахшы» кисячилийи дя вармыш, белялярини пулсуз-парасыз
юзц кисяляйирмиш. Гыз – оьлан имиш. Ики мярязи, ики азары вармыш, юзц тяки
азарлыларын хястялийиня, дярдиня чаря тапан «щякимбашына» чеврилибмиш, сонра
тамашалар гурурлармыш... Ону Ясибя юлдцрцб. Эюлцн гыраьында. Габагжа бир бычаг
вуруб цряйиня. Сонра машындан сцрцйцб, йеря салыб, йердя синясини йарыб,
цряйини чыхардыб, дешик-дешик еляйиб, эюзлярини дя. Эюр нежя йаныглыймышса
голларыны, гылчаларыны ивдян-ивдян доьрайыб, милися эялиб, дейиб, филан иши
эюрмцшям, филан йердядир. Бу, бу сябябляря эюря юлдцрмцшям.
О
вахт Жямойа данышмышдылар ки, «о мяжлисин, о тамашанын ондан чох тяшкилатчысы
йохланыб, щамысы да шящяр ортасында абырлы, щюрмятли «адамлар», назир кими
шейляр, щярясинин ики жянняти – бири дя баьда, сейфляриндя чякдикляри кефлярин,
тамашаларын шякилляри, лентлярдя ишрят сясляри, мазаглашанларын щяйасыз
данышыглары... Истяйяндя бязи лентляри фырлайыб кино кими бахырлармыш. Ясибя
ора жялб едилян ийирми гызын сийащысыны вериб. Чоху орта мяктяблярдяндир. Щяля
мялуму будур, бялли олмайаны, билинмяйяни ня гядярдир – ачылмайыб, о да
ачылажаг...»
Жямо
сорушду:
–
Щачан чыхмысан?
–
Бир айдыр.
–
Бяс нийя эеж эялмисян?
–
Узагдайдым.
–
Щарда?
–
Бурахыландан сонра Юзбякистанда. Калонда бир тцркя яря эетмишям, евляри
Бухарададыр.
–
Тяк эялмисян?
–
Хейр.
–
Бяс о, щаны?
–
Ашаьыда, щяйятдядир.
Жямо
галхды:
– О
– гонагдыр, сян – ев йийяси. Гонаьы чюлдя гойуб эяляр ев йийяси?!
Ясибя
дурду:
–
Сиз зящмят чякмяйин, дейярям, эяляр.
Евин
щяр йол-йолажасына бяляд адамлар кими чашыб елямядян бирбаш мятбяхя йюнялди,
ордан балкона чыхды. Биржя дяфя: «Мящмят!» – деди, яли иля йухары чаьырды.
Сир-сифяти
арыг, узунбаш ят дейиляндян дейярдин йарымжа килолуьу да йохдур, щамысы
сцмцкдцр, бычагкясмяз, балтачапмаз дамардыр. Дейярдин щеч сцмцк дя дейил,
поладдан дцзялдилмиш адама охшар бир шейдир, эюз алдатмаг цчцн бу полад
йыьымынын цстцня дяри чякибляр, ялляри айы пянжяси кими. Онун эцжцнц Жямо
эюрцшяркян бир-бириня йапышыб ачылмаг билмяйян бармагларынын сыхымында, ялинин
тутумунда дуйду, ялини сиркяляйяндя аз гала чийниндян гопуб эедян голунда
дуйду. Эюзляриндя бир тярс бахышы иля гошуна силащ тюкдцрян язазил жяллад зящми
варды. Ачыг синяси, чянясинин алтына вердийи енли биляйи дейирдин тунждан
тюкцлцб, цстцндян аьыр йцклц миникляр йцз ил кечиб эедяр, бир гялпясини гопара
билмяз. Бцтцн эюркяминдян ганмазлыг, щейванлыг йаьырды, санардын ки, дцнйа
айаьынын алтындан даьым-даьым даьылмаьа башласа, истяся-йатар, демяз юлярям,
демяз учгуна дцшярям, йарьанда галарам, мящв оларам. Бахырдым ки, ондан ютрц
ялван дцнйа йохдур, жазибядар щяйат йохдур, о, бир щечликдя, бир йохлугда
йашайыр, алям, каинат щаггында рюйалар да эюрмяйиб, онун жащан барядя йуху
тясяввцрц дя олмайыб. Няйя, кимя бахырдыса, щисс олунурду ки, эюзляриндян бир
«нолсун!»ла рядд едилян, бир ял чырпымы иля щечя, щечлийя ендирилян истещза,
ейщам, кинайя кечир.
Гямяр
гонаглара тязя сцфря ачмышды, тязя хюряк щазырламышды, тялябяляринин Жямойа
шцшясиня эюря бир йарашыг олан хариждян щядиййя эятирдикляри сахланж араглары,
ромлары, конйаклары сцфряйя гоймушду. Хейли йемишдиляр, ичмишдиляр. Мещмят
щамыдан аз йейирди, лакин чох ичирди. Ички тясир етмирди. Еля бил жаны-ганлы
дейилди, сярт араглар гайанын-дашын цстцня тюкцлцрдц. Щяр йцздян сонра бир
сигарет йандырырды. Бурнундан шешя тякя буйнузлары тяки чыхан гоша лцля тцстцляр
дизляриня дяйиб гайнайырды. Тунж сифятиня дан гаранлыьыны чох узагларда
кюзярдян бир шяфягин нуру йайылырды, о щейван, вящши, йыртыжы эюркям адамын
эюзцндя зярифляшмяйя башлайырды, зярифляшдикжя дя тяяссцфлянирдим ки, бу
хястялик щалыдыр, нахошлуг яламятидир, о оранын юлмязлийи мящвя, ябяди арамэащ
мящкумлуьуна йахынлашыр.
Жямо
истяди десин ичмя, дейя билмяди, гонаьа щюрмятсизлик оларды, онда Ясибя дя
инжийярди ки, о эцнлярдян кечя-кечя мцяллимин евиня эялдим, баламы етибар
етдийим кишинин эюзц бир тикя йемяйинин, ичмяйинин далынжа галыб.
Жямо
щейфсилянди ки, ички иля зяифляшян киши, щялимляшян инсан бошалмыш саз сими
кими олур, цстцня бир милчяк гондуму – аллащ амансан, бу, нежя дюняр, нежя
вящшиляшяр, щеч бир ирадя, мцгавимят гяфяси сахлайа билмяз ону, даьыдар,
парчалайар щяр шейи!
Щям
дя Жямо чохданды беля адам эюрмямишди. Беля адамда кишилик дейилян басылмазлыг,
сыхылмалара сыьышдырылмазлыг, сюзцнц йемямязлик эюрмцшдц. Тякжя юзцнцн йох,
юзэянин дя цстцня дыьырладылан кютцйя-тиря синясини верян, мярдимязарлара «уста
дярси кечян» эюрмцшдц. Жямо истяйирди Мящмят дяйишмясин, щяминжя вящшилийиндя,
щейванлыьында, айылыьында галсын, кобудлугдан чыхдыгжа зяифляширди, ажизлик,
итаят рямзиня чеврилир, ядябляндикжя чиркинляширди.
Мящмят
ки бирдян аста-аста охумаьа башлады, йоьун бору боьазындан ахан мялащяти лятиф
бир ширинликля щачанса гошулмуш гядим мащнынын гямли щекайят тяряннцмцндя ипяк
йелкянли эями кими мяхмяр сцзцш ачды, санды ки, дорлу тцрк эямиляри Истамбул
сащилляриня йан алыр, тцрк-йунан давасындан гайыдан галиб тубайларын бойнуна
оьуллар-гызлар, ата-аналар, бажы-гардашлар сармашыглар тяки сарылырлар. Эямиляр
бошалыр, щамы севиня-севиня эедир, лакин жаван бир эялин, ялиндян тутуб дурдуьу
оьлу иля орда тяк галыр. Кюрпя сорушур ки, анажийим, йохму бабам нердя галды
эялмяди. Ана дейир, кюрпяжийим, сянин бабан он беш байрам ютяр эедяр, сонра
эяляр. Ушаг гямя далыр дярин-дярин, она щарам байрамларын щяр бир илдя сайыр
бирин, эялмир ата, ганлы тяря бата-бата йцйцрмяйир, сыьынмайыр бабасынын
гужаьына, севинжинин сямалара пярваз етмяк йувасына. Дярдли-дярдли охуйур ки,
анажийим, он беш байрам кечиб эетди, йохму атам, бяс сяфярдян щачан дюняр, мян
жожуг да юз эюзцмцн эизли-эизли, кцскцн аьлар-сызлар мурадына чатам. Бир намя
йаз ки, жожуг дярдя-гямя бцрйан олуб, гцссялярдя эирйан олуб, мяляр галан
щясрятляри чюллярдядир, сольун сары интизары диллярдядир, бир сусмайан
байатыдыр щей охунур эежя-эцндцз, йетим галан жожуьумузун аны олур ащсыз-цнсцз.
Йаз ки, жожуг будаглардан йарпаг кими гопмамыш эял, дин-иманым, елми-эцманым
торпаглара щопмамыш эял? Йаз ки, Мящмят амандадыр, йамандадыр, йейими йох,
эейими йох, дейими йох, юйцм йохса бюйцмц йок! Ораг сябир бичир гями, ясир
дюзцм ичир гями, Мещмят цчцн ня сонсуздур гямли зями... Йаз ки, Мящмят
истямяйир олмазлардан аласан сян, аталылар эюрмяйяни эятирясян, щейрят едиб
тамашама чыха щамы, аталылар сейр едяляр о бяхтийар ещтишамы. Бой-бухунун, тяк
гуружа бир гаралтын бир дцнйадыр Мящмятиня, юз сясинля, няфясинля йетишмяйин
сон гойарды онун дяниз-дярйа мющнятиня...
Мящмят
охуйурду, охуйа-охуйа аьлайырды. Ясибя дя аьлайырды. Гямяр дя, Жямо да
аьлашырдылар.
Сядайя
эялмясяйди арабасынын тякяри йатмыш йердя галан аьыр кюч кими цзляря чюкян,
црякляри тутан кядяр бу еви тез тярк етмяйяжякди. Сядайя дя аьламышды. Билдиляр
ки, йатмайыбмыш, онларын щяр сющбятини ешидирмиш, анасыны таныйыбмыш, беля
олмасайды, эюзляри йашлы щалда юзцнц Ясибянин цстцня атмазды, дизлярини йеря
гойуб ону башдашы кими бярк-бярк гужагламазды...
Сядайя
дя Бухарада йашайырды. Тибб институтуну битирмишди. Щяким иди. Яря эетмишди,
ики оьлу варды. Ики-цч илдян бир йыьышыб Жямоэиля эялирдиляр. Ясибя дя эялирди,
Мящмят дя эялирди. Мящмятин дя беш оьлу олмушду, Ясибя дейирди, алты оьлум вар,
бюйцйц Сядайядир. Мящмят дя дейирди Сядайядир. Мящмят щямин щейван иди, щямин айы
иди, вящши айы иди. Щяр эяляндя «нердя галды мяним бабам» тцркцсцнц охуйурду.
Сядайя дя «унутмарам» тцрк шяргисини охуйурду, юзц дя Жямо иля Гямярин арасында
отуруб, щяр голуну онларын биринин бойнуна долайыб охуйурду. Охудугжа башыны
эащ Жямонун чийниня, эащ Гямярин синясиня йатырдырды.
Дейирди,
дядя, мама, аллащ елямясин башыныз дишиниз аьрысын, щачан кефсизлясяниз, мяни
чаьырын, мяни чаьырмасаныз, мящшяр айаьында йаханыздан асылыб чыьыражам: «Ей
жящянням малики! Бунлар мяня боржлудурлар, бунлары о дцнйанын щеч бириня
бурахмайын. Дейирди, эцлцрдц, онлары баьрына басырды, дейирдин жаванлыьы
йашлылара вериб гожалыьы онлардан алмаг, юзц иля апармаг истяйир.
Сядайяэил
щяр эялиб эедяндян сонра Жямо Гямяря дейирди:
–
Ону щяр эюряндя еля бил йашымын цстдян беш-он ил эютцрцлцр, беш-он ил язяля
гайыдыб йашайырам.
Жямонун
кефи позуланда Гямяр щямишя дейирди:
–
Сядайяни чаьырыммы?
Жямо
да жаваб верирди ки, йох, о бойда йолу эялиб эетмяк асандыр?! Юзляри вахт тапыб
эялярляр.
Гямярин
инди дя цряйиндян кечирди ки, Сядайяни чаьырыммы?» десин, лакин демирди,
горхурду киши бу чаьырышы вида эюрцшцня охшатсын. Она эюря дя «чаьырымын» «юлцм
йахындадыр», «яжял йетишиб» хябярдарлыьыны «... билирсян йадыма ким дцшцр?..»ля
аздырырды.
* * *
–
Ай Гямяр!.. Ай Гямяр! – дейя ону ики дяфя сясляди. Гямяр аьыр йатан дейилди.
Эюз гапагларыны сящня пярдяляри кими ендирмишди, ойаг архасындан шякил-шякил
эцнляр кечирди, щяряси бир бахымлыг галхымлы-енимли юмцрляр ютцрдц, ишыглы
бяхтийарлар, торан бядбяхтляр эялиб эедирди.
Кишинин
ойандыьыны дяйишян няфясиндян, яснямяйиндян дуймушду, кирпиклярини аралайыб
бахмышды, эюрмцшдц айнабяндин шцшяляриня сцбщцн гызартдаг аьлыьы дцшцб, ичяри о
башдашын «жяннят мещи» ипяк парча гулажлары тяки ганад-ганад гонур, цзлярини
жцжя-чолпа лялякляринин йумшаглыьы иля охшайыр, эюзлярини гапайыб тярпянмямишди
ки, бялкя йухуйа эедиб бир аз да йатды, щякимляр бунун биринжи дярманы
«йухудур» дейиб.
Лакин
ики дяфя чаьырмаьындан баша дцшдц ки, йухудан дойуб, уйуйан дейил.
–
Йатажаьымы баьа апар. Булагдан су эятир, ял-цзцмц сойуг суйнан йуйажам
сящяр-сящяр, щям дя ичяжям бир аз.
Щякимляр
онсуз да тапшырмышдылар ки, ял-цзцнц щямишя сойуг су иля йусун, йуйунсун,
щятта, сящяр-ахшам жаны да сойуг суда исладылыб сыхылмыш дясмалла силинсин.
Лакин Жямонун бу дейиминдя тяяжжцблц бир шей о иди ки, Гямяри нийя беля тездян,
ишыглашар-ишыглашмаз эюндярирди? Булагдан су эятирмяк Гямярин йадындан щачан
чыхмышды ки, киши она бу «важиби» хатырладырды?
Арвадыны
щейрятляндирдийини Жямо юзц дя щисс етди.
–
Гямяр, – деди, – эежяляр дцнйада жанлы-жансыз билдикляримизин щамысы кими су да
йатыр. Истяйирям ону жцрдяйя йухулу-йухулу долдуруб эятирясян: Габла
гырыг-гырыг долдурма жцрдяйи, новуна тут, гой нежя кей-кей ахырса еляжя ахыб
эялсин, габла кясяндя сяксяниб чыьырыр су. Истяйирям цзцмя вуранда ойансын,
овжумда ойансын, булаг суйунун цздя, овужда ойаныб охумаьы айры шяргидир,
Гямяр.
Инандырды
Гямяри. Анжаг фикриндя бу иди ки, тойуглар тардан индижя
тюкцляжяк, гоншунун гырмызы хорузу тезжя бу йана, онларын баьына кечяжяк, щеч
саймайажаг бурда киши вар, йа йох, юз бяй дядясинин кяндиндя аьайана
эязиб-доланмаьа, щямишя чыхан ловьа, щеч кимдян горхмайан бяйзадя кими
башлайажаг эюзц ня тутду, аьлына ня эялди елямяйя, чолпа башы батмышлар да чох
ола-ола щамысы йыьышыб бир карлы карына эялмирляр, щяряси о щейвярянин
биржя тцкцндян йапышса, йатырдарлар йеря, анасыны аьладарлар, бир дя о, гялят
еляйяр кечяр онун-бунун щяндявяриндян о цз-бу цзя! Гейрят йохду сайы чох,
самбал йох гырышмалларда, чолпа эюрмцшцк щяля жцжя вахтындан пипийи чырт еляйиб
чыхан кимижя башлайыр хорузланмаьа, юзцндян йекялярин башына щоппанмаьа,
бунлары щяряси бир дявя гушу бойда, амма нолсун, йохдур хорузлуьу! Ингубатор
жцжясидир дя щамысы, ня юлцдцр, ня дири, фаьыр-фаьыр доланандыр щамысы...
Гямяр
жцрдяйи эютцрцб эедян кими Жямо дикялди ки, гырмызы хоруз бир беля лянэимязди,
йягин, хялвят эялиб буралардадыр, эюзляйир ингубаторлар аракясмядян чыхсынлар,
сонра башласын щейвярялийя. Бяс ингубаторлар щаны?
«Сяня
ня дейим, ай Гямяр? Гапысыны нийя ачмамысан бунларын дараныб дянляняр?! Эеж бурахдын,
тез бурахдын – бирдир бунлардан ютрц, атмалысыны онсуз да атажаг, бир
сцпцрмяклик зибил-мибил нядир ону тямизлямяйин дярдиндян аллащын йазыгларыны
галада сахлайырсан?!.»
Дурду.
Аракясмянин гапысыны ачды, ожаг йеринин йанындан бир йармача эютцрцб гайытды.
Йармачаны чарпайынын гылчасына сюйкяди ки, лазым оланда ялиня щазыр эялсин.
Тойуглары «дц-дц»ляди ки, гырмызы хоруз сясини ешитсин, эялсин, Гямяр
гайытмамыш юз билдийини елясин.
Бахды
ки, щавасы чатмыр, отузжа аддымлыг йолу йеримяйи цряйини ат кими чапдырыр,
цряйи язялляр дя эюйнцйярди, дейярдин хамламыш кющляндир, даьлардан, дярялярдян
илдырым кими кечир, юз чапарыны гялбиляря галдырыб булудларын цстц иля
апаражаг. Амма инди жилов гошгу йабысына дюнцб цряйи, еля бил гачмыр, йериндяжя
щоппаныб дцшцр, бу дягигялярин бириндяжя йыхылыб галажаг.
Голлары,
гылчалары еля бошалды инанмады хоруз эяляндя гала биляр, йармачаны эютцрцб
атмаьа щейи чатар. Амма чолпалар юзлярини кола-коса соханда, «бигейрятлилярин»
чоху гайыдыб юзцнц аракясмяйя веряндя, тойуг-фяря «щяйасызлар»да гырмызы
хорузун бир «гыг»гына ялцстц йасанда, ганадларыны бостанчы чардаьына, баь
гараулчусу талварына дюндяряндя щеч билмяди йармачаны нежя эютцрдц. Хоруза бир
салве атды, щеч демяди юз тойуг-фярялярини
дя тутар, беш-алтысыны бирдян мундар еляйяр. Салве щяля эюйнян эедяндя
тойуг-фяряляр пырылдашдылар, йумурта цстцндян пишик эюрцб йарымчыг галхмыш кими
щяряси бир эюй гаггылты гопартдылар. Йармача аьажа дяйиб шаггылдайанда гырмызы
хоруз да пырылдайыб эюйя щоппанды. Пярян-пярян олмуш тойуг-фяряляр кими
гачмады. Цч-дюрджя дяфя, «гыг-гыг» еляйиб бойнуну яйди, йармачайа бахды, Жямойа
тяня атыб «йекя кишисян, анжаг ушагжа да аьлын йохдур» демяйи, беля дейя-дейя
щямишя йумаг тяки эюрцнян синясини галхан йастылыьына дюндяриб габаьа вермяйи,
узунбоьаз чякмяли, галфе шалварлы бяйзадя кими дик-дик дайанмаьы Жямонун йедди
гатындан кечди. Йармачаны бир дя гапды, бир дя гапды, бир дя атды. Йармача бу
дяфя дя алманын алчаг будаьыны тутду, будаг йармачаны эери туллады, аллащ онда
истяди ки, йармача гайыдыб кишини юз башына дцшмяди, бир ужу дюшцня дяйди,
тилишкяси голсуз аь кюйняйинин йахасына илишди, жырды. Аь тцклц синясини дя
бычаг тийяси кими жызыб ганатды.
Жямонун
йарысыны чапыб апарсайдылар, йеня щисс етмязди. О, хорузда щяля беля цз
эюрмямишди. Беля дя хорузму оларды?! Она бах бир, эюр щеч вежиня олармы ки,
юзэянин баьындадыр, йийясини щирсляндириб, йармача бойнуна-башына йапышан кими
йердя парпылайажаг! Биз эюрмцшцк «киш!» еляйяндя щяр ня йекяликдя хоруз
олур-олсун, гачыб, эязиб, ора бир дя эяляндя горха-горха эялиб, иншяря-иншяря,
диншяря-диншяря эялиб, ордан бир дям, бир овунту эюряндя башыны нечя дягигя
галдырыб, о йан-бу йана бахыб бойланыб ки, вурулар ща, еля вурулар ичини биржя
дяфя дя чякя билмяз. Бу, еля бил щеч хоруз дейил, адамдыр. Беля адам да олмаз.
Ня гядяр щяйасызы олса, дящмярляняндя, бурунлананда йийясиня йахын дцшмяз,
аз-чох абыр-щяйа еляйяр. Эюр кишини ня гядяр щеч щесаб еляйир ки, щяля бир
цстцня сары да эялир, дейясян, ону пейин жцжц-мцжцсцня охшадыр, истяйир ону да
димдикляйиб тойуглары чаьырсын.
Жямо
йармачаны гапды, бу дяфя атмады, башлады хорузу говмаьа ки, бяря веряндя еля
вурсун, даща тярпянмяк щалы олмасын. Хоруз гыггылдайыб дазыдыгжа тойуглар,
фяряляр гагг-гагг гаггылдашдылар, чолпалар да гыьылдаша-гыьылдаша Жямонун
далынжа дцшдцляр. Бязиси Жямодан габаьа кечирди, гырмызы хоруз биржя ан дайанан
кими еляйиб бойнуну гармаглайанда щоппаныб эери эедирди. Тойугларын сяси кянди
башына эютцрмцшдц. Жамаат бу кяндин тарихиндя щяля беля
бядуьур сящяр эюрмямишди, щамы фикирляшди ки, тойуглар илан, корамал, кирпи
эюряндя дя бир аз гыгг-гугг салыб кириширляр, амма даща дцнйаны башларына беля,
бу жцр алмырлар, йягин, ев учуб, йа да щяр ня ися бир бядбяхтлик тюряниб, бялкя
дя киши зада эедяндя чюлдяжя йыхылыб, жан верир, Гямярин дя бундан хябяри йох.
Щяря
бир йердян пыртлайыб чыхды, чяпярин чюлцндян бахыб эюрдцляр ня? Киши алт
палтарында, чыл-чылпажаг, ялиндя дя йармача говур хорузу. Говур дейяндя, еля
жаны щардадыр, ган-тяря батыб, чяняси дюшцня дцшцб, ичини дюйцр, йерийя дя
билмир, хоруз залым да ки, башлайыб киши иля ойун чыхармаьа, гачыб жящянням
олмур, бирдян аз галыр юзцнц кишинин айаглары алтына гойсун, еля бил: «Тут
эюрцм! Ай тутдун ща... Сян йумуртадан тязяжя чыхан аллащын бир жцжясини дя тута
билмязсян», – дейир, Жямо иля мазаглашыр: «Пахыл гарнын дешилсин, чюряйини
йейирям, суйуну ичирям? Щансы тямизиня димдик вуруб мундарламышам ки,
утанмаз-утанмаз ялиня голун бойда бир йармача да эютцрцб йортурсан?! Сян
нейняйя билярсян мяня? Кишисянся еля дя эюрцм нежя еляйирсян, бу сян, бу да
мян. Бундан йахын ара да вермяк олар?! Эет юлдцйцн йердя юл, ушаглыг елямя!
Валлащ, ушаг да сяннян аьыллы олар. Йахшы, инди ки беля олду, вур!»
Хоруз
бирдян Жямонун цзцня, синясиня нежя ки атылмады, айаглары, дюшц иля ки кишини
нежя вурмады, киши йыхылды, еля бу мягамда да Гямяр щяйятя эирди. Юзцнц
чатдырыб кишини голтуглады, биртящяр сцрцйцб йериня эятирди, узатды. Евдян
гача-гача дярман эятирди, дамжылатды, ичиртди. Атма дярман щябинин дя йарысыны
гырыб дилинин алтына гойдурду. Кишинин щалы бир балажа йахшылашандан сонра
бахды ки, хоруз лап йанындадыр, бойнуну узадыб Жямойа бойланыр, щярдян дя
айаглары иля йери жырмаглайыб торпаьы эери ата-ата еля бил хоруз хорузу давайа
чаьырыр. Ялини галдырыб «киш!» еляйяндя ганад галдырыб чарпайынын башына,
кишинин баш тяряфиня гонду. Жайнаглары иля чарпайынын йумру башыны еля
гармалады ки, дейирдин бу саат дартыб гопаражаг, галдырыб кишинин кяллясиня
чырпажаг.
Гямяр
ону кишлямяйя, ял-голуну тярпятмяйя горхду. Горхду ки, инди дя кишини бурахыб
онунла дава еляйя. Хоруз еля дурмушду ки, биржя димдикчалма иля эюзцнц дешярди,
ону кор еляйярди. Тез йорьаны чякди, башына салды, башы, яли иля йорьанын
алтындан хорузу вуруб йеря салды. Сонра Жямонун йанына эириб йорьанла цзлярини
юртдц.
Хоруз
инди цстляриня чыхды. Щисс етдиляр ки, гябир цстцндя эязинян кими эязинир, амма
биждир, ону алдатмаг олмаз, бурдакыларын юлмядиклярини билир, дейир, бу
чолпалар орда эизлянибляр, орда чох галмазлар, чыхарлар вайларыны верярям,
тойларыны тутарам.
Хоруз
бир айаьыны Жямонун, бир айаьыны да Гямярин башына гойуб банлады. Жямо да,
Гямяр дя йорьаны алтдан галдырыб хорузу цстляриндян йеря салмаг истяйяндя хоруз
эюйя щоппаныб онларын цзцня даш кими дцшдц, айаг тяряфляриня кечиб эяшт
еляйя-еляйя йеня башларына сары гайытды. Йорьаны димдиклямяйя, дартышдырмаьа башлады.
Дедиляр йорьанын цзцнц, кяфрямини дя дартыб даьыдажаг, йунуну димдикляйиб
сюкяжяк, сонра баш-эюзц ганмайажаг, щаралары эялди дешяжяк, йаралайажаг. Бу
аллащ вурмушун димдийи дя ки, тяндир щалгасы кими, щара чалды – эедяжяк дяриня.
Хоруз дейил бу, жанавардыр, жанавардыр, тутаьан итдян писдир. Няфясляри дя йорьанын алтыны буьлу щамама дюндяриб, щава
чатмыр, тярлямякдян дюшяйи дя исланмыш Жямойа сяринлик лазымдыр, щеч олмаса
аьзыны чюля чыхара, бир о йана, цзц дя гала бу йанда юртцлц?!
Няфясляри
цзлярини йандыранда ешитдиляр ки, бир ушаг «Миша! Миша!» – дейиб хорузу
чаьырыр, Миша да онларын цстцндяжя гыгг-гыгг гыггылдайыр ки, эетмирям, бунларла
ишим чохдур щяля.
Ушаг
тутмаг истяйяндя юзцнц тутдурмады. Жямо иля Гямяр ону эюрдцляр ки, бу, он
ики-он цч йашлы оьландыр, ялиндя дя бир силмя, хорузу бала гапысыны ачыг гойуб
эялдийи дарвазайа сары говур. Лакин хоруз онунла да ял-яля галхыб, бунларын ки,
йорьанын алтындан чыхдыгларыны эюрцб, ордан-бурдан эери сохулур. Йорьаны бир дя
башларына чякдиляр, дедиляр, бу ган-хята гой жящянням олуб эетсин, дана диши
зящяриндян-задындан тапыб атсынлар, юзлярининкилярин щамысы гырылса да тяки о
юлсцн, йох олсун. Сонра да юзляриня ар эялди, щям дя фикирляшдиляр ки, бу
эцн-сабащ чыхыб эедяжякляр, еви-баьы кцрякляриня шялляйиб юзляри иля шящяря
апармайажаглар, щяр шей гоншунун цмидиня галажаг, кинлянярляр, евдя евлик,
чюлдя чюллцк гоймазлар.
Кянддя
щамы ешитмишди ки, Сящлийин ит хорузу Жямо киши щюрмятли бир кишинин башына ня
мцсибят эятириб; онлары йорьанын алтына нежя долдуруб, Жямонун сир-сифятини ня
кюкя салыб, Гямяри нежя чыьырдыб. Ящвалаты шиширдянляр, цстцня, бюйцр-башына
бязяк-дцзяк гойанлар да аз олмамышды. Щамы щирслянмишди, щамы да эцлмцшдц. Тязя
вагия онларын йадларына кющняляри салыб эцлдцрмцшдц:
Гямярин
кяндя, Жямонун бурдакы евиня эялдийи биринжи эцнцн эцнортасында доггаза чыханда
диши ешшяйи йолла гован еркяк ешшяк ангырмышды. Жцрдяк ялиндян дцшцб
гырыг-гырыг олмушду. Гачыб евя дцртцлмцшдц, сяксянмя тапмышды, дедиляр шящярдя
бир ай йатыб, дярман-дава ичиб. Дедиляр, Жямо «кяндя эедяк» дейяндя учунурмуш,
йалварырмыш ки, сян аллащ, тяк эет.
Щирслянмишдиляр
ки, «мал йийясиня охшар», Сящлийин юзц дя
тараз адам дейил, адам иши дцшяндя таныдар юзцнц, эюрярсян йейяндир
сюзцнц, йа чыхарыб вермяк истяйяндир эюзцнц. Эюрцр ки, о йандан яли йалынын
бири эялир, тутаьаныны ачыб бурахыр, итин дя пешяси итликдир, горхаьы да,
горхмазы да бахан кими таныйыр, Сящлик хялвятжя фишт верир, ит адамын цряйини
аьзындан эятиряндян сонра ажыгланыр, амма бу йандан ят атыр, дишини гана батырыб
ганыхдырыр. Арвад-ушаьы нежя чыьыртдыьына эцлцр. Мярдимязарлыгдан ляззят алыр,
бу да беля башы батмышдыр, бу да беля эюзц чыхмышдыр. Пислик дя йахшылыг да
щцняр истяйир адамдан. Бунда бунларын бир гырыьы да йохдур гыраьында эюрясян,
эюрясян бядюйц ашкардадыр, цстц йахшы эютцрцлмцш кющня гябир кими шейдир, алтда
няляр олур – тякжя юзцня яйандыр, чюряк йейиб сцфряйя дуа охуйанда дейир ки, ай
аллащ, биз йедик, дойдуг, ажлары юлдцр. Филанкяси дя, филанкяси дя, филанкяси
дя... Бу «филанкясляр» дя кянддяки кишилярин, кишилийи балажалыгдан билинян
оьланларын щамысы олур. Щамыйа аллащдан юлцм истяйир гырышмал! Бир дя эюрцрсян
жиблярини яппякля долдурду, о итин-бу итин аьзына ата-ата дцшдц гапы-гапы, о
айнадан бахды, бу бажадан бойланды. Сян бурда ширин йесян, о орда зящяр удар,
санжы доьрайар баьырсагларыны. Бурда бунун тойуглары гырылыр сцрцйнян, орда
онун. Бурда мяним гойун-гузум ислаща тюкцлцр, орда сянин. Дохдур-мохдур да
бахыб дейир, зящярляниб. Кимди, щансы дярман щансы дярди галдырыр?! Отузунжу
иллярдя ки, эедиб алты айлыг байтар дярси кечмяди, бу мярдимязарлыьы юйряниб
эялди. О, байтар ишляйяндян бяри щяля бир азарла щейван дирилиб сцрцйя
гарышмайыб. Юзц дя еля йуристдир, еля йуристдир бижлийинин башыны тутмаг олмур.
Тутсан, ня вар, дейярсян, ала дана, бусан! Щойдан дейяжяксян, ня яли галыр
ялиндя, ня ятяйи, сюздцр гуружа, беля сюзляри дя кюз еляйиб басырсан жанына,
йандырмыр ону, ялиндися – ялиня, дилиндися дилиня йапышыб юзцнц даьлайыр.
Яжлафын ушаглары да юзцня охшайыб. О сийилжим гызы щяр сящяр тездян йуйулмайасы
габ-гажагларыны эятириб тюкцр архын гыраьыны дяринляринин ичиндя дя сары
торпаг, аьзы да юртцлц. Щеч сящяр-сящяр, жамаат чайдан су эютцряндя буланыглы
габ саларлар ахара?! Бу башлайар суйу буландырмаьа! Дярд тякжя сары торпаьын
дярди олса ня вар ки, тюкярсян даша, аз-чох тамы галса да, сцзцляр, аллащ билир
ичийара Сящлийин ичийара баласы сары торпаьа ня гатыб бурахыр. О эцн арвадларын
бири сачлайыб гойубмуш айаьынын алтына, Сящлик басдырырды годуглуьа доггуз
ушаьын анасыны, йеня саь олсун бюйцкляри жяримяляйиб бурахыблар... Бир эядяси
вар е, Жумадыр Жума! Щансы ушагнан далашырса, ялини эюзцня атыр. Дейясян а
кюпяйоьлу, эюзнян зарафат олар?! Жырнадын-жыьылладын айры шей еля дя, о бойда
бядяндя айры йер тапмадын даьытмаьа, о йекяликдя щектарда бир сямт олмады
бюйцртэянини, гаратиканыны санжыб йун диддирмяйя, эяряк ишыглы дцнйасыны
гаранлыгда гойасан адамын?! Ичийарадыр
щамысынын! Фашистдир кюпяйоьлунун юзц дя, тюрямяляри дя! Ялаж бир аллаща
галыб, аллащ артырмасын онлары, артыра-артыра бцтцн бир кянд эюзцндян батар.
Нейняйяжяксян, юлдцряжяксян, даща демяйяжякляр бир итдир эябярдилиб сцрцйцн
салын калафайа, торпаглайын цстцнц, гой ийи щаваны корламасын, дейяжякляр
инсандыр, сай-санбал сийащысында бирдир, щамымыз бярабярик, биз дя онун, о да
бизим биримиз. Бу дярд дя сяни бу йандан чцрцдяжяк... Натяряс оьлу натярясин
накишилийини эюрмцрсян о хорузун башыны якмир ордан? Бир хоруз нямянядир Жямо
кими щюрмятли адамын йанында! Мягсяди вар ниййяти башыны йемишин. Дейир киши йа
тез йыьышыб эетсин шящярдяки харабасына. Ахы, бунун щяр икиси ондан ютрц беля
хейирлидир ки, «Жямонун баьы бу ил йаман тутуб, беш тон мейвя вар аьажларда.
Жямоэил тез кцрцнсяляр, баьын эюрцмц, бахымы онлара галар, онлар да башларлар
бир аз чох кясиб гурудуб мал йийясинин башыны алдатмаьа, галаныны да анбара
вуруб йазбашына сахламаьа. Азы онжа мин пул йатыр Жямонун баьында.
Щеч
ким Сящлийя сюз дейиб сызанагланмаг истямирди ки, нийя сонра да жаны гашынсын,
юз дырнаглары олсун, бир дя цзц, димдиклясин, чимдиклясин сифятини. Бюйцкляр
галажагдылар гырагда, ушаглары чыхажагдылар габаьа. Ким абырсыз олмаг истяйир –
ора кечсин. Ким милися чаьырылмаг щявясиндядирся – онларын доггазында эюрцнсцн.
Кимин кюнлцндян юзцнц бющтана салмаг кечирся Сящлийин барясиндя, лап онун
хейриня дя олса, аьзындан ики кялмя сюз гачыртсын. Ким Сящлийин «бу эежя гапыма
оьру эялмишди» шяриня дцшмяк истяйирся бир эцндя онун евинин йанындан
чяпяр-чалысына ики дяфя баха-баха кечсин.
О
кянддян щеч ким Сящлийя демяди ки, айыбдыр, бир еллик гядир-гиймяти олан
Гянимят кишини юз доьма йер-йурдунда беля ужуз елямя, бир хоруз нямянядир?
Гызылдыр дейясян бир дя газана билмярям?! Вязифядир йаьдан чыхыб йавана
галасан? Нахышдыр дейясян бир дя тутмаз?! Баьынын бары да сянин олур, юз дядя
малын кими сатыб-совурсан, биржя дяфя дя демир, а абдал, гылчыглым щансы
гуйуда, гуйруглум щансы товлада гышлады? Щяля кишинин киши оьлу бир аз да
шад-шалайын олур ки, ня йахшы мяним малым щагдан-исбатдан чыхмыр,
хейир-овсанатдан чыхмыр, киминся эяряйиня эялир.
Адам
иди ки, сюз дейяляр, сюз ешидяляр?!
Жямонун
назир, сядр, айры-айры йерлярдя коллеэийалы, аьыр йыьынжаглы, бюйцк мясяляли
тялябяляри эялиб эюрдцляр ки, киши саьсюкялдир, бу бир щяфтядя – он эцндя щеч
ирялиликля иши олмайыб, цстцндян дя эютцрцб, эюзляри диридир, амма юзц эцн
батмамыш гаранлыглашан дяряйя дюнцб, онда юлцм ващимяси чыьырыр.
Гямярдян
хысын-хысынла сорушдулар ки, бу, ня ишдир. Гямяр дя данышды ки, гоншунун азар
юлдцрмцш бир хорузу вар, адамын башына щоппаныр, эяряк хятриня дяймяйясян,
дярдин – олду сянинля ганлы бычаг. Киши дя о эцн, мян булаьа эедяндя, «киш»
еляйибмиш, цз-эюз гоймамышды онда. Беля хоруз няди, щеч адам да олмаз! Тярс,
кинли, горхуб-елямир щеч нядян. Мян ня билим бу белядир, эялдим эюрдцм кишини
ушаг кимижя ойнадыр ялиндя, еля гыггылдайыр чюмялян юлдцрмцш дейирсян лаь еляйиб
эцлцр адама. Мян дя «Киш!» Киш!» дедим. Инди дя гайыдыб дцшмяди мяним цстцмя!
Аллащ, амансан, аллащ! Эюзцмц чыхардырды. Ганадларыны ачыб ки пырр елямир,
дейирсян бизим о кющня дава самалйотудур, алчагдан шыьыйыб эурщаэур эялир,
адамын башыны сивириб салажаг йеря... Ахшам, чяпярин башындан чаьырыб дедим
гоншуйа. Деди, Гафан пародудур, кяся билмярик. Бизим юзцмцзц дя еляйир. Хятриня
дяймяйин, яйишмяйин, иши олмаз. Оьул кими шейдир, онун башына бычаг чякмяк
олар?!
Гямяр
деди ки, йахшы гоншу адамы дейилляр, онлара сиз дя сюз демяйин, сюз алан, сюз
удан инсана охшамырлар, аьыз ачыб биабыр оларсыныз.
Сющбятин
бу чиллясиндя гырмызы хоруз юзцнц гонаглара да танытмаг истяйирмиш кими баьда
бир аьа йериши ачды, Жямонун дюврясиндя стул гойуб отурмуш кишилярин юнцндя,
архасында гыггылдады, йери жырмаглайыб, эащ бу, эащ да о ганадыны дараглайыб
щяр ляляйини бир хянжяр тийясиня дюндярди, су чиляниб тапданмагдан кялтян
баьламыш йердя еля бил хыш сцрдцляр.
Гямяр
йайлыьыны башында ращлады ки, лазым олса, цзцня тутсун. Жямо да йорьаны йухары
еля чякди ки, гырмызы хоруз пырр еляйяндя башыны эизлядя билсин. Ики дяфя
«лянят шейтана!» – деди. Сюзцнцн ятини йейя-йейя деди. Щамы билди ки, сясини
хоруза ешитдирдийиндян горхуб, эюзц хоруздадыр, она сянэяр далындан баханлар
кими бахыр.
Сядр
тялябяси отурдуьу йердяжя хоруза бир тяпик атды, йяни бу няди горхурсунуз.
Хоруз онун чытмасынын ужунда нежя галхдыса дейярдин хоруз дейил, гырмызы
аловдур, кишинин цзцндя, башында, синясиндя алышыб йаныр. Сядр яжайиб сясляр
чыхара-чыхара ял-голларыны иля ону вуруб салмаг истяйирди, лакин бу гырмызы
алов онун яллярини дя еля тез йандырырды ки, киши «ющ!.. ющ!..» еляйя-еляйя
щоппаныб дцшцрдц, билмирди жаныны-башыны нейнясин, щара щансы саламатлыьа
апарсын.
О
бири гонаглар да динэилдяширдиляр. Бири стулун сюйкянжяйиндян йапышыб йердян
цзмцшдц, аз галырды стулу хоруза вурсун. О бири яллярини бир-ики дяфя узатды
ки, хорузу гармаласын, тезжя дя бармагларыны аьзына тяпиб щовхурду, бахыб
сиркяляди, хорузун лялякляри бармагларынын башыны чапмышды. Цчцнжцсц йорьаны
Жямонун цстцндян чякди ки, сядрин башына атсын, хорузу хышмаласын. Ай тутду
щай! Хоруз шаггылдайыб ялляри иля онун синясиндян нежя вурдуса, «йаньын
сюндцрмяйя палаз эютцрцб эялянин» юзц йеря палаз кими сярилди, йорьанын алтына
эирмяйя дя мажал тапмады.
Гямяр
гачыб ейвана, ордан да евя эирмишди ки, бу бяла ону щеч эюрмясин, айнанын
шцшясини гырар, ичяри тяпиляр. Жямо да башыны йастыьын алтына сохмушду, цзц
цстя чеврикиб ял-голларыны синясиня йыьмышды, дюшяйя йапышан бурну эцжля няфяс
чякирди. Бунларын щеч бири эюрмцрдц ки, дюрд киши бир хорузла нежя дава еляйир.
Анжаг ешидирди ки, щыггылдашырлар, чыьырырлар, айагларынын таппатуп сяси
кясилмир, хорузун да ки, гыггылтысы дцнйадан чыхыб.
Киминся
«Миша! Миша!» чаьырдыьыны ешидяндя билди ки, мал йийясинин щансыса эялиб.
–
Беля жящянням ол дейирям сяня! Бах ща, вурарам кялляня, бейнин даьылар. Йери
эюрцм, йери, йери эюряк евимизя.
Щямян
оьлан ушаьынын сяси иди. Хорузун гыг-гыггы йердян эялирди, амма щисс олунурду
ки, щяля дя цряйини цряйинжя сойутмайыб, она эюря дя жыьыра дцшцб йолу ялиня
алмыр, йийясинин аьажы галхыб ендикжя о йана щоппаныб бяри эялир, Жямонун
гонагларыны яжял кими эирляйир.
Гонаглар
дар артырмада тарап-турапла басабас салыб юзлярини айнабяндя саланда гырмызы
хоруз еля эюй-эюй чыьырды ки, Жямо деди, вай дядям, вай! Беля дя щейвярями олар
я! Гырышмаллар нежя бахдыларса залымы щирсляндирдиляр, щиккясиня щейф алмайынжа
эетмяйяжяк.
–
Юзцнцз саташырсыныз, сонра да дейирсиниз писдир. Апарыб эедирдим дя, нийя щейля
елядиниз. Инди сюзя бахажаг бу?! Дялинин бириди, дялилийи тутанда аллащы да
танымыр. Миша, миша, ладна, пашли... пашли. Ну, прасти, прасти. Сиз дя беля
еляйин, йохса шцшяни-зады гыражах.
Жямо йастыьын алтындан эюзцня бир балажа сичан йолу ачды,
бир эюзц иля бахды ки, гонаглар айнабяндин далында да горха-горха дурублар,
яллярини синяляриня гойуб баш яйирляр, цзр истяйирляр, аллащын ганмаз щейваны
щесаб олунан хоруз да бу сайылмагдан хошщалланыб, архалы гошун-ляшкяр гырыб
гылынждан кечирмиш галиб жянэавяр кими щярлянир мейданда, онун щярлянишийи
оьлана ляззят верир.
–
Эедяк, Миша, эедяк! – оьлан габаьа дцшдц, бир-ики аддым эедиб дайанды, ону
архасынжа йерийя-йерийя бир дя чаьырды: – Ди йахшы, эял!
Хоруз
дава-дюйцш мейданында гырыб тюкдцйц мейитлярин арасында эязинян кими эязинди,
орда-бурда йеря димдик чалды, жырмаг атды, сонра «сян апара билмязсян, юзцм
эедирям ща» дейян бир яда иля аьыр-аьыр аддымлады. Айаьыны щяр галдырыб гойанда
айнабяндя бахды, башыны чевириб щяр йеришиня бир атым атды.
Дарвазанын
бала гапысы таггылты иля юртцляндян сонра щяйятя чыхдылар, цст-башларыны
чырпышдырдылар, ял-цзлярини йудулар, бир-бириня утана-утана бахдылар,
хяжалятли-хяжалятли эцлдцляр, санки щяр йердя дюшляриня дюйцб «мяням-мяням»
дейянлярин щамысы аллащын бир ушаьына жаваб веря билмямишдир.
Жямо
деди:
–
Гямяр, йыьыш эедяк.
Гямярин
жанындан иди:
–
Эедяк, – деди, – эедяк, йаман тярсляшиб. Бир дя атылыб, аллащ елямямиш,
эюзцмцзц чыхардар.
Гонагларын
бири деди:
–
Олмаз о хорузун ятини йейяк, щеч эетмяйясиниз?
Мязячили
деди ки, орда галмаз, адамын гарныны даьыдыб чыхар. Онун чыхмаьы да эяряк
билясян нежя олар дя!.. Гарныны тутуб юзцнц вурарсан ора-бура, боьазындан хоруз
сяси эяляр, юзцнц дя, кола-коса чахарсан, бахан дейяр, сян юлмяйясян, бу, адам
олмаьына адамдыр, анжаг хасиййяти тойуг-жцжя хасиййяти. Бири сцбута чалышар ки,
адамдыр, о бири дейяр, сясиня гулаг ас, Сящлийин гырмызы хорузудур, щиня
салыблар, бурахмасалар, даьыдажаг оралары, чыхандан сонра да эял тамаша еля
онун хорузланмаьына. Жамаат да галажаг беля: адамдыр, йа хоруз? Хоруздуса нийя
адам кими эюрцнмцр, адамдыса – бу хоруз сяси нийя ондан эялир?.. Тядгигатчылар
ахышажаглар бура. Мюжцзя эюряжякляр. Интервйу эютцрцляжяк, шякилляр чякиляжяк,
щяр йанда тябиятин «хоруз-адам» сещринин щяля ачылмамыш сирляриндян данышажаг.
Бири йазажаг ки, хоруз йумуртадан ямяля эялир, инсан айры шейдян. Хоруз адамын
тойугдан-фярядян тюряндийи ещтимал олунур. Беля бир фярзиййя дя мялумдур ки,
бу, гырмызы бир фярянин илк ганлы йумуртасынын мящсулудур, чцнки фяря биринжи
дяфя йумуртайанда чох чыьырыр. Она эюря бу гянаятя эялмишик ки, мящз щямин
фярянин рянэи гырмызы олуб, чцнки бу хоруз-адамын сясиндя дя гырмызылыг
дуйулур. Ялбяття, бунларын эениш тядгигя чох ещтийажы вар, лакин щялялик щеч
бир шцбщя етмядян жясарятля дейя билярик ки, бу, ня халис хоруздур, ня дя халис
адам, ики жисмин гарышыьыдыр.
Гонагларын
шофери деди:
–
Киши о хорузу сатсын бизя, апарыб верярям Баз Дадашя. Нежя ки, бурахяр ортяйя,
бир хоруз дайана билмяз дюшцндя. А... «Баз Дадяш!», «Баз Дадяш!» танымурсуз?
Дярячайлы Щязрятгулинин гярдяшидцр дя. Щязрятгулинин чемпийон итц дя вар,
пастайанны «Волга» да эяздцрцр. Билирсцз нежя итдцр? Нежя ки буряхир дюэцшя,
щцнярляндирир итц, дейир «атям, тут!», «аням, тут! Йахчи-йахчи сюздярц вар
Щязрятгулунун ит барядя. Дейир ит кц дишинц аьяртдц, ит олмаз оннян, толла
эетсцн. Билирсцз Баз Дадаш ня газаныр хориз дюэцшдцрмяэнян? Щяфтядя бир минц
вар, гятляйиб гойар жибляриня. Белянчик хоризин гиймяти чох бащадур оннярин
базарында. Нежя кц бир кярям бырахмядиляр дюэцшя, эюряжякляр ня гийамятдир.
Гонагларын
аз данышан гарагабаьы шоферя деди ки, Сящлийи бура чаьыр. О да чяпярин бяри
тяряфиндян щай-кцй елямяди, машыныны йола чыхарыб Сящлийин ийирми беш-отуз
аддымлыьындакы доггазына сцрдц, далбадал сигнал верди.
Сящлийи
тезжя эютцрцб эятирди.
Гарагабаг
киши она щеч мажал вермяди ки, жамаатла саламлашсын, жибиндян бир яллилик
сийириб узатды:
–
Ал! Хорузуну як эетсин бурдан...
Сящлик:
–
Сатлыг дейил, – деди.
Мязякар
гонаг гарагабаьы мязяммятляди:
–
Еля хорузу сатарлар щеч?! Тохумлугду.
Сящлик
дя ялцстц онун сюзцнц саггыз кими чейняди:
– Тохумлугду.
Гарагабаг
гонаг яллилийин цстцня бир онлуг да гойду:
–
Бир гойунун гиймятиди.
Сящлик
башыны булады.
Мязякар
гонаг онун аьзына йеня дил атды:
–
Щярянин бир шакяри вар, бунунку да хорузду. Буну сатса, эяряк бир дя Гафана
эетсин. Ора да нечя эцнлцк йолду.
Сящлик:
–
Дцз дейир, – деди, – бу мяллим. Ушаьымын башыны истя – верим, хоруза дяймя.
Гарагабаг
гонаг ялини бир дя жибиня атанда мязякар киши балтаны лап дибиндян вурду:
–
Мин дя версян эютцрмяз.
Сящлик
башы иля йеря пайа чалды:
–
Еляди.
Мязякар
гонаг гарагабаг кишини сюзя тутду:
–
Сящлик гардаш чох тярс адамды, тцпцрдцйцнц йаламаз! Бу формада щямишя беля
мязмун эюрмцшям. Чох саь олсун ки, щяля бизя бюйцк щюрмят гойду, бир кялмя
жаваб верян кими дюнцб эетмяди. Ялбяття, бу да Жямо мцяллимя эюрядир.
Гарагабаг
киши бир ялини йумруглады, мязякара эюзцнц аьарда-аьарда тохмаг кими галдырыб
салды:
–
Бясди! – Сящлийя йумшаг-йумшаг деди: – Истяйирсян бу кишини бурдан
йары-йарымчыг апараг?!
–
Нийя ки?
–
Нежя нийя ки? Билмирсян хорузун «хасиййятини?!»
–
Дяймясян, дяймяз!
–
Эялсин бир габда бизнян йесин дяймяйяк?! Йцз мундара батырдыьы димдийини
йаванлыьымыза вурсун, «киш!» дя елямяйяк?! – Яллярини синясиня гойуб цч-дюрд
дяфя яйилиб галхды: – Йохса пишвазында дураг, дейяк аьайи мцбаряк, сяр
чешмямиздя йериниз вар, буйурун, чыхын отурун башымызда?!
Мязякар
киши эцлмяйиндян йеня галмады:
–
Аьайи мцбаряк йох, ей гиблейи-алям!
Шофер
эюрдц ики достун арасына пяртлик дцшяжяк, Сящлийи голтуглайыб гыраьа апарды,
башлады онун бир жанына йцз анда далбадал дюшямяйя. Юзц дя нежя дюшяйирди? Еля
бил яли иля сифятиня тязяк йапырды.
– Сцз танумазссуз, бизим даланда бир Мярйямгули вар, жанляря дяэян оьланды. «Мярйямгули», «Мярйямгули» аднанды. Шящярдя кцмнян соришсян пяс филанкясин еви щардаду – эюстяряжякляр. Эцлчи Ирзянин кцрякянцдц. Эцлчи Ирзя дя Ирзяди ща!.. Бу сян юлясян, сяня йаляннян сян юл деэянин юзц юлсцн, Ирзя ки той мяжлисиндя эирдц ичярц – жяйилляр лапдан галхилляр айаья... Мярйямгулу бир кярям, бир кярям деэяндя ики щяфтя габаг тон йарум эцл вуряр самялйотя. Самялйотда нежя ки аблявя башлар, юзцнц ордян бурахяр дянизя, цзя-цзя эялиб бу йандя чыхар гыраья. Бяэям бир хоруз нядцр оннан ке