Исмайыл Гарайев

 («Пайыз йарпаглары» силсилясиндян)

БАHАР ЮТДЦ

 

Аз2

Г21

Тяртиб едяни вя нашири:

Гошгар Ismayылоьлу

        Гарайев  Исмайыл.

Г21  («Пайыз йарпаглары» силсилясиндян)  БАЩАР ЮТДЦ.   Бакы, "ЧИНАР-ЧАП" мцяссисяси, 2003.

 

Г  4702060200                                     

122 © "ЧИНАР-ЧАП", 2003

 

Бу мятни мцяллиф щцгуглары сащибинин разылыьы олмадан коммерсийа мягсяди иля истифадя етмяк ижазя верилмир.

 

 

 I

 

Башланыб – 10/XI-76

Гуртарыб – 13/XI-76

 

 

– Даныш!

Щакимин цчцнжц дяфя тякрар етдийи бу биржя кялмя сюз дяниз кими донмуш салонда гяфил кцляйя дюндц, сяртликля, сойуглугла ясди, щамынын цзцнц, бахышыны мцгяссир кцрсцсцндя яйляшмиш дальын, пяжмцрдя Ялгямяйя чевирди. Ялгямя йашыл йарпаглары хязан йелляринин жырмагларында дидилян, саралан, тянща сящра аьажына бянзяйирди, бозармышды, башыны синясиня яймишди, еля бил, узаг даьларын зирвясиня аь йайлыг атмыш гыша габагжадан тяслим олмушду.

– Мцттящим Ялгямя Худазар оьлу, чох сусажаг, чох фикирляшяжяксян?

Щакимин бу инадлы тякиди йцз-йцз эюздяки биржя рящми, мярщямяти щюнкцртдц, щяр аьыздан бир «йазыг» пычылтысы, нидасы гопду, щяр кясин юз тяяссцфц юз сифятиня бир яйри гырышла, бир чялпяшик позулушла йазылды.

Ялгямя башыны галдырмадан дил-додаьында жан верян, сцрцшцб чянясиндя юлян бир сясля динди:

– Мцгяссирям... Эцнащкарам...

Габаг сырада яйляшмиш беш йашлы бир гызжыьазын гулаглары бу етирафы тез алды, кирмиш-кирмиш аьлайан башы гара йайлыглы нянясинин ганады алтындан гопуб юзцнц атасынын цстцня атмаг истяди. Гызжыьазын йолуну бир милисионер кясди, щяр голуна бир ял узанды, ону щоп эютцрцб нянясинин йанына гайтардылар, бюйцйя, аьлыкясяня тапшырдылар: «Бир дя еля елясяниз, салондан чыхарылажагсыныз...»

Гызжыьазын щяр гара эюзцндя бир аь цзцм эиляси йетишди, донду. Цзцндя соьан кими ажы бир щейрят эюйярди. Арыг ялляринин сцр-сцмцк бармаглары нянясинин дизляриня гырхайаглартяк йапышды. О, башыны дала яйиб эцнаща батдыьыны ушаг анламазлыьы иля сорушмаг, юйрянмяк истяйяндя няняси гара йайлыьынын ислаг ужуну эюзляриня сыхды, учунтулу ялини гызжыьазын тяяжжцбля габаран сачларында эяздирди. Бу ял илк дяфя аьы дейян бир ана байатысына дюндц, гызжыьазын щяр телиндя учунду, сачларынын щяр позумунда, щяр даьыныг лайында титряйя-титряйя сызылдады.

Гыхжыьаз гырмызы дон эейинмишди. Севиня-севиня эейинмишди ки, атасынын эюрцшцня эедир. Няняси арланмышды. Цряйиндя: «Жамаат еля биляжяк, мян юзцм беля эейиндирмишям. Мяни гынайажаглар», – демишди, евин габаьындан ахан чайда цст-башыны ислада-ислада ял-цзцнц йуйан нявясини чаьырмышды:

– Няня гурбан, ону сойун, гара донуну эейин.

Бу сюзляр Нянягызы ушаг щявясиндян алыб-айыра билмямишди:

– Йох, гара писдир, ону атам Бакыдан алыб. Гырмызы донум йахшыдыр, атам буну Москвадан эятириб. Мяни эязмяйя апаранда щямишя гырмызы донуму эейиндирмирдими?!.. – Нянягыз ютян эцнлярдя эедян кюрпя севинжинин эери, юзцня гайытдыьына инанан бир ушаг фярящи иля тязядян динмишди: – Няня, билирсян, гырмызы донум нежя гяшянэдир?!. Атамын машынында отуранда машынын ичи дя гыпгырмызы олурду, айналары да... Атамын да цзц гызарырды.

Нянягыза еля эялмишди ки, дцнйа онун гырмызы донундан рянэ алыр, тязялянир, ону дцнйада щамыдан чох истяйян, нядянся, кцскцн, наразы атасынын да цз-эюзцндяки сарылыг кючцб эедир, онун да эцлцшц, тябяссцмц гызарыр, щятта папиросунда гыврым, зянжирвари тцстцляри дя юз ажылыьыны итирир, севинир, рягс едир, ойнайыр. Нянягыз еля билмишди ки, бу эцн йеня дя ону юз машынына миндиряжяк, юз кичик донундан сонсуз дцнйайа шадлыг пайлайа-пайлайа евляриня дюняжякляр, евляриндян, щяйятляриндян дидярэин дцшян сольун, сары атасыз эцнляри дя эери гайыдажаг, о эцнляр дя гырмызайа бойанажагдыр.

Ялгямя кор олмаг, бу мягамда бир дяфя эюрдцйц гызыны бир дя эюрмямяк истяйирди. Бахышыны, диггятини синясиашаьы даш кими атса да эюзляри гачырды, кичик салон дцнйа бюйцклцйц гядяр эенишлянирди, мяьрибля мяшриг арасындакы инсанлар бир уждан щей бу дцнйайа ахышырды, ня гядяр узагда олсалар да, щярясинин эюзц бир дярйа кими дяринляширди, Ялгямяни юз сонсузлуьуна, юз нящайятсизлийиня чякирди. Ялгямя эюзлярини йумду ки, бу дярйаларын щярясиндя бир дяфя боьулмасын, батмасын, гызы, анасы онун бу юлцмцнц эюрцб аьлашма-шивян гопармасынлар, щяр нежя йанса да щярдян кюрпясиня бахсын, бу сярин су ися юз йаньысыны юлязитсин.

– Ялгямя Худазар оьлу, ятрафлы жаваб вер: бу жинайяти ня цчцн тюрятдийини сюйля. – Аьсачлы щакимин сясиндя йахын дост тяяссцфц, сирдаш мярщямяти варды. Ялгямяйя еля эялди ки, щаким кяндир атыб ону дцшдцйц эирдабдан чякмяк, чыхармаг истяйир. Лакин юз аьлы, юз айаьы иля дцшдцйц дярин гуйуйа щеч бир нижат телинин чатажаьына инанмырды. Сябябляри сюйлямякля эцнащынын йцнэцлляшяжяйини эянжлийиня, йетим гызына, эюзляри нурдан, дизляри тагятдян дцшмцш анасына, анасынын о йанында ажы алма кими бцзцшмцш бажысына эюря она рящм едиляжяйини аьлына сыьышдырмырды. Фикирляширди ки, эюрдцйц гара эцнлярин ажылыьы, аьырлыьы щяр ня гядяр чох олса, бу тярязи эюзцндя йцнэцлляшяжяк, нятижя о тяряфи яйяжякдир. Билирди ки, жяза эцнаща эюря верилир, бу фикирля дя юз «дялилийини» сюйляйиб сиррини щамыйа фаш етмяк истямирди. Ахы, беш-он няфяря мялум бу сирр ачыландан сонра, эюр нечя адам диндириляжяк, утанажаг, кимсясиз анасы, бажысы, йетим гызы Ялгямянин тязядян ойатдыьы пайыз кцлякляринин жянэиндя, жидалында галажагдылар. Евляриня щяр йандан ясян о хязан йелляриндян гачмаьа, ян чох о вядя, ики йашында олан «йетимчясини» бу сары няфясли, сары сораглы бядбяхтликлярдян узаглашдырмаьа чалышмышды. Лакин о жидд-жящд, о юз щяйасына, исмятиня бцрцнмяк тядбири, о юз абырыны байгуш няфясли улартыларын нифрин вя гаргышларындан щифз етмяк ниййяти, дцшцнжяляри ону башга сямтя апарды, бу сямтлярдя юзэя бир щяйатын думанлы орманларында азды, юзцнц тез итирди, юзцнц тез тапыб, тез гайтара билмяди.

Щаны о эцнляр ки, бажысы Симузяр онун бир кючлцкдян эялдийини эюрцб палыд гозасы, палыд габыьы йемиш чяпижляр кими атыла-атыла, динэилдяйя-динэилдяйя гардашынын габаьына йцйцрярди, бойнуна атыларды, Ялгямянин щяля цлэцж дяймямиш цзцнцн бир тяряфини аьзына алыб ширни тяки сорарды, сонра о бири цзцнц, ахырда гаш-эюзцня юпцшлярля шещ чиляйярди, юзцнц гардашына сыхарды, дили озана дюнярди: «Диним-иманым гардаш!.. Жаным-жийярим гардаш!.. Архам-кюмяйим гардаш!.. Дарда дадыма чатан щайым, даь гисмятим, баь пайым гардаш...» Бу охгайлар араба тякярляри, мал-гойун дырнаглары иля нахышланмыш, дяйирманчылар кими унланмыш йарпаглы говаглара, чай дярясиндян дальа-дальа галхан, карван кечян йай сяринлийиня бир арзу, диляк мащнысы дейярди. Ганадсыз гушун фяхри юзцнц дя, дцнйада щямишя бцзцкцб эязян, гысылыб доланан гардашыны да пярвазландырарды, онлар бяхтийарлыг тахтына гоша чыхар, биринжи дяфя эюрдцкляри бу ужалыгдан юзляринин сцрцндцкляри алчаглыьа тяяссцфля бахардылар: биз орада нийя галмышыгмыш?.. Бу йахшыйа чатмаг нежя асанмыш!.. Бу йахыны нийя тез эюрмямишик?..

Ялгямя дя золаглы чамаданыны орадажа йеря гойуб ачарды, ялдя – кцчялярин кцнж-бужаьында хялвятжя сатылан, «од бащасына» алдыьы, сонра да базара апарыб гырмызы бойатдыьы ики гулаж бези Симузярин чийниня атарды. Гызын мунжуг дишляри дя, эюзляринин ичи дя гырмызы шяфяг сачарды, севинжи, шадлыьы эцлярди, чичяк-чичяк оларды, лячяк-лячяк гопарды, йоллара тюкцлярди. Гырмызы парчаны гуршаьына сыхыб йалын айагларынын цстцня чатан «ятякляриня» бахарды: «Гаьа, гурбанын олум, бу бащалы парчайа пулун нежя чатды!..» Бу бир гужаг бяхтийарлыьы башына салыб говагларын дибиндян эюлляня-эюлляня ахан дуру чайын гыраьына гачар, юзцня бахарды. Чайын ичиня бир од салдыьына, дуру суларын бу оддан аловланыб йана-йана ахдыьына хейли тамаша едярди, чайдан айрылмаг истямязди, бу тамашадан гопуб Ялгямянин йанына йцйцрярди, гардашынын яйин-башыны эюрцб кядярлянярди: «Гаьа, бясдир, гурбанын олум, даща мяня щеч ня алма, юзцня ал! Юзцня йахшы бир шей аланда еля биляжям щамымыза алмысан, щамымыз той-байрамдайыг. Бажын даша дюнсцн, гаьа, сянин палтарын кцня оланда мян беля шейи эейиниб эязя билярямми?!.»

 Анасы Хавяр хала оьлуну илляр щясряти тяки гужаглайар, Ялгямяни тез бурахмаз, узун мцддят она йапышыглы галар, бурнуну оьлунун телляри арасында эяздиря-эяздиря эюзлярини йумар, бу йаз эцлцнцн ятриндян, райищясиндян бищуш оларды. Башыны, юзцнц эери чякиб эюзлярини ачар, оьлунун башыны ялляри арасында тутуб сахлайа-сахлайа бахар, пычылдайарды:

– Йахшы ки, эялдин, а эюзцмцн ишыьы, йаман дарыхырдым. Бу эцн эялмясян, ял-айаьымы йыьышдырыб йанына эетмяк истяйирдим.

Симузяр дя гардашынын бир голундан йапышыб чякишдирярди:

– Гаьа, анам сянин йастыьыны щяр эежя гужаьына алыб йатыр е...

Сонра евя кечярдиляр. Хавяр хала цчжя тойуьун язизляйя-язизляйя йыьдыьы йумуртасыны эятиряр, цстцндян икижясини эютцрцб гайьанаг биширярди, бухарынын габаьындан чякиляндя сцфрядя чох шей эюрцб тяяжжцблянярди: «Бу гядяр мер-мейвя щарадан? Анан юлсцн, бала, юзцн гара эцндя доланырсан, анжаг щяр эяляндя бизим цряйимизин губарыны бир шейля силмяк истяйирсян. Беля елямя, а эюзцмцн ишыьы!.. Ахы, сян тяк дамымын тякжя диряйисян...» Хавяр хала сапылжа ялиндя дайанар, цряйиня эятирдийи фикирдян юзц дя горхар, пычылдайарды: «Аллащ елямясин... Аллащ елямясин... Сянсиз ня эцнцмцз, ня эцзяранымыз...» Гызынын шейтан-шейтан эцлцмсцнмяйиндян, мейвялярин йахшыларындан сечиб гардашына йедиртмяк истямяйиндян севинярди, цряйи ачыларды, эюзляриня чюкян гара думан даьыларды:

– Бунлары щарада эизлятмишдин мян эюрмямишям, а мяним балам?..

Симузяр дя йувадан учмаг истяйян бала гушлар кими ганадланар, гардашынын дизляри дибиндя ойнаглайа-ойнаглайа ял-голларыны ачар, щавада ойнадарды:

– Чяпяр колунда, ана!.. Еля эизлятмишдим ки, щеч ким тапа билмязди.

Ялгямя золаглы чамаданыны бир дя ачар, ичиндян бир жцт чуст, бир баш йайлыьы да чыхарыб анасыны йанында отурдарды, йайлыьы башына юртяр, чусту айаьына эейиндирярди. Ана эцля-эцля аьлайанда, аьлайа-аьлайа эцлярди. Эюзляринин гара йайлыьынын алтындан сцзцлян буланыг йашы эцлцшц, фярящи иля дурулар, бцллурлашар, юз ажылыьыны севинжли, фярящли цздяжя итирярди...

Щаны о эцнляр ки... Йох, йох, Ялгямя юмрцнцн мешя пющрялийиндя чцрцйцб йыхылан йцз иллик аьажа бянзяр о эцнлярини хатырламаг истямирди. О эцнлярин язабы чох иди, щям дя о изтирабы юзц дя билмирди нийя чякир. Талейими беля иди? Гисмятими бу иди? Ахы, ня цчцн о гара эцнлярин гарасы бир кянддя тякжя онун пайына дцшмцшдц? Бу бир Аллащ верэиси, Аллащ бюлэцсц идися, танры бунларын галаныны бяс кимя, кимляря вермишди? Бялкя юзцнцн зярб-дястини о бири бяндяляря бу йолла эюстярмишди, бялкя онлары беля горхутмуш, дцз дуруб дцз отурмаьа бу жцр чаьырмышды? Йох, бу гара эцнлярин гарасы онларын евиня, онларын дцнйасына эюйлярдян енмямишди... Даванын ахыры эюрцнмцрдц. Гара эейимдя эедянлярин чоху йашыл эейимдя гайыдырды. Кянддя шил-ахсагларын: бир голу бойнундан асыланларын, голтуг аьажларына диряня-диряня йерийянлярин, боьазы, цзц сарыглыларын мярякяси галынлашыр, эурлашырды. Онларын хатириня «бош йер» чохалмышды; яввялляр ики-цч горугчусу, горуйужусу олан кяндин, колхозун кешикчисинин, йохлайыжысынын сайы ийирмини ютмцшдц. Ялгямянин дя атасы Мцршцд киши нечя дяфя аьыр йараланандан сонра бир голуну дибдян итириб эялмишди. Щалаллыьына, дцзлцйцня эюря ону щямишя хырман гараулчулуьуна тяйин едярдиляр. Дейярдиляр ки, еля ки, хырман вахты эялди, оранын йийяси Мцршцддцр, еля бил, ора Мцршцдцн бойуна бичилиб, Мцршцд йазыг сярчяляря дя эцн-дирилик вермир; дыь-дыь дцзялдиб саманлыьа бирдян атыр, сярчянин бязиси юзцнц кол-коса вуруб юлдцрцр, саь галанынын да цряйи цстцндя дурмур, саманлыьа эцнлярля йахын эялмир, аьажа-даша гонуб йетим-йетим жиккилдяйир, Мцршцддян саманлыгда эедян икижя-цчжя йел буьдасындан ютрц ижазя истяйир, о инсафсыз дыь-дыьыны ойнадыб онлары йеня ганцряк еляйир, галан баьрыны да, зящрини дя тязядян йарыр...

Хырманын ахырлары иди. Кючяли дюйцб хырманын бир тяряфиня топаламыш, цстцнц боз палазларла юртмцшдцляр. Мцршцд нечя эцн иди тяфтишя, анбардара демишди ки, эялин бу ахыр-ухуру тящвил алын, анбара дашытдырын. Онлар да гулагардына вермишдиляр, аьызларындан беш-алты сюзц йеля атыб эетмишдиляр: «Тойугларын йемидир, каьызыны йазыб ферма мцдириня вермишик, миник тапан кими эялиб апаражаг...»

Тохумлуг дярз тайасынын башы ачылан, хырман салынан, дюйцлцб, соврулуб дуруланан эцнцн ахшамчаьы кяндин «башбилян сядри» Иса габагда, онун «ясабяляри»дя йан-йюрясиндя хырмана йериди, щяряси нар дяняси кими тохумлуг буьдадан бир овуж эютцрцб бахды, бармагларынын арасындан цйцтдцляр, гызыла бахан тяки бахдылар. Исанын эюзляриндя бир тамащ ажлыьы жанавара дюндц, яввялжя он чуваллыг буьда тыьыны йеди, доймады, сонра тохумлуг тайайа тушланды, дярзлярин дянини щярами кими сорду, орада бош кцляшлик, бош гылчыглыг галды. Мцршцд о эюзлярдяки гуру ажлыьындан горхду, дилиня бирдян эялян сюзцнц сахлайа билмяди:

– Иса дайы, яввялки дейилям, жандан дцшмцшям, пайызын сойуьу мяни йумаьа дюндярир, йеримя бир адам гойсан йахшы олар, жаны бярк, дизи бярк адам. Мян тайганадам, жанымын чоху давада галыб.

Иса киши башыны дюндярмяди, гожа юкцз эюзлярини чевирди. Мцршцд онун юзц тяряфдяки бир эюзцнцн ганлы аьыны, йарысы гапагларын кцнжцня тяпилмиш боз эилясини эюрдц.

– Еля зарафат йохдур. Жамаат десин ки, Иса киши анаданэялмя хырман гарайулуну кянарлашдырмагда ялгарп еляйиб?

– Жамаат олмайан шейи данышмаз.

– Йяни, Иса киши бу йашда, бу щюрмятдя щарамхорлуг да еляйя биляр? – Иса кишинин аьзы йемини-йалыны димдикляйян жцжяни гарпмаг истяйян кюпяйин аьзы кими ачылды, чяняси чаггылдады, гырмызы сифятинин ганы гачды, яйри бурнунун цстцндяки сары саман тцкляр дик-дик дурду. – Бу гурулугда – гящятликдя тохуму йейян билирсян, ахырда няйя мющтаж галар?!

«Ясабялярин» щамысы Мцршцдя бахыб наразы-наразы башыны булады. Кяндя йюнялян сядрин архасынжа йеридиляр, щамысы да бир-биринин йеришини поза-поза щамысы да «башбилянля» чийин-чийиня аддымлайыб онун хошуна эялян бир-ики кялмя сюз дейиб кефини ачмаьа жан ата-ата...

О гцрубчаьы Мцршцдцн йадындан щеч чыхмады, о эялиш, о эедиш, Иса кишинин яслиндя тикансыз дейилян, жанында атмажа, гапмажа олмайан сюзляри юз башына даш кими вуруб жинляндийи анлар хырман гараулунун саьалан дава йараларыны тязядян эюйнятмяйя башламышды. Колхоз гуруландан нахырчылыг еляйян, кянддя кишиляр азаландан сонра сядр сечилян бу адамын няфсиня Мцршцд йахшы бяляд иди. Иса о вядяляр оьурлуьу, яйрилийи чох сейряк еляйярди. Бир итийин «аьлашмасы» кясилмямиш, бир зийан унудулмамыш ялини икинжи щарама узатмазды. Гоншу идиляр. Мцршцд Иса кишинин она тай-туш олан ушаглары иля ики евин арасындакы доггазда ойнамаьа чыхардылар. Гоншунун гышда да айагйалын, башыачыг ушаглары порсуг кими гызарыр, сойуьу шахтаны вежляриня алмаздылар. Ялляри, цзляри щямишя йаьлы-пийли оларды, йалын кюйнякляринин йахасы да пийдян, йаь йахылмагдан гапгара гараларды. Бязян «Ляпикдаша» тялясяр, ялляриндяки говурманы аьызларына тяпя-тяпя доггаза йцйцрярдиляр. Беля эцнлярин бириндя Иса киши фермадан эялиб ушагларыны бу щалда доггазда эюрдц, чомаьы сивириб онларын топуьуну аьзына верди. Ушаглары о «Лязэищянэиндян» сонра доггаза говурма йейя-йейя чыхмадылар. Щямин эцнлярин бириндя Мцршцдэилин ала данасы юрцшдян гайытмады. Щяр евдян, щяр тцстцчыхандан сорушдулар, сорагладылар, нахырлара баш чякдиляр, «эюрдцм» дейян олмады. Биржя инякляри варды, о да мяляйя-мяляйя сцдцнц гурутду. Данадан яллярини цздцляр. Мцршцд бир сящяр дярся эедяндя Иса кишинин баьында ики итин боьушдуьуну эюрдц. Бири юз итляри иди. Иса кишинин ити щярдян онларын итини алтына алырды, щярдян дя узун гулаьындан тутуб зинэилдядирди. Мцршцд еля дя ушаг дейилди, о вядя доггузунжу синифдя охуйурду, юз итляринин басылмасына дюзмяди, китаб-дяфтярлярини йеря атыб Иса кишинин гала кими гаратикан чяпяринин бир шиш пайасындан йапышды, гопарыб чийниня алды, баьа жумду. Пайаны ендиряндя Иса кишинин ити алта дцшдц, пайа бойнунун далыны нежя тутдуса юз итляри йердя сярили галды. Мцршцд гаш гайырдыьы мягамда эюз чыхаран адам кими чашбаш галды, Иса кишинин юз йийясини эюрцб цряклянян гара кюпяйи она жуманда юзцня эялди, юз даналарынын дярисини йердя эюрдц. Чох бахмаьа мажал тапмады, гара кюпякдян юзцнц эцжля горумаьа башлады. Сащиби йахынлашдыгжа гара кюпяк пайадан горхмады, ордан-бурдан сохулуб Мцршцдцн бир балдырынын гым ятини дишляди, эери чякилиб бир дя жумуханда Иса кишинин зоьал чомаьы онун топугларына енди, ону йеря йатыртды:

– Ня эязирсян мяним баьымда ганжыьын доьдуьу?.. Инди дя мейвя вар?! Чяпярин пайасыны нийя гопармысан? Аща, демяк, мяним чяпяр пайаларымы бир уждан сюкцб апаран, ожаьа галайан сянсянмиш. Сяни бурахмарам, кюпякоьлу, сяни годуглуьа басдыражам.

Иса киши Мцршцдцн гулаьындан йапышыб дюшляйя-дюшляйя евинин габаьына, орадан да доггаза еля чыхартды ки, Мцршцд онун кирли йахасындан, бир дя кющня гуйулар кими гаралан аьзындан башга щеч ня эюря билмяди.

– Сяни габагжа дцз мяктябя, мцяллимляринин йанына апаражам, анасынын оьлу, гой эюрсцнляр ки, сян нежя бядзадсан, нежя безин гыраьысан... Апарым?

Мцршцд мцяллимляри, мярякя гурмаг цчцн бир щайа бянд ушаглары, гулаьы сяс алыб ора йыьышан кянд аьсаггалларыны эюзцнцн габаьына эятирди. Бу бойда кишини гойуб ушаьын сюзцня ким инанарды?! Щям дя онун баьында тутулмушду, щамынын бахан кими таныйажаьы чяпяр пайасы да ялиндя. Иса киши инсафы арада эюрмяйиб Мцршцдя юзэя гара да йаха билярди, онда Мцршцд дамьалы, лякяли оларды, юлся дя бу ейб онун цстцндян эютцрцлмязди.

Иса киши онун гулаьындан дарта-дарта бир дя сорушду:

– Апарым?

Мцршцд башыны тярпятди.

Иса киши яйилиб Мцршцдцн щяля дя бурахмадыьы гулаьына цйцтдц:

– Сян мяним баьыма эирмямисян, пайамы гопартмамысан елями?

Мцршцд онун щансы чайа даш атдыьыны баша дцшмяди, фикирляшди ки, данса Иса киши она юзэя диван тутар бу эюрдцкляри муштулуг олар:

– Эирмямишям, – деди, – гопартмамышам. Бир дя беля шей елямярям.

Иса киши онун гулаьыны еля дартды ки, Мцршцдцн айаглары аз гала йердян цзцлдц:

– Эирмисян, гопартмысан?.. Онда мян дя сянин бу гулаьыны дибиндян гопардарам, тайгулаг галарсан!.. Ешитмядин?

Мцршцд Иса кишинин ня дедиртмяк, ня ешитмяк истядийини бирдян баша дцшдц: мян Иса кишинин баьында юз итян ала данамызын дярисини эюрмямишям. Йох, бизим дана ала да дейилди. Ахы, щеч бизим данамыз олмайыб, итмяйиб. Бир гызыл данамыз варды, о да юрцшдян биржя дяфя эеж гайытды, ондан сонра юрцшя бурахмадыг, баьымыза щюрцклядик, гышда да кясиб говурма еляйиб йазажан йедик. Дярисини дя юз итимиз чардаьын пярдисиндян апарыб щеч билмирям щарада даьытды...»

Иса киши Мцршцдцн гулаьыны бура-бура силкяляди:

– Щя!..

– Щеч ня!..

Иса киши онун гулаьыны сонунжу дяфя сыхыб аьрытды:

– Бах!.. – Итяляди: – Ди эет жящянням ол бурадан!..

Мцршцдцн гулаьынын диби гызышмышды, еля бил, ора говрулмуш гайнар дуз баьламышдылар, щям дя цзц, бойнунун бир тяряфи ашаьы, санки исти ган сызылырды. Ялини чякди, щеч ня эюрмяди. Яйилиб йердян китаб-дяфтярлярини эютцряндя щямин маьара сяси бойнунун далында бир дя шаггылдады:

– Я, сяни анан юйрядиб ки, эет беля еля?

Щямин чомаг-чомаг бармаглы, кир баьламыш узун жайнаглы ял Мцршцдцн гулаьына бир дя узанды:

– Ала дананы юзцнцз йейиб, цстцндян нечя ай кечяндян сонра дярисини дя эятириб бизим баьа атмысыныз ки, мяни шяря саласыныз? Исайа айры жцря эцжцнцз чатмады, истяйирсиниз бу йолла долашдырасыныз? Ананы да, сяни дя дама басдыражам, кюпякоьлу! Ананын кцпяэирянлийиня гыз вахтында бяляд идим, она эюря дя, йабымы эендян сцрдцм. Ярини мян азарлатдым, мян юлдцртдцм?! Щачана кими эюзц мяним евимдя ожаьымда олажаг?!

Иса киши Мцршцдцн гулаьыны бурахыб голундан йапышды, бир ялиндя дя онун гопартдыьы чяпяр пайасы, «бющтанчыны» кянд совети идарясинин габаьына эятирди...

Аьсаггаллар, гарасаггаллар тюкцлцшцб щай-кцйц эцжля йатыртдылар. Дедиляр, биабырчылыг кяндимиздян гыраьа чыхмасын, бир арвад хейлаьыны, бир атасыз ушаьы тутдурсаг, ешидян-билян бизя щеч вахт йахшы демяз.

Иса киши йаланы еля данышды, еля гыжгырды ки, она инандылар, «дцз сюзцн мейити йердя галды, арада галды, онун жяназясинин биржя ганадындан да йапышан олмады». Щамы Мцршцдцн анасыны гынады:

«-Йекя арвадсан, юзцня иш-пешя тап!»

«-Гоншу пахыллыьыны чякян эюрмцшдцм, та белясини эюрмямишдим.»

«-Эет башына гара йайлыг баьла, юз гара бяхтини аьла...»

«-Ев йыхмаг истяйянин еви тикилмяз, йасарча комасы да учар, сюкцляр, байгуш йувасына дюняр».

...Мцршцд бу саьалмаз йарасыны да эютцрцб давайа эетди. Илк дцшмян эцлляси дя онун балдырындан – Иса кишинин гара кюпяйинин диш батырдыьы йердян кечди. Севинди. Она эюря йох ки, хястяханада йатажагды, беш-он эцн дя олса артыг йашайажагды. Она эюря ки, гара кюпяйин диш йери онун жанында бир силинмяз дамьа кими галмышды, балдырына сюнмяз бир кюз кими йапышмышды, балдырыны эюряндя бу кюз ону йандырырды, бу бющтан, биабырчылыг лякяси онун тцстцсцнц тяпясиндян чыхарырды. Бу севинжиндян анасына да пай эюндярди. Йазды ки, ана, «немесин эцлляси Иса кишинин гара итинин гапдыьы йердян кечди. Еля бил, тязя йара алмамышам, кющня йаранын цстцня мялщям сцртцбляр... щеч аьрымыр...»

... Мцршцд давадан бичин вахты гайытды. Тякжя эялди, эежя эялди. Гапыларыны баьлы эюрдц, евлярини гаранлыг эюрдц. Сящяря кими щяйятдяки ийдя кютцйцнцн цстцндя отурду. Щава аьаранда бир гыз эялиб гапыны ачды, лампаны йандырды, сящянэи эютцрцб чайа эетди, су эятирди, еви сцпцрдц, ичяри, чюля су чиляди. Щяйятя сцпцрэя чякмяк истяйяндя Мцршцдц эюрдц, биржя ан дурухду, онун цстцня атылды, бойнундан асылды. Бу гыз Мцршцдцн халасы гызы Хавяр иди. Аьлады, щай салды, анасыэил чяпярин о цзцндян йелляниб бура тюкцлцшдцляр...

Иса киши давадан гайыданларын жанына йел дяймяйя гоймурду; «йухарынын» ямриня, эюстяришиня эюря эет-эял башланмамыш «шил-ахсаглара» тезжя щавадар жаныйанан чыхырды, щярясиня бир «йаьлы» йер вериб юзцндян разы салырды ки, «гырылмышларын щамысынын яли гялямтутандыр, щамысы савадлыдыр», икиси-цчц сюзц бир йеря гойса, мяним тяки кющня-кюшкцлц тез йыхар, тез ашырарлар. Аллащ йох йердян бир рузидир вериб, эяряк ахыра кими аьылла йейям. Эюзцм гызыб айаьымын алтына эюрмясям, тез йыхыларам. Щяр шейин дурусу, тязяси, йаьлысы... юзц дя ня гядяр истясям! Пиримя нийя тяпик атым?! Адам эюрмядийи эцня дцшяндя дяряляр эязиб юзцня дярд ахтармаз!..»

Иса киши щям дя кяндин «дишли, дюшлц» оьулларыны биринжи эцндян юзцня боржлу еляйирди: щямин «фронтовиклярин» гапысына, йардым фондунун щесабына, лазым олду-олмады, бир буруг жюнэя, бир чувал да буьда эюндярирди ки, «дилини гарнында сахласын, даща орада-бурада аьыз ачыб мярякя гызышдырмасын ки, сядримизин юз эцнцнц эюрцб, юз дювраныны сцрдцйц бясдир, дава вахты ялаж йох иди, киши олмайан кишиляр йериндя галды, адыны йаза билмяйян биржя гол чякмяк юйрянди, нечя гызыл гиймятли ел ярзи-щаллары, оба ящвали-шярифляри мяркязляря онун кялфир ит аьзындан чыхмыш голлары иля эюндярилди. Инди дя о йердя бизим биримиз ишляйяжяйик. Савад десян-биздя, бажарыг десян, щцняр, тяпяр десян-биздя, давада бяркийиб полада дюнмцш эянжлик, жаванлыг десян бу да биздя!..

Дава гуртармаьа цз гойанда Иса киши щяр эежя юз «даь йцкцнц арана» дашыйарды: «Бир эюйцн цзцнц ки, гара булуд алыб, демяк, долу йаьажаг, даьын жан щавасына, ган бащасына чох етибар йохдур, цзц йахшы эюрцб пис астара бел баьлама, башыны далдаламаьа, саламат сахламаьа бир йер ахтар, бир йер тап. Бу гала да щюрмятдир, дуз-чюрякдир. Юз газанжымы ки вермирям, юз йаьларыны юз быьларына чякирям...

Мцршцдэилин дя щяйятиня бир буруг жюнэя, бир чувал буьда, йарым араба да одун эятирилди. Юзц дя кящярини о щяйятдя кишнятди. Атдан гуш кими енди, атын жиловуну «ушаьын» биринин голлары цстцня атыб жюнэяни бойунлайыб йыхды, кямяриндяки гобурдан бычаьы сивирди... гырмызы, буьлу ган эюйя фышгырды. Чабалайан жюнэянин бойнундан бир дизи иля басды, галхмаьа гоймады, жюнэянин ял-айаьыны баьлатмады, деди ки, дяймяйин, беля йахшыдыр, ганынын щамысы ахажаг, яти жцйцр ятиня дюняжяк. Тамашайа дуранларын арасында бир сярин пычылты эязди: «Атасы бещиштлик бу гапыда сядрлик елямир, гоншулуг еляйир...»

Иса киши ялинин ганыны йуйандан сонра йеня дя кящяря минди, арпа йемиш щавалы ата бир хырман дюйдцряндян сонра, жилову йыьды, кящяри сахлады:

– А Мцршцд, – деди, сусду, эцлцмсцндц, зарафатвары динди, – давада кеф чякдийин бясдир, инди дя бура хейир вермяк лазымдыр. – Сюзцнцн жаныны сясинин ичиндян аь аршын кими чыхартды: – Беш эцн динжял, алтынжы эцнцн сящяри эет хырманы тящвил ал.

Бир мящмизи кящяри бир дяфя тынжыхдырды, бир дяфя фынхыртды, ат боьанаьа дюндц, щяйятдя атын наллы айаглары алтындан чыхыб эери атылан кялтянляр дыьырланды, овулду, горгаланды...

 

***

Ахыр вахтлар Иса кишинин «цзцня аь олурдулар», сюзцнц, цзцнц эюйярдирдиляр, писини, бядини данышырдылар. Эюйэюз арыг тяфтиш тез-тез анбары, ферманы, эялири, чыхары йохлайырды, дилляширдиляр, Иса киши сясиня эцж верирди, арыг тяфтиш жырылдайа-жырылдайа низам-тярязи гурурду, эюзлярин дцз эялмядийини сцбута йетирмяйя башлайырды. Иса киши щяр шей айдынлашыб аьармаьа башлайанда ойунда удузан жыьал ушаг кими ажыг еляйиб «мейдандан» узаглашырды. «Кишилийинин» гуртармаьына аз галдыьыны юзц щамыдан йахшы баша дцшцрдц. Она эюря дя, байаг тякжя сцддян «чийя, гаймаг» йыьан адам инди «шор-шяпяйя» дя тамащ салырды. Щяр «гаранлыьы» тез аьарырды, тез диля-дишя дцшцрдц, юз кяндиндя, юз евиндя биабыр олмуш оьру кими эцн кечирирди, чцнки яввялляр бу «чюряк аьажыны» тярпядян йох иди, тярпядяндя йетишмишинин явязиня калынын дцшяжяйиндян горхурдулар, инди «эюрян эюзлярин» щяряси бир йандан эялмишди, «гара чянли эюзляр» дя ачылмышды, чох шейи щавадан алырдылар.

Мцршцд щяр эежяни бир сяксякя иля йола салырды. Еля билирди Иса кишинин щямин гцрубчаьы ганы гачан сифяти, бурнунун цстцндя дик-дик дуран сары саман тцкляри бу эежялярин бир гаранлыьындан пейда олажаг, ону бяднам шяриклийя чякяжякдир. Бу горху ону чимир алмаьа гоймурду, Мцршцд чох вядя хырмандан хейли араланыб кянарда дайаныр, эежяляр она етибар олунмуш «бярякят йериня» долан хофдан узаглашырды. Лакин бу ващимя ону щяр йердя, щяр йанда йахалайыр, юз буз сойуглуьу иля цряйиня йерийирди.

Бир гаранлыг пайыз эежясиндя йеня дя боз отлу бичяняйя чякилмишди, шинелини чийниня салыб йаны цстя йеря узанмышды, бир голуну дирсякдян гатлайыб башынын алтына дайаг вермишди, эежянин эяйан ятякляриндя йарымчыг дярз тайасы да, тохумлуг буьда тыьлары да айдын эюрцнцрдц. Хырманын щяр ики йанындакы алчаг саман тайалары бу мор эяйанлыьа бир сцд сарылыьы йаймышды. Щярдян цзцня шещ зярряси дцшцрдц. Бу сойуг гятря онун ятини црпяшдирирди.

Араба сяси ешитди. Севинди ки, бу гараныг да кечди, тохумсяпянляр, гапанчякянляр якиня эедирляр. Лакин араба ютмяди, хырмана бурулду, кимся Мцршцдц сясляди. Мцршцд юзцнц ора чатдырмамыш тойуг дянляйянтяк, ортасыны ешиб чюкялтди, бир гужаг чувалы ора йыьыб цстцнц юртдц, тыьы йеня шцшляйиб щамарлады.

Нийя беля еляйирди, бу, ня демяк иди?

Мцршцд аьзыны ачмамыш Иса кишинин бажысы оьлу Тюмял Казым хысылдады:

– Дайым эюндярди. Деди ки, йолдаш ирайком истяйиб, она эюндяряжям, Мцршцд горхмасын, юзцм эялиб долдурдажам, анбардара, щесабдара юз йанында расход елятдиряжям.

Тюмял Казым арабанын бойнуна галхды, кялин бирини гуйруглайыб чярэов юкцзлярини гамчылады. Тякярлярин, тахталарын таггылтысы щавадан сящяря чох, аз галдыьы билинмяйян эюйляри тутгун эежянин гаранлыг дарысгаллыьыны долдурду, зцлмятин щяр гужаьында санки тякнядян дяни гуртармыш, дашлары бир-бирини йейян бир дяйирман гуруб эетди. Мцршцд унлуьуна од, гыьылжым йаьан, щяр даш хырчылтысы иля адамын ятини эямирян бу дяйирманларын арасында галды. Юзцнц чох инандырмаьа чалышды ки, Иса кишинин инди онунла щеч бир гярязлийи ола билмяз. Ахы, сядрин юз йаван чюряйиня колхоз йаванлыьы сцртдцйцнц, дцнйанын, да, щамынын да саралдыьы бир вахтда кянддя биржя евин адамларынын дяйирман хорузу тяки гызардыгларыны, «бязян ахшам торанлыьыны дан гаранлыьы саныб банлашдыгларыны» дилиня эятирмямишди, Иса кишидян сющбят дцшяндя дя ешитмязлийя вурмушду, йа да «бу дашы эютцрцб о дашын цстцня гоймаг» бящаняси иля «чцрцкчцлярдян» узаглашмышды. О, сядрин щансы тамащ, иштащ йолуну кясмишди ки, о да Мцршцдц тяляйя салайды, она гуйу газайды? Районда ян чох чюрякли кянд бу кянддир, чюряйи бол обайа щансы аж эюз дикмяз ки... Райкомун аьзы, арвад-ушаьы йохдур бяйям? Чюряйин килосу алтмыш-йетмиш маната галхандан райком аилясини тякжя йаван чюрякля дойурмаг истяся, пулму чатдыра биляр?!

«Бирдян тойуг ферма мцдири бу кцлчяни апармаьа эяляр», – дейя Мцршцд истяди чуваллары апарыб бичянякдя эизлясин, «киши» юзц бура «гядям басанда» эятирсин. Мцршцдцн цряйини исидян бу фикри дя сойуду, бейниндя илан кими гыврылды: «Бичянякдя чуваллары эюрян олса, йягин едяжякляр ки, эежяйя щазырлыг эюрмцшям. Хябяр жыр-жыр тяфтишя чатажаг, о да щалай-мярякя баьлайыб эяляжяк, дашы Иса кишийя атажаг, анжаг мяня дяйяжяк: «Исанын эюстяришидир! Исанын ямридир! Халг, дювлят ямлакына колхоз сядринин хяйанятидир! Бу буьданын щяр дяни бир эцллядир, бир мярмидир, Иса эюр ня гядяр ясэяримизин силащыны алыб, эцллясини алыб, о, бу щесабла эюр ня гядяр салдатымызы фашистляря ясир вериб...»

Мясяля бу йеря чыханда Иса киши дя юз йахасыны гыраьа чякяжякди: Тутулмайан оьру–хандан, бяйдян дя доьру!

Мцршцд гараны аьа, аьы да гарайа о гядяр гатды ки, сящярин ачылдыьындан хябяри олмады. Юзцня эяляндя гырмызылыьы да сойуг эцняшин гара булудларын арасында кцллц кюз кими боьулдуьуну, нядянся бу сящяр ону адам щесаб елямяйян сярчялярин хырмана долушдуьуну, той-байрам елядиклярини, беш арабанын кянддян чыхыб хырмана сары эялдийини эюрдц. Арабачылар кялляри, юкцзляри чубуьа, гамчыйа тутуб говурдулар, щярдян щяр яллярини бир эялин чийниня гойуб габаьа дартыныр, гышгырыр, улаьы тялясдирирдиляр. Тохумсяпянляр щеч вахт беля эетмямишдиляр, беля тялясмямишдиляр. Щям дя габагдакы арабада дюрджя адам варды, долу тохум чуваллары эюрцнмцрдц. Мцршцд тярпянди, йериди, чардаьын диряйиндян асдыьы тцфянэи эютцряндя сярчяляр эурулту ля саманлыьын далына учдулар.

Юзц дя билмяди ки, тцфянэи нийя эютцрдц. Хырмана эяляндян ялиня биржя дяфя алмышды, бахмышды, чяртиб йохламышды, сонра да диряйин щачасындан нежя асмышдыса, еляжя дя галмышды. Она еля эялди ки, горхулу эежяляр ютмяйиб, габагдадыр, инди дя сящяр дейил, щямин эежялярин бирини эюрцб, о эежялярин бири арабаларда эялир.

Чюмбялди, тцфянэи гылчаларынын арасында сыхыб чахмаьа чякди, чийнинин цстцндян эери сычрайан долу эилизи йердян эютцрцб жибиня гойду, тцфянэи йеня дя дирякдян асды. Башыны галдырыб арабалара сары баханда Иса кишинин щавалы кящяриндя эялдийини дя эюрдц. О, атыны арабалардан хейли аралы, далда сцрцрдц. Ат юзцнц йейиб-тюкся дя, башыны бурахмыр, сарымсаг дюйдцрцрдц.

«Тякжя мяним йахам ялдя галажаг! Евими йыхажаг, балаларымы йетим гойажаглар! Йягин жыр-жыр тяфтиш Тюмялин эялдийини билиб... сцрцнцн габаьыны кюрпцдя кясмяк истяйир. Анбардарын боьазы онун ялиндядир, щесабдарын дили онун йанында эюдякдир. Онлара дейиб ки, эедяк, тохумлуьу хырманда чякяк эютцряк, гой хырман бошалсын...»

Мцршцдцн башындан бир яжял аьрысы галхды. Эюзляриня гаранлыг чюкдц. Бу гаранлыгда аьлына аь бир тясялли, тохтаглыг эялди: «Йох, йох!.. Мян дя юзцмц дири-дири гырх аршын гуйуйа салмаьын устасыйам... Иса киши эялмякдя, Тюмял дцз дейирмиш, онларын иштиракы иля мярди-мярданя иш эюряжяк...»

Байаг гырмызысы да щисли, гурумлу эюрцнян сабащ нежя дя эюзялляшди. Байагкы шещли сазаг нежя дя дяйишди, нежя дя йаз няфяси дуйулду. Дцнйа нежя дя бюйцдц, хош сясляр, хош сядаларла нежя дя тез долду...

Жыр-жыр тяфтишин эюстяриши иля арабачыларын щяряси беш чувалын бирини тойуг дяни тыьына сюйкяйиб долдурмаьа башлайанда щямин аь сящяр, щямин кефли сабащ нежя тез гейбя чякилди, щямин горхулу эежялярин бири нежя тез назил олду...

Тюмял Казымын басдырдыьы бош чувалларын цстц ачыланда Иса кишинин гамчысы Мцршцдцн башында таггылдады:

– Я, пейьямбяр билдийимиз кюпякоьлу, бу нядир?! Я, бир акт баьлайын, мян дя бу саат милися хябяр еляйим, эялиб апарсынлар...

Ялгямя о заман ики йашында иди, бажысы Симузярин ися гырхы чыхмамышды. Анасы Хавяр хала щяр йаз палаз-палтары эцня веряндя боз йамаглы кющня бир гара шалварын, бир нимдаш сятин кюйняйин, бир дяст аь алт палтарынын гатыны ача-ача аьлайарды, эюзляринин йашы бир жцт кющня чякмянин цстцня дамжылайарды. О заман Ялгямя анасынын щалына ажыйыб кядярлянся дя, щеч ня баша дцшмязди, анасы ону ешийя чыхарарды, «эет ойна!» дейярди. Ялгямя кяпяняк тутуб Симузяря верярди, о да овжунда горха-горха сыхыб юлдцрярди. Хавяр хала:

– Тутма, юлдцрмя, гурбанын олум, – дейярди. Аллащын щейваны онсуз да биржя эцн йашайыр. Юлцсц эюрцрсянми хошунуза эялмир, ондан ял чякиб дирисинин далынжа гачырсыныз. Говмайын, бажамыздан кцсцб гачарлар, эедин чайдан архымыза сыхга су бурахын, аз, дуру суйун цстцндя щямишя кяпянякляр ойнашар.

Ялгямя кяпяняйин бол йериня суйу тез эятирмяк истярди, чохдан сейрялмиш гаратикан чяпяринин алтыны овуб Иса кишинин щямишя су ахан архындан бир гол айырмаьа эиришярди, ган-тяря батарды, су чяпярин алтындажа эюлляняр, бу йана ахмазды. Анасы эяляр:

– Йохуша су чыхмаз, а эюзцмцн ишыьы, – дейярди. – Щям дя голу архдан йох, чайдан айырарлар.

– Нийя ки? – Ялгямя зящмятинин щядяр эетмяйяжяйиня инанан ушаг тярслийи, ушаг яминлийи иля сорушарды.

Хавяр хала Иса кишинин баь-баьчасыны бахдыгжа гям йатан, гям ойанан эюзляриня эялян йашлары ана дюзцмц иля гурудуб эцлцмсцня-эцлцмсцня оьлунун башына сыьал чякярди:

– Архын суйу гуруйар, анжаг чайын суйу гурумаз, а дярдин цряйимя.

– Нийя ки?

– Арх баьдан, чай даьлардан эялир.

Ана истямязди ки, Иса кишинин еви, баьы тяряфдян ясян мещ дя онларын чяпяриндян кечсин. Она еля эялярди ки, «Аллащын о тямиз няфяси, Иса кишинин баьындан, щяйятиндян, доггазындан кечяндя чцрцнтц гохусу эютцрцр, ятрафа юлцм щалы, юлцм щавасы йайыр.

Бир дяфя бабасы Ялгямяйя бир тяпял, гара гузу баьышламышды. Ялгямя гузуну йанында йатырырды, гузу онсуз дайанмырды, арам тапмырды. Ялгямя бязян гясдян эизлянир, хялвят-хялвят гузуйа эюз гойурду. Гузу азжа отлайыб бойланыр, достуну йахында эюрмяйиб евя йцйцрцр, щяйятя чыхыр, гапы-бажаны, баь-баьаты дюрд доланыр. Бир дяфя гузунун башына йайлыг атыб аьажа дырмашды, гузу ону мяляйя-мяляйя эязди, доггаза сары йцйцряндя Ялгямя пцшцляди. Гузунун гулаьына бу сяс башга сямтдян эялдийиня эюря йолу ялиня алды, тейлянди, гачыб Иса кишинин щяйятиня эирди. Ялгямя тез онун далынжа гачды, лакин гоншунун эцндцзляр щямишя баьлы сахланан итини ачыг эюрцб горхдуьу цчцн: «Ай Иса баба!» – дейя чаьырды, доггаздан да хейли аралыда дайанды. Гоншунун доггазына щеч ким чыхмады. Бир дя чаьыранда Иса кишинин сары кюпяйи чяпярин дибиня сары жумду. Ялгямя евляриня гачды. Няняси онун ялиндян тутуб Иса кишиэилин щяйятиня эялди. Гоншунун арвад-ушаьы эялинляри, пота нявяляри анд ичиб аьы йаладылар ки, эюрмямишик, одур бизим гузулар баьда, тязикмиш гузу онларын ичиндя олар, юзцнцз дя бахын, бизимкиляря гарышмайыб.

Ялгямя айагларыны йеря дюйцб аьлады ки, йох, бура эялди.

Гоншунун андыны басыб кечмяйя нянянин цзцндян вар эялмяди, «иманыны Аллащ яманятиндя» гойуб гайытмаг истяди, анжаг Ялгямя ону ятякляйиб эери чякди:

– Бурдадыр. – Аьлады, цряйиня еля-беля эялян бир инамла тювляни эюстярди. – Ора эирмиш олажаг.

Иса кишинин эялинляри ямин-архайынлыгла эцлцшдцляр:

– Оранын гапысы нечя щяфтядир ачылмыр. Йягин Ялгямянин гузусу бизим тювляйя бажадан эириб.

 «Чянябоьазын» бу йериндя Иса киши ешийя чыхды, эялинляр чякилиб эетдиляр.

– Хейир ола?

– Ялгямянин гузусу тейляниб бура эялиб.

Иса киши йеря бахыб-бахыб щяр эюзцнцн бир гапаьы иля бир гашыны алтына атды:

– Биздян оьурлуг эюрцрсцнцз?

– Аллащ елямясин, а Иса гардаш, – дейя няня бу «дава даьарынын» цстцндян йел дя олуб ютмяк истямяди. – Ушагдыр, эцман елядийи йеря бахмасаг, еля биляжяк орда галыб.

Иса киши тапан гашларыны эюзляринин цстцня ендириб йеря бахды. Ялиндяки сцпцрэя чюпц иля йердян ики балажа кялтян гопарды, онлары язиб йумшалтмаьа башлады.

Иса кишинин зянжирини сцрцйя-сцрцйя эязян, щярдян онлара бахыб мырылдашан сары кюпяйи эцнцн бу вядясиндя ачыг олмазды. Кишинин атасынын цзцня щейрятля бахыб-бахыб ондан йаваш-йаваш араланараг Ялгямяйя йахынлашан сонбешийи Фяхрийянин дурушу, тярпяниши дя чох шей дейирди. Бу «хябярчи» вязиййятин, бу сясли-сораглы щал-щаванын бир пычылты иля, йа да бир бялядчи бармаьын ишаряси, бир гаш-эюзцн щим-жими иля айдынлашажаьындан горхан Иса киши гара эечя баьланмыш тяки эюрцнян тцклц цзцнц гашыды, эцлцмсяди:

– Щеч гойарам Ялгямя баланын гузусу итя-гурда йем олсун?!. Тювляйя салмышам.

Фяхрийя ганад ачды, гачыб аьыр палыд гапыны чийни иля итяляди, гузу балажа кир-киря гуйруьуну таппылдада-таппылдада эялиб юз сащибинин балдырларына сыьынды.

Няняси йолда аьзыны ня гядяр килидли сахласа да, «щирси, нифрини «галадан бир-ики эцлля» атды: «Иманына горхаг тула баьладыьым няфсиня бу йашында да «тят» демир. Бюйцэцнцн дашыны атды, инди дя кичийиня эюз дикиб. Сяни эюрцм эюзлядийин колун дибиня дя эедя билмяйясян...»

О эцн эюйляр ала иди. Аь ялчимляр сяманын дяниз мавилийиндя цстц гарлы, гыровлу бузсаллары тяки цзцрдц. О эцн йерляр дя алаланырды. Щяр эцнлц аьажын цстцндян бир гарайайлыг кюлэя сцрцнцб кечирди. Кюлэяляр йарпаглары гуш дилли, щяр чичяйи эцняшя бир пийаля кими ачылмыш аьажлара гонанда, сащиби биржя аддымлыьындан о йана араланмайыб баьчада отлайан гара гузусунун цстцня йатанда Ялгямя анасы иля нянясинин пычылдашдыгларыны эюрцрдц, она еля эялирди ки, буэцнкц ала эюйлц, ала йерли алямдя бир сирр, бир сещр лал сахландыьы цчцн дарыхыб, безикиб, анасындан, нянясиндян дил ачыб диллянмяк истяйир, гулагларында галан байагкы няня дейинтиси дя щямин сиррин, сещрин боьулдуьу дарысгаллыгдан чыхмаг чырпынтысыдыр. Ушаг щисс етмишди ки, бу мюжцзянин бир башы Иса кишинин эюзляриндядир, байаг дяря дяринлийиндян эялян «биздян оьурлуг эюрцрсцнцз?» сорьусу да щямин мюжцзянин бу башына атылан бир сынагдыр, Иса киши дайазда дура-дура дяриня тор атыб, инди няняси дя анасына щямин «чякишмядян» данышыр.

Ялгямя ейвана галхды, онлар пычылтыны кясдиляр.

– Ана... ана...

Ушаг бюйцкляря баха-баха галды, щеч ня дейя билмяди. Гузу ейвана атылыб онун балдырларына сцртцшяндя няйя эялдийини унутду, баьа гачыб тяпялини архасынжа апарды. Бюйцклярин аьзы щейрятля бцзцлдц, онларын эюзляриндян ажы бир тяяссцф сцзцлдц: ушаг дцшмянини бу йашында таныса, ганлылыг тязяляняжяк, юз дили, юз нифряти, юз кини юз башына бяла ачажаг.

Хавяр хала фикирляшди ки, Ялгямя Иса кишинин башынын цстцндян асылан бир дашдыр, о, бу дашы ачыб йеря дцшцрмяк истяйяжяк, даш бюйцдцкжя горхусу артажаг. Фикирляшди ки, бу «чох истямялярин» бир хятасы вар, бу «язизлямяляр» адам йатырмагдыр, адам йухуйа вермякдир, эеж-тез бу илан юз донундан чыхмалы, ушаьы чалмалыдыр Ялгямянин алты йашы тязяжя дцзялмишди. Бу йашда она сирр ачмаг олардымы?! Кинлянярди, жинлянярди, Фяхрийяйя ажыгланарды, «мяним атамы сянин дядян юлдцрцб» дейярди, о да эедиб Иса кишийя хябяр верярди, гоншу да еля билярди ушаьа дцшмянини гясдян таныдыблар.

Ялгямя тяк иди. Иса кишинин юзцнцнкцляри дя, нявя-нятижялярини дя кяндин нечя еви, нечя щяйяти тутмурду. Бу гядяр гузьун овлаьында бир чолпа нейняйя билярди? Бу гядяр илан йувасынын арасында саь галмаг, саламат юмцр сцрмяк олардымы?!

Хавяр хала нечя дяфя гясдлянмишди ки, бу еви, мящляни дяйяр-дяймязя сатыб шящяря кючсцн, орада сцпцрэячилик елясин, оьлуну, гызыны бюйцдцб бойа-баша чатдырсын. Анжаг анасы разы олмамышды: «Биз дя аз дейилик. Дямир кцрядя ярийяр, суда бяркийяр. Бир балажа сарсагламаг истясяляр, юлмямишик, биз дя ялимизи, дилимизи динж гоймарыг».

Анжаг хошбяхтликдян Ялгямянин айаьы Иса кишинин евиндян, доггазындан юз-юзцня кясилди, ана билмяди, йцз тядбирля щасил елямяк истядийи диляк гейбян нежя йаранды. Бир ахшам йатанда оьлуну ал диля тутуб бунун сябиябини юйрянмяк истяди:

– Иса бабанын ити эцндцз дя ачыг олур, башына дюнцм?

– Йох!..

– Фяхрийя еля йахшы баладыр ки!..

Ялгямя динмяди.

Ана «чюмчясинин» бош эялдийини эюрцб «палтары айры суда жарламаьа» башлады:

– Иса бабанын алмасы шириндир, йа бизимки?

Ялгямя йеня жаваб вермяди, яллярини анасынын бойнуна узатды, башыны онун синясиня сыхды.

– Ана, – деди, – о, мяним гузуму дама нийя салмышды.

– Еля елямяся ит говарды, гуйруьуну даьыдар, зящрини йарарды.

– Йох. Нянямя еля пис бахды ки...

– Гожа кишидир дя, гурбаным олум, бахышы елядир. Эюзц йахшы эюрмцр, ишыгдан гамашыр.

– Эюзц мянимкиндян йахшы эюрцр, о дяфя ийня саплайыб ешшяйиня палан тикирди.

Арайа бир тойлу сцкут чюкдц. Ана бу шян-шух сакитликдя галмаг, бу эцмращ дилсизлийи сящяря гядяр позмамаг, онун архалы, кюмякли, эялщаэялли гойнунда уйумаг истяди. Лакин Ялгямя бир «эцлля атыб бу жин йыьнаьыны» даьытды:

– О, пис адамдыр, о эцн няням дя дейирди.

Ана цряйиндя мин шцкцр сюйляйя-сюйляйя юзцнц йухулулуьа вурду.

Ялгямя анасыны тярпятди:

– Ана, ай ана!..

Хавяр хала «йухудан» айылды, оьлуну гужаглады:

– Ща!.. Няди, гурбанын олум?.. Йат, йат!..

– Няням о дяфя нийя еля дейирди?

Ана нянянин ня дедийини билирди, оьлундан беля бир суалы-сорьуну щямишя эюзлямишди, бу «рюйаны башга жцр йозмаьа» чохдан щазырлашмышды:

– О эцн Иса бабан арвадыйла далашыбмыш, сян эюрмяйибсян, арвады ейванда аьлайырмыш. Кишинин гожа йашында кцрлцйц няняни дя жинляндирибмиш.

– Йох, ана, няням айры шей дейирди...

Ана оьлунун бу инкарыны «ешитмяди», йеня «йатды». Анжаг билирди ки, бу «гылынж» гында пас атмайажаг, итиляняжяк, бир заман сийрилиб чыхажаг, о заман йцз йалан онун габаьында бир пенжяр сыхмасы кими бичиляжяк...

– Ялгямя Худазар оьлу, эениш, ятрафлы даныш.

Щаким Ялгямянин щяйат тарихчяси иля ня цчцн беля чох марагланырды? Бу щекайяти бцтцн тяфяррцаты иля сюйлямяйин жинайятин ачылмасына кюмяйими варды? Ахы, щяр шей мялум иди, айдын иди. Ишдя еля бир дцйцн, еля бир долашыглыг галмамышды ки, ютян эцнлярин йарпаг-йарпаг сящифяляри иля ачылайды, айдынлашайды. Ялгямя юз эюрдцйц эцнляри ажылыгдан тямизляйя билмязди, щяр шейи олдуьу кими данышса, юзц дя таб эятиря билмязди, аьлайарды. Юзцнцн ня щала дцшяжяйи бир йана, онсуз да исланмышды, судан ня горхусу, йетим баласыны – бу ата айрылыьыны, бу ата эюрцшцнц дя бир наьыла, бир эежя юмцрлц гаранлыьа бянзядян кюрпясинин гялбиндя щямишя сызлар бир каман гойарды. Бу каман щяр вахт гямли-гямли ютярди, йаз эцнляриня дя хязан щижраны, вида кядяри охуйарды.

О эцнляр нийя эери гайытмыр, нийя эялиб щакимин эюзляри юнцндя сящифялянмир, варагланмыр? Ялгямя нежя десин ки, йеддинжи синфи битиряня кими бир эюзцм эцлдц, бир эюзцм аьлады: ана хястялянди, тай-тушдан, йар-йолдашдан цзцлдц, эери галды. Щавайы йемяк эежяляр бажадан тюкцлмяйяжякди ки! Мцфтя эейим-кечим эцндцзцн айыг арзулары иля тохунуб эежялярин сярхош гаранлыьында бойанмайажагды ки!.. Гощум-гоншу пайы, кюмяйи нежя бярякятсиз, нежя дадсыз олармыш!..

Йатагда сарала-сарала ярийян ана гышда йорьан-дюшякдян щеч чыха билмирди. Будагда галан сон пайыз йарпаьы тяки ясирди. Ялгямянин ялляри кол-косда галмышды, чяпярлярини щей бир уждан сюкцрдц, эеж йатана кими собаны сюнмяйя гоймурду. О, бажысы иля щяряси бир йорьанын алтында бцзцшяндя щямишя ойаг ана йатагдан биртящяр сцрцнцб чыхырды, аьыр палазлары онларын цстцня юртцрдц, евдя гулун тяки кишняйян гыш шахтасы кюрпяляри йеня дя буза дюндярирди. Ялгямя ертяси эцн чяпяри сейрялдя-сейрялдя чохлу гаратикан колу дашыйырды, айаглары иля хышлайыб гапынын далына йыьырды, эежялярин «сойуг жин чыьыртысы» йеня дя азалмырды; гаратикан йананда соба кюз кими гызарырды, чох кечмирди ки, кюзц дя сюнцрдц. Ахырда, чяпярин колу онларынкы ола-ола, гоншулар йийя чыхыб дейиндиляр: «Бир басма тикан эятириб йолаьа тутан дейилсиниз, щяр йаны нийя йол еляйирсиниз?!»

Ялгямя дящря, чаты эютцрдц, щяр эцн дярсдян сонра мешяйя эетди, бязян бир, бязян ики шяля одун эятирди. Одун шяляси белини, кцряклярини йаьыр елямишди, чаты сцртцб яллярини, чийинлярини ачмышды. Анасы оьлунун ялляринин «ня эцндя» олдуьуну эюрся дя белиндян, кцрякляриндян хябяри йох иди. Бир эежя оьлунун йухулу-йухулу архасы цстя чевриляндя офулдадыьыны, цзц цстя дцшяндян сонра да инилдядийини ешитди. Дуруб кюйняйини галдырды. Оьлунун ганчыр бели, кцряйи эюзляриня тикан кими батды. Сятин туманындан бир тахта, мцтяккянин биринин ичиндян дя хейли памбыг чыхарыб аьлайа-аьлайа бир жанлыг бцзяляди, сырыды, оьлу одуна эедяндя йалвара-йалвара эейиндирди: эуйа «бир тикя нятяванына» сойуг дяйяжяйиндян горхурду.

Йайда гоншу ушаглары йайлаьа кючяндя, шаггылдайан чайлар, эцлян булаглар башында эцн кечиряндя, кякликоту, инжичичяйи йыьанда, явялик щюряндя Ялгямя дя бажысыны йанына алыб буьда кювшянлийиня эетди. Эцнортайажан йыьдыглары сцнбцлляри кювшянлийин гыраьындакы аьажларын кюлэясиндя дюйдц, совурду, ахшама кими «дянлядиклярини» ися юз евляринин щяйятиндя дурулады. Бир йайда нечя чувал долдурдулар, нечя чувалы-чувала сюйкядиляр. Ел даьдан еняр-енмяз нечя чувалыны даьар-даьар дяйирмана дашыды, цйцтдц, сяриб сойуда-сойуда чувала, чялляйя долдурду. Эцндя бир аз йоьуруб биширя-биширя усталашды, ахырда бир гышлыг лаваш биширди. Бцтцн гышы шяля-шяля кол дашыды, гала кими чяпяр дцзялди. Йайда гуш тяки бир-бир дянлядийи дяндян хуржун-хуржун йахындакы гясябя базарына апарыб сатды, аз-аь йыьдыьы илк пул газанжындан анасына бир диз-лик, бажысына бир донлуг, бир дя бир арыг диши дана алды. Сащиби бу «дамазлыьы» ушаьын кишилийиня баьышламаг истямишди, яввялжя пула йахын дурмамышды, сонра щаггынын йарысыны эютцрмцшдц: «Дананын башына бир иш эяляр, балажа, дейярсян ки, эюзц далынжа галыбмыш... Дырнаьы бярк олсун!..»

Цзцня эялян о бири илин пайызында Ялгямя мешяни су йолуна дюндярди: он ики-он цч килолуг бир чубуг сябяти щюрдц, она чашыдан ики гол, чийин илэяйи дцзялтди, нар дяняси кими ири, гырмызы зоьаллардан йыьды, евя дашыды, алтына от дюшядийи чардагда сярди, лалыхандан, ширяляняндян сонра базара апарды, сатды. Евин щеч бир ещтийажы, щеч бир дярд-сяри диггятиндян гачмайан, йайынмайан киши бюйцклцйц иля «аьалыг» етмяйя башлады. О, евин ийнясиндян тутмуш сапына, «кцлцндян тутмуш кюмбясиня» кими щяр шейин йерини биляндя, анасынын аьлына эялмяйян, «дяфя-дараг ачанда» Хавяр хала жана эялир, жийяри чякиля-чякиля оьлунун бойуну охшайырды, щяр дяфя дя икижя-цчжя кялмя дейирди:

– Айя, сяня гурбан олум...

Ананын сюзцнцн чоху цряйиндя галырды: сяни веряня шцкцр, а гара эцнцн йараьы оьул. Йемяли вахтында йемядин, эеймяли вахтында эеймядин. Ата арханла архаланмадын... Бир гамчы бойун олду, дам долусу тойун олду. Щяр эцнцн эюзцмя бир даь чякди...

Ана цряйиндя данышмаьа да горхурду, чцнки гялбиндян чох шей кечиряндя аьлайырды.

Симузяр сцфря ачыб иняк олмуш «дамазлыьын» гатыьындан, гаймаьындан эятиряр, «салма чай» сцзяр, ики-цч лаваша су сяпиб пиляйя дюндяряр, юзц дя бир кянардажа дайаныб гардашынын йейишиня тамаша едярди. Ялгямя ону чякиб йанында отурданда йалварыб гардашынын ганады алтындан чыхарды:

– Ай гаьа, гой сяня бахым, сян йейяндя еля бил, мян дойурам.

Ахшамлар эялиб архадан гардашынын йатаьына эирярди, онун кцряклярини гужаглайарды:

– Гаьа, гой бир щовур чимир еляйим, сонра юз йеримя кечярям, – дейярди, – бурада еля ширин йатырам ки!..

Гясябя базарында бир оьланла достлашмышды. Гясябяйя битишик кянддян иди. Атасы давада юлмцшдц, анасы яря эетмишди, о, нянясинин йанында галмышды. Бир чал ешшяйи варды. Йцкцнц дцшцряндян сонра апарыб базардан хейли аралыдакы жярэя сюйцдлярин йанында йеря мых  чалыр, мыха баьлайырды, габаьына бир чянэя чайыр атырды. О да мешядяки язэиллийя даданмышды, беш-алты эцн йыьыр, базар эцнц базара эятирирди. Ялгямядян дя дирибаш иди. Гясябядя танымадыьы адам, башы чыхмайан иш-пешя йох иди. Кялякляри, фырылдаглар, атмажа вя ейщамлары тез дуйур, тез «тутурду». Йахшы сяси варды, ширин-ширин охуйурду. Ялини гулаьынын дибиня гойуб «гям дярйасына гярг» оланда эюзлярини йумур, бцтцн базар гулаг кясилирди, онун щязин, гцссяли сяси йухулу, уйьулу даь эежяляриндя булаглара гарышар, ней сяси кими, байатылар кими щамынын цряйиня, гялбиня, рущуна ахарды. Онун жыр, «чаггалбоьан» язэили башгаларынын алма ириликдя хурма тяки язэилиндян тез алынырды. Алыжылар чох заман ондан юз пулларынын «гяпик-гуруш артыьыны» эютцрмяздиляр: «Гой галсын, Дурсун, – дейярдиляр, – бир дя эяляндя щесаблашарыг...»

О юз базарлыьынын ахырына «даш атандан» сонра да «аракясмядян» чыхмазды, сябятинин бирини Ялгямянин йанына чякярди, она тапшырарды: «Сян бурда отур!» юзц ися «йетим сеэащ»а кечярди, чох чякмязди ки, Ялгямянин зоьалы да сатылыб гуртарырды Ялгямянин дя сябятини ешшяйин белиня баьлйаыб «худащафизляшярдиляр», гясябянин ян эюрмяли йерляриндян гоша кечярдиляр. Дурсун бязян дцкяня эирир, ноьул алыб эятирир, бир овуж да Ялгямянин жибиня тюкцрдц:

– Йе, аьзын гой шрин олсун.

Гясябянин тян ортасындакы эенишликдя тязя бир бина тикилирди. Икинжи мяртябясинин дя «бели баьланмышды». О бинанын йанындан ютяндя Дурсун синясиня вуруб дейирди:

– Ляляшин бу «хан сарайынын» йийяси олажаг. Ялгямя онун «хан сарайы» иля марагланмазды, диллянмязди, Дурсун юз «бюйцклцйцнц» хырдаламаьа башлайырды:

– Йекя почт олажаг. Бу бойда шящярдя почт ишиндян башы чыхан биржя адам да йохдур. Эялян пайыз бу ляляшин эедиб онун мяктябиня эиряжяк, икижя илдян сонра эялиб оранын аьасы олажаг.

Дурсун бир ялини телефон дястяйи кими гулаьына тутурду:

– Алло!.. Алло!.. Йени кянд, Йени йол!.. Баш мяркяздир данышан!.. Телефонаграма эютцрцн. Дигтя едирям. Башлайын!.. Бцтцн кянд жамааты сцбщ тездян Дашлы дцзя чыхмалыдыр. Ики мин щектарлыг сащяни якин цчцн йарарлы щала салмалыдыр. Ора бу пайыз тохум сяпилмялидир. Щяр щектардан отуз сентнер мящсул эютцрцляжяк. Бу, бцтцн дцнйайа рекорд буьда мящсулудур. Биз бцтцн дцнйайа сцбут едяжяйик ки, гадир инсанлар, юз талейинин аьасы олан инсанлара ямякля, щцнярля дашдан да зяр дцзялдир.

Дурсун бу «рясми чыхышындан» сонра, о дайананда дуран, о, тярпяняндя йерийян ешшяйини иряли дящмярляйиб кцчянин, гясябянин ортасындажа сцзя-сцзя охумаьа башлайырды:

– Сцсян сцнбцл битирмишям, мян йарыма йетирмишям... Анам Эцлэяз, жаным Эцлэяз, балам щаны, эцлцм щаны?.. Аь цздя халын, о эцл жамалын, юлдцрдц мяни, а балам, йандырды мяни...

Щамы дайаныб эцлцмсцня-эцлцмсцня Дурсуна тамаша едярди.

Бир дяфя Ялгямядян ял чякмяди, ону юз евляриня апарды:

– Няня, – деди, – достумдур, достум йох ей; бизимки достлуьдан кечиб, гардашаьамдыр... эюр нейнирсян.

Няня Ялгямянин алнындан юпдц, ону дуалады: Аллащ, бу гардашлыьыны балама чох эюрмя. Ай танры, бунларын ялиндян щяр няйини дя алсан, мящяббятини алма. Гой бири мин олсун, щяряси бир Тур даьына дюнсцн. Щяряси кюлэясиндя мин гойун йатасы бир чинара дюнсцн.

Сонра бир овуж дян эютцрдц, тойуглары жцжяляди. Тойуг-жцжяляр баьын ора-бурасындан чыхыб гача-гача, уча-уча щяйятя йарпаг тяки тюкцлдцляр.

Няня бир гара тойуг тутду.

Дурсун дуа охуду, кясди.

Няняси хюряйи биширяня кими Дурсун ня чянясини бош гойду, ня дя достунун бекар дайанмаьына имкан верди; баьа чыхдылар. Баьда бир дяня дя ири аьаж йох иди, щамысы ики-цч иллик пющряляр иди. Анжаг жярэя иля якилмишди, аьажларын арасында биржя от-алаг да эюзя дяймирди. Щамысы бящяри совулмуш ляк йерляри иди. Дурсун щяр жярэянин башында дуруб щявясля «атчот» верирди:

– Бу, нар жярэясидир, юзцм якмишям. Ики илдян сонра щяряси йцз-йцз ялли нар эятиряжяк. Ийирми аьаждыр, бу еляйяжяк цч мин нар. Няфсини сахлайыб биржя манатдан, сяксян гяпикдян, лап юлцсц алтмыш гяпикдян гапынын аьзында сатажам. Бу жярэя пайызлыг армуд жярэясидир, беш илдян сонра щяряси, цч йцз кило веряжяк. Сахлайыб йазбашы, Новруз байрамында сатажам, килосуну икижя манатдан... Он аьаждыр, цч тон. Алты мин.

Дурсун бу баьдан бир илдя азы он мин манат газанж эютцрцрдц: бу пуллары «аьылла» хяржляйирди: юзцня сяс-сораьы «эюйлярин цзцнц тутан» бир той вурдурурду, «йетим эядянин» тойуна «аллащын юзц дя эялирди»... жащ-жялаллы бир имарят тикдирирди ки, щамы бармагла эюстярирди. Гожа нянясини эцндя бир дяфя, ахшам-ахшам гужаьында эяздирирди. Бу няняйя оьул пайы, гыз гуллуьу олажагды. Няня бу голларын цстцндя уйуйажаг, дцнйада чякдийи язаблары нявя ялляри цзяриндя унудажагды... Дурсун юэей гардаш-бажыларына яйин-баш алырды, она биржя дяфя дя «эюрцм-бахым елямяйян» аталыьынын жибиня йцз-йцз ийирмибешликляр, яллиликляр гойурду ки, онун да «аьзынын буьу бир кючлцкдяки сырсыраны яритсин». Бу пулун бир гядярини, «бюлцнмяз фонда» – яманят кассасына кечирирди, юзц дя «фаизлисиндян». Щямин фаизин щесабына «чюллярдя галмыш», анжаг дирибаш бир йетим сахлайырды, охутдурурду. Бу йетимин алгышы, дуасы «Аллаща Дурсунун бюйцклцйцня сяждя елятдирирди». Бу йетим «чох бюйцк адам олурду» сяс-сораьы дцнйанын щяр йериндян эялирди. Бцтцн дцнйа билирди ки, бу «дащи» щаралыдыр, кимин «бюйцтмясидир...»

Дейирди ки, мян почт мцдирлийи мяктябини битиряжям. Мяним бясимдир. Орада юмрцн бойу аьылла-башла ишлясям, бюйцк шейдир. Мяним институтум да, академийам да баьдыр, газанжы мяним олажаг, ляззяти еллярин.

Дейирди ки, Ялгямя, биз бу эцндян олдуг гардашлыг, гардаш. Биржя бизим йатаьымыз айры олажаг, галан щяр няйимиз олса, сянинки мяним, мянимки сяниндир. Истяйирям, сяни дя юзцмля почт мяктябиня апарам. Сизин кянддя дя почт вар, нолар балажа оланда. Ишин балажасы-бюйцйц йохдур, ишляйяня щамысы бирдир.

Бу сюз Ялгямянин цряйиндян иди, амма евдя хейир-бярякят майа атылмыш сцд кими тязяжя уйушмушду. О, хястя анасыны, бажысына кимя тапшырыб эедярди, юзц щансы кюмяйин щесабына охуйарды?

Дурсун онун фикрини эюзцндян алды:

– Горхма, хан тяки доланажаьыг. – Ялини Ялгямянин чийниня гойду. – Шящярдя баьлар вар, щяр адамын пайыны ялли-алтмыш маната белляйирляр. Эедиб эязмишям, бахмышам, гузуламыш торпагдыр, бели бурдан вуранда бир аддым о йаны цйцнцб эедир. Еля адам вар, илдя ики дяфя беллятдирир: пайызда, йазда... Щяфтядя цчжя дяфя, дярсдян сонра, жанымыза жяфа гылсаг, гызылдан дон эейинярик, щяля сян ана-бажы дярди чякирсян.

Дурсун бир дяфя он кило базар дцйцсц, алма, армуд алды. Бир дцкяни «гурутду»: цч аршын эцллц, он аршын сайа парча юлчдцрдц, беш кило кялля гянд чякдирди, зянбилиня «хырым-хырданын» да щярясиндян ня гядяр йыьдырды. Гясябянин чыхажаьында зянбили йеря гойду:

– Гардаш, – деди, – сян мяни бурада эюзля, инди евя дяйиб эялирям.

Ялгямя еля билди, бу долу зянбил Дурсунун тязя бир сиррини ачажаг, о, бу сиррини нянясиндян щялялик эизли сахлайыр: гясябянин щансы евиндяся бир «дцнйа эюзяли» йашайыр, Дурсун онунла «алышыб-веришиб», бу «базарлыьы да» онлара апаражаг, эюрцшя эедир.

Дурсун «жартдаьан» боьазлы чякмя, цтцлц галифе шалвар, тязя кюйняк эейиниб эяляндя, узунэцнлцк шапкасынын далыны галдырыб «кефини домбалданда» – астадан «эцллц баьларда эязярсян, жаванлар баьрын язярсян, йуха каьыза бянзярсян, йаза билмяз гялям сяни... Гялям сяни...» охуйа-охуйа эяляндя Ялгямянин онун эюзалтысыэиля «байрамлыг» апардыьына щеч бир шцбщяси галмады.

– Гардаш, бу палтар мяни нежя тутур?

– Йахшыды, саьлыьына гисмят олсун, щямишя йахшы йерляря эейиниб эедясян.

– Бир аз ядябсизлик елядим, – Дурсунун цзцня бир ган гызартысы йайылды, тез дя чякилди. – Сяня дя бир дяст тойлуг тикдирярик. Гардашын икиси дя йа эяряк пис эейинсин, йа да йахшы.

Фит вериб бир «Москвич» сахлатдырды.

Сцрцжц:

– Дурсун, мян сянин гуллуьунда щазыр, – деди. Эцлцмсцня-эцлцмсцня бир ялини синясиня сыхды: – жящяннямдян башга щара десян... – Сюзцнцн далыны демяди, ялини эюзцнцн цстцня йатыртды.

Ширин фикир-хяйал нежя йцнэцл олармыш, адамын цряйиня гоша гартал ганадлары тяки гонармыш, адамы эюйляря галдырар, эюйлярдя эяздиряр, щара истяся апарармыш. Хяжалят адамын юз ганадларыны да гырар, даь арзулу аран шикястляриня дюндяряр, зирвяляря щясрятля бахдырар, бойландырармыш.

Дурсунун киши щцняри, киши тяпяри Ялгямянин цряйини бюйцтмцшдц, она нежя дцнйаны долдурасы, щеч заман азалмайасы бир фярящ вермишди, лакин машын онларын кяндиня, онларын мянзилиня йюн аланда, бурулуб доггазларында дайананда гясябядян йола дцшяркян она язаб верян юз «ядябсизлийи» евляриня эиряндя юз аьырлыьы, юз дюзцлмязлийи иля Ялгямяни йенидян сыхды: «О мяни евляриня нечя дяфя апарыб, нянясинин адыны бир чцрцк жевизля анмамышам, амма Дурсун бир дцнйалыг айын-ойун...»

Дурсун «юз ожагларынын башында» – юз гапыларынын аьзында юзцнц гонаг кими апаран Ялгямянин ня цчцн пярт олдуьуну баша дцшдц:

– Я, ай дяли, мян сяндян ики-цч щяфтя бюйцйям, йолу бюйцк салар, кичик дя эедяр. Биринжи дяфя эюрмяйя эялдийим евя, танымаг истядийим ана-бажымын йанына ялибош, атыла-атыла эялмяйяжякдим ки!..

Дурсун Ялгямяни голтуглады, бир ялиндя долу зянбил ону евя, ичяри дартды.

Щеч кимин «айаьына» галха билмяйян ана о эцн дурду, гуш кими бурадан ора, орадан-бура сцзян Симузяри буйура-буйура, щяр щимини «эюйдян алыб йеря ендирян, йердя чин еляйян гызыны дахмадан чардаьа, чардагдан чайа, баьа гачыра-гачыра бир той сцфряси дцзялтди, оьлунуны щяр эяляндя «бир карван йолу гядяр» тярифлядийи достунун, гардашаьасынын башына долана-долана ону пиря дюндярди, цзцнц гибляйя тутуб: «Ай Аллащ, пычылдады, – юзцн йетим елядийин бу тякляря, бу биржяляря гыйма, гой бунлар дцнйада бир аь эцн эюрцб бир тойлу дювран сцрсцнляр. Бунлары чюрякли, ачыг сцфряли дост дамарлы, абыр щамарлы еля. Гой бунун айаьына даш дяйяндя онун, онун да ялиня тикан батанда бунун цряйи аьрысын...»