Исмайыл Гарайев

БАЬЫШЛА БАБА

(Mikroroman)

 

Аз.2

Г21

Тяртиб едяни вя нашири

Гошгар Ismayылоьлу

         Гарайев  Исмайыл.

Г21   БАЬЫШЛА БАБА. (Микророман). Бакы, "ЧИНАР-ЧАП" мцяссисяси,  2003.

Г  4702060200                                               

           122                   © "ЧИНАР-ЧАП", 2003

 

Бу мятни мцяллиф щцгуглары сащибинин разылыьы олмадан коммерсийа мягсяди иля истифадя етмяк ижазя верилмир.

 

 

БИРИНЖИ ЩИССЯ

 

Юзцн билирсян ки, мцсабигядян кечмядим. Пис охумамышдым. Эцжлцляр, сечмяляр йарышында галиб эялмяк чятиндир. Дединиз авараэорлугдан бир шей чыхмаз, ушаглары ишя дцзялдяк, щям башы гарышсын, щям дя билетляри-суаллары гойсун габаьына, конспект-жаваблар йазсын, дяфтярдян-дяфтяря кючцрсцн, щяр кючцрмядя дя жаваблары бюйцтсцн, щярясини цряйиндя бир дяфя данышсын, юзцнц мцяллим габаьында тясяввцр етсин, еля билсин имтащандадыр. Чох данышылан бир сюз-щекайят шцурдан дцшян олур, амма дярс щафизядя-йаддашда юзцня еля йер еляйир ки, ону танкла да чяксян гопарыб апара билмирсян, ня вахт гурдаласан эюзц ачылмыш булаг суйу кими думдуру бир дурулугла гайнайыб эялир, ешидяня гулаг асана вердийи ляззятдян сян дя щязз алырсан.

Еля уйарлы иш дя тапдыныз мяня ят комбинатында, дединиз, бир щяфтя сящяр, бир щяфтя эцнорта, бир щяфтя дя эежя нювбясиндя олажагсан. Сян отуражагсан о йаны эедиш, бу йаны эялиш гапылы отагда. Биляк йоьунлугда йумру дямир дирякляря габырьа-габырьа йасты дямир кясмя-бичмяляри вурулмуш бир адам сыьымлыгда йерин олажаг. Сянин бу балажа ханянин цч балажа айнасы вар, бири щяйятя, бири трамвай-троллейбусларын дайанажаьына – адамларын щяр сящяр, щяр эцнорта, щяр ахшам асым-асым олдуглары йеря, бири дя арха тяряфиндяки дарвазайа бахыр. Дарвазанын щяйят гапысында о голдан-бу гола узанан асма зянжир дя вар. Бош эялиб долу эедян машынлары да бурахмаг сяня бахыр. Бунун дя еля бир чятинлийи-зады йохдур; эиряндя бурахылыш вяряги, чыханда гайимя дейилян ушаг яли бойда каьыз истяйяжяксян. Эюзлярин еля алышажаг ки, язял эцнляр чятин охудуьун о йазылары эюзцн бир кючлцкдян алажаг, щеч гоймайажагсан шоферляр машындан дцшсцнляр, бахдын – башыны щайана дюндярсян ора сцряжякляр. Амма о гайимялярин бир цзц сянинкидир, эютцр, журнала нюмряси, дям-дястэащы иля кючцр, нювбянин ахырында апарыб мцщасиблийя вер. Бу мясяля бир аз азарлы мясялядир. Машынлар ки, дарвазадан кечди – дайанырлар, ора гапандыр, гапанын да башы сянин отаьынын ичиндя, кцряйинин далында, ня язиййяти вар, бошуну да чяк, долусуну да. Долусунда гайимяйя бах, эюр бошуну чыхандан сонракы галыг дцздцрмц. Бир балажа ки, о йан-бу йан олду, бурахма, юзцндян йекяйя де, юзцндян узаг еля, о да кимя дейяр, нейняр юзц биляр, юзляри билярляр. «Де» дейяндя, бизи йахшы баша дцш, рясми йаз, гой билдириш олсун, биабырчылыг дарвазадан гырагда тутуланда «дедимя» инанан олмур. Билдириши дя гоша йаз, бирини юзцндян йекяйя веряндя гой бири дя юзцндя галсын, юзцндя галана катибяйя-зада ямялли-башлы гол чякдир. Гол чякдирдиклярини ня гядяр юмрцн вар, сахла, онлар ийирми, отуз илдян сонра да сяня лазым олар. Бир дя эюрцрсян бу илин бир эцнцндя дуруб о алтдакы илляри ай-ай, дягигя-дягигя гурдаладылар. Тямизсянся сяни тямизя «дедим»ляр йох, щямянжя каьызлар чыхардажаг. Ялиндяки дашдан кечян каьызын олду, папаьыны йан гой эяз, фыштырыг чал, бир анасынын оьлу сорушмаз щансы кефдя-дамагдасан... Ишинин бир чятини дя евиня эедянляри йохламаьындыр. Дцздцр, бир аз абыртюкян исмятсизлийи вар, бу да сяня яскиклик-зад эятирмяз щеч вахт. Сян кющня базара тязя нырх гоймайажагсан, язялдян беля гурулуб. Жамаат еля юйрядилиб ки, башын аьрымайажаг. Сянин гяфясинин габаьында дяйирман пяриня охшар бир фырлаьан шей вар. Кечмяк истяйянин щяряси юзцнц онун бир адам тутасы дишляринин арасына салыб фырлайыр. Онун сянин айаьынын алтында дабанбашысы дурур, басан кими фырлаьан дайаныр, ютцб эетмяк истяйян дя баша дцшцр ня мясялядир, зянбилини, гойун-голтуьуну ачыб-тюкцр, тутур эюзцнцн габаьына, сян дя бахырсан. Айры жцря ня тящяр олсун ки? Ики миндян чох адам ишляйир орда, бир смендя щяряси щяр эцн биржя кило ят-колбаса, йа да сосиска оьурлайыб апарса йериндя-йурдунда ня галар?! Чохдур, еля данышыгларла азалан дейил, о ики тон дярйадан бир дамжы эютцрмяк кимидир, амма итки щамыдан ютрц аьрылы олур, щям дя щяр шей щесабнанды, бюйцклярин щесабы дцз эялмяз, щесабда яйиляндя баша аьажын йоьун башы йенир, йоьун башын алтындан да башы саламат чыхармаг чятиндир, ешитсян инанма! Йухуда-задда, наьыл-дастанда олар беля шейляр... Бу щяля щямян ишин бир тяряфиди, о бири тяряфи щара эетсян сяни тутмалыдыр, сяни ки, тутду, эетдин. О эетмяйин дя гайытмаьы эеж олур... Горхма, бир айынын онжа эцнц беля олажаг, чцнки щяр ня эялиб-эедир – биринжи нювбядякинин вахтына дцшцр. Еля ки, кечдин икинжи, цчцнжц нювбяляря – кефдясян, ня бир машын дцдцлдяйиб зящляни апаражаг, ня дя башга-башга шейляр олажаг, дяфтяр-китабыны гой габаьына, колбасадан йе, чайдан да бала-бала дцмля, башла охумаьа, йазмаьа. Бир-ики эцн сяни йуху басажаг, кефли кими олажагсан, сонра алышажагсан, евя эцндцз дя эяляндя еля биляжяксян эежядир, бяркжя, ширинжя йатажагсан. Вахт-вядя беля-беля еля кечиб эедяжяк ки, бир дя эюряжяксян, институтлара елан верилиб, гябулдур. Бунун бир цстцнлцйц дя вар; мцдириййятин эюзцня эирсян, йахшы хасиййятнамя дя веряжякляр. Иш стажыйнан хасиййятнамян ки, олду ишин ичиндя, ики балы габагжа газанмысан. Юзцн эюрдцн ики балын да йох, йарымчасынын, щятта, дюрддя биринин щцнярини. Амма оранын бурасы да вар ки, эяряк сучякян каьызы кими щяр няйин цстцня дцшдцн – эютцрмяйясян, эютцрдцн – жанындадыр, жанына кечди – вяссалам, олажагсан хястяси, хястясиня ки дюндцн – бярилийини кясдин, о йанлыгсан, бу эцнмц, сабащмы эедяжяксян. Бизим няслимиздя-кюкцмцздя алтдан цстя чыхмаг, цстдян алта кечмяк олмайыб. Сяни ора нежя вермишям, юзцнц дя юзцндян еля алажам. Орда яйилсян, орда йыхылмасан да, о кюк сяни бурда сахламайжаг...

Дцнйада тякжя сяндян разыйам, баба! Сяни ишя эиряндян, кишиляшяндян, щяр дост-танышын бир «микродювлятиня» айаг ачандан сонра танымышам. Мяним бу разылыьым шиширтмя «йердян эюйяжян»и мяжази йох, мцстягим мянада кечиб. Сян ичяри эцндя он дяфя дя эирсян атам-анам демяйибляр щявясдир-бясдир, щамысында айаьа галхыблар, сян отурмайынжа яйляшмяйибляр. Сянин йанында шит-шит данышыб-эцлмяйибляр, бозарыб сюзляшмяйибляр, яр-арвадлыглары билинмяйиб, бажы-гардаша охшайыблар. Мааш алан кими эятириб столун цстцня гойублар, сян дя санамайыб эютцрмцсян, йыьмысан буфетимизин балажа, аь щачары щямишя цстцндя олан эюзцня. Ишя эедянлярин бир эцнлцк чюл исрафынын бир айлыьыны юзляриня баша салмысан, щяр сящяр сян онлара пул вермяйибсян, юзляри эютцрцбляр, хяржлямяйиб сахладыгларыны, артырдыгларыны да сянин буйуруьуна эюря буфетин о бири эюзцня йыьыблар. Он эцндя бир дяфя бюйцк базарлыг елямисян, хырда эцндяликляри атама тапшырмысан. Евя, яйин-баша ня лазымса сян щамыдан габаг эюрмцсян. Цстлцйц-чюллцйц юзцн, алтлыьы атама алдырмысан. Евимизя щамынын евиндян чох гонаг да эялиб, щамыдан йахшы йола салдырмысан, онларын арасында «щюрмятли-щюрмятсиз» фярги гойдурмамысан. Ата-анамы щяр истиращят эцнц бир пайла бир гощумун евиня эюндярмисян, демисян йад эедя-эедя йахын олар, гощум эетмяйя-эетмяйя узаг. Пайлара да еля чох хярж чякмямисян. Аилядя гожа варса – она мцнасиб, биринжи онлар хатырланыб. Демисян эцнляринин батан вахтыдыр, гой бу эетщаэетдя билсинляр ки, гядир-гиймятлидирляр. Ушаьын ушаг пайы – бир гярибя ойунжаг севинжи. Сян бу эет-эялля гощумлары йад олуб йадлашмаьа гоймамысан, она эюря дя щяр хейир-шярдя бир олублар, йекяля-йекяля йекялийя эетмишлярин ян йекяси дя щярдян сянин эюрцшцня эялибляр, сяни «зийарят» еляйибляр, о бюйда кишиляр сянин габаьында ушаг кими дуруб-отурублар.

Мян онунжу синфи битириб евя газанж эятиряняжян ики мяктябдя охумушам, бунун биринжиси, ян важиби, алили-орталы сянин мяктябин олуб, баба! Сян бу мяктябдя атамы юйрятмисян, ондан анам, онларын икисиндян мян, мяндян ися беш гардашын беши юйряниб. Бу мяктябин гейри-мягбул гиймяти йохдур, кафидир, йахшыдыр, яладыр, щамысына щяйат вясигяси верилир. Ананын лайлалары иля ачылыб бу мяктяб, баьланмайажаг, орда нявя-нятижялярин дя охуйажаглар.

Амма ай баба, бу мяктябин дя юз дярсляри вар. Бунун нежя мяктяб олдуьуну еля биринжи эцндян щисс етмяйя башладым.

Селин эялиб кечмяйиндян сонракы няфясдярмядя (о арада мяня еля эялди ки, бу гядяр адамын айаглары алтында тапданан, тяпиклянян йер дя тязядян йухуйа эедиб йатыр, динжялир) голу йашыл сумкалы, йашыл айаггабылы, чящрайы донлу, сары сачлы бир гызы сахладым:

– Пропуск!..

Юзцнц бир йанына йыхыб сындыра-сындыра:

– Паханын йанына, – деди.

– Пахан кимдир?

Инди дя юзцнц инжясинин о бири тяряфиня яйиб дцзялтди:

– Директор...

Комбинатын директору гадын иди. Бахдым ки, йа гызын аьлы чатмыр, йа да мяни долайыр.

– Пропусксуз олмаз!

Сясини назилдиб узатды:

– А-а-а!.. Мяня ня пропуск?! – Юзцнц пяря вурду, пяр ону алдыьы аьзында фырлайыб атмады, чцнки ихтийары айаьымын алтындакы дабанда иди, бцтцн аьырлыьымы онун цстцня салмышдым. Ялини мяним гара телефонумун дястяйиня, узатды, имкан вермядим:

– Бурдан олмаз!

Гызын сир-сифяти еля туршуйуб гыжгырмышды ки, аьзыны ачмаса да билирдим ки, сюйцр, мяни йанайыр, «паханына» мяни вурдурмаьа чалышажаг.

– Нийя? – сяси гулагларыма эцлля кими эирди. – Телефонла данышмаг да гадаьандыр?

Мяни еля мялуматландырмышдылар ки, сюз цчцн «жибя эиряси», онун-бунун «багажына» ял узадасы дейилдим:

– Бу телефон ахраникляря мяхсусдур, дахилидир, сиз эедин автоматдан зянэ вурун.

Гыз нежя фырландыса лумлцляжя будуна йапышмыш тяки эюрцнян донунун балаьы йелляниб пяря илишди, биляйиндян дирсяйиня сцрцшмцш сумкасынын кцнжц дя дцз ики гашымын арасына дяйди.

Гейри-ихтийари:

– Эюзцмц чыхартмышдын, – дедим.

Чыхыш гапысынын аьзында дайанды, башыны бойну цстя галдырыб эери бойланан илан кими бахды:

– Чыхасы эюздцр!

Ичяри гайыданда мяня йахын эялмяди, пяря гядяр ен-узуну ики-цч аддымдан артыг олмайан кюшкдя сындыра-сындыра эязинди. Башы иля сачыны эащ о, эащ да бу чийниня атыр, сцнбцл-сцнбцл гыврымларыны сяпяляйирди. Сумкасыны ачыб эцзэцдя юзцня баханда эцлмяйим тутду, чцнки эюзлярини еля бярялтди ки, еля бил юз яксиня «хохх!» еляйирди.

Гара телефонум сясляняндя бир ялини белиня вуруб о баша эетди, йюнцнц дя о йана чевирди, санки мяндян хцсуси ещтирам эюзляйирди: «Цлйащязрят жянаблары, баьышлайын, шяхсиййятинизи юз ядябсизлийимля тящгир етмишям, Аллащ хатириня кечин эцнащымдан...»

Телефонун о башындан эялян йоьун сяс:

– Хидмятдясян? – сорушду.

– Бяли, – дедим, – хидмятдяйям!

– Маладес!

Дястяк телин аьзыны гуйу гапаьы кими шаггылдайыб баьлады.

Танымадыьым бир киши комбинат тяряфдяки гапыдан эириб мяня бир эцнлцк мцддяти олан бурахылыш каьызы верди. Охудум.

– Эцлйа ханым, паспортунуз йаныныздадыр?

Чымхырды:

– Нейнирсин паспортуму?

– Мян бяс, щардан билим бу, сизсиз йа сиз дейилсиз? Пропускда щеч олмаса шяклиниз...

Комбинатын ишчиси яйилиб башыны цзцмя сары еля эятирди ки, дедим аьзымы тез йуммасам, паз кими боьазыма чалхажагдыр:

– Я, ай щейван, директорун гызыдыр е!..

Гыз ня жаваб веряжяйими эюзлямяди, эери гайыдыб эцнлярля дамда сахланан юрдяк юзцнц суйа верян кими жаныны чюля атды.

Ишчимиз бир ялини о бири ялинин ичиня еля шаппылдатды ки, еля бил иллярля будагда сахланыб гурудулмуш тякжя буйнузу мярмяр цстцня дцшдц:

– Щарда олдуьуну баша дцш, астарыны чевирялляр!

Она жаваб вермяйя мажал олмады, телефон сяслянди, дястяйи эютцрян кими эялян сяс онун да гулаьына щяминжя вурьуда чатды:

– Маладес!.. Тязясян!..

– Бяли!

– Маладес!

Комбинатын ишчиси мяним бюйцклцйцмц щамамдан чыхыб йцксяк чинли палтарымы эейиняндян сонра эюрмцш кисячи кими бахды, бир-ики дяфя ялини синясиня дя апарды, аз галды цзр истясин, лакин ня фикирляшдися дилинин гыфылыны ачмады, эащ далы-далы, эащ да йаны-йаны эедиб чыхды. Щисс етдим ки, цряйиндя «бунун бу дявядян дя бюйцк фили вар» дейиб эетди.

Баба, ямяк фяалиййятимин биринжи эцнц беля башланды...

Фасиля вахтына аз галмыш чох йекя бир киши эялди. Щяр йанаьында беш-алты кило ят оларды, юзц дя тязяжя кясилиб эюнц алынмыш тунжунун буд ятиня охшайырды. Бухаьы дейирдин гарныдыр эялиб чыхыб чянясинин алтына, узаьы гясдян йахынлашдырыб. Гарны голсуз йай кюйняйинин алтында долу ейлийя  охшайырды. Айаглары, ялляри чох ири иди. Бурнунун цстцндя бир ком гара тцк узанмышды, йатаны, йатылы галаны да, дик дураны да варды, гыврымлыйды. Цст додаьынын ляпясиндя щамар кярпижи хатырладан гырма быьы варды.

– Таныш олаг, – деди, ялими овжуна гоз ляпяси кими алыб сыхды, – Ялямгулу! Ясас сехин мцдцрийям. Билирсян дя, ясас сех щанкыды?

Башымы буладым.

Цзцн абырюртян кюйняйини сойундуран бир тябяссцмля эцлцмсцндц:

– Билирсян. Евииз щардады, таныш эялирсиз.

Цнванымызы дедим.

Гоншуларымызын щамысынын адыны чякди, хейли дя бабамдан, ата-анамдан данышды.

– Бабан кющня болшевиклярдянди, бюйцк йерлярдя ишляйиб. Йашыдларыннан аз галыб, машаллащ, саьлам кишидир. Дядян-анан йеня мяллимдилярми?

– Бяли.

– Нювбяни тящвил веряннян сонра мянсиз эетмя. Рас ки, таныш чыхдыз, боржумду буранын бязи-бязи шейлярини юйрядям сяня. Мян кющняйям. Бурда кющнялярдян бир мян галмышам. Бурда галмах да галмахды ща!..

Саат дюрдя галмыш эялди. Дайанмады, ешийя ютдц. Айнадан баханда эюрдцм ки, бир «ГАЗ-24»-цн ичиня тяпилир. Еля бурдан да эюрцнцрдц ки, гарны сцкан чархынын алтына эириб.

Машыны сцрцб шящярдян чыхартды, тяхминян йарым саат йол эедяндян сонра дянизя йахын бир кяндин гыраьындакы йемякхананын щяйятиня дюндяриб сахлады. Жейранбыь «шаьлар» кабаб биширирдиляр, Ялямгулу машындан щыггащыгла дцшян кими щамысынын яли синясиня, башы дюшцня йатды. Щярясинин дя аьзындан бир бал тяки «хош эялмцсцз» сцзцлдц. Ялямгулу онларын цзцня дя бахмады, «кабинетин» бириня кечди.

Ялцстц гара кцрц, шит йаь, пендир, эюй-эюйярти, исти лаваш, чолпа суйу, бир шцшя дя араг эятирдиляр. Биз бунлара ялимизи вурмамыш аь балыгдан лцлякабаб эятирдиляр. Мян юмрцмдя беля кабаб йемямишдим.

Ялямгулу араг шцшясини хирттякляйиб сцздц:

– Сянин саьлыьына, гардашоьлу, ич! Атана дейярсян Ялямгулу ямимин йанында ишляйирям. Бабана да де. Бабан йахшы кишиди. Эетди е, еля кишиляр, еля кишилик, бир дя бу мящшярдян сонра эяляр.

Йедим, ичмядим, Ялямгулу да цз вурмады, дейясян, сюзцнцн о мясялядя йеря дцшяжяйини йягин етмишди. Амма юзц сцфрядя ня варды щамысыны силиб-сцпцрдц, кабабдан, эюйярти гутабындан йеня эятиртди. Сонра да дизинин дибиня бир ведря цзцм дя эятириб гойдулар. Дянялямирди, щяр салхымы аьзынын бу кцнжцндян долу салыр, о кцнжцндян жежясини чыхарырды. Щяряси беш-алты кило тутасы вазлары да сойулмуш, щазыр наринэилярля долдуруб столун цстцня гойдулар. Щяр наринэини аьзына бир дамжы су кими атырды. Бу гядяр йемякля бир шцшя дя араг ичди, «шаьлар»дан биринин гулаьынын далына бир шахлы йцзлцк гатлайыб гойду. Сонра да кякоту чайы тапшырды, зир-зибил тяпя кими дурмуш столун гулаьындан тутуб о йана сцрцдц, юзцндян ашаьы итяляди. «Шаьлар» эялиб эютцрдцляр, чай столу эятирдиляр, тязя сцфряли, лимонлу, мцряббяли, армуду стяканлы, эцмцш гашыглы. Стяканларын отурумлуьундан додаглыьына «щош эелдиниз» йазылмышды.

Шалвар жибиндян гязетя бцкцлц бир шей чыхартды:

– Гой жибиня, деди.

Билмядим нядир, амма бцкцлцнцн щавасы мяни илан зящми кими басды, бир аз эери сивчиндим.

О бцкцлцнц мяня сары сцрчцтдц:

– Эютцр, эютцр, бурда утанмалы ня вар ки!.. Бабаларын салдыглары йолдур, биз дя эедирик. Щяр шейин башы буна баьлыды. Щамы бундан ютрц чалышыр.

– Бу нядир?

– Сянин долйанды.

Баша дцшмядим:

– Долйа нядир?

Еля эцлдц ки, еймя гарнынын дальасы синясини дюйдц:

– Сянин айлыьын.

Йеня анламадым. «Айлыг» сюзцнц бабамдан, ата-анамдан чох ешитмишим, онлар буну отузэцнлцк ямякщаггына дейирдиляр. Мян ки, ишя бу эцн башламышдым. «Айлыьы» ишлямямишдян ийирми доггуз эцн дя габаг вермяк тязями чыхмышды? Щям дя сех мцдири ким иди мяня мааш йазайды? Беляйдися бунун жядвяли щардайды, нийя габагжа она гол чякдирмирди?

– Гардашоьлу, – деди, яллярини бир-бириня сцртдц, – бир ай кивит! Эцндя бир машыным эяляжяк, бурахарсан. Сабащдан тязя машынла эяляжяк о адам, нюмрясини юйряниб дейярям сяня.

Дилим тутулду, дилляня билмядим, о ися «ипяк йелкянли гайыьыны эюй дяниздя сцздцрмяйя башлады»:

– Директорун гызыны ки, пропусксуз бурахмамысан бу эцн, беш дягигянин ичиндя бцтцн комбината йайылды. О бири сех мцдирляри цстцмя гачдылар ки, гядеш, подход тап она, сян кющнясян, даныш, долйасыны веряк. Дедим, о мяни танымыр, амма онун бцтцн няслини-кюкцнц таныйырам, бунларда еля шей олмайыб, ажындан юлмяйяжяксиниз ки, он эцн дя эютцрмяйин дя! Йяни о гядяр гурахсамысыныз ки, сел кясилян кими чат-чат олажагсыныз?! – Ялинин бирини ойнатды, еля бил овжунда эцлмяли бир шей динэилдядирди: – Юлмцшдц ханкиши гобуру да веря! Дедим, аьыз ачмайын она, дилиниздян ня гачса боьазыныза долайыб боьажаг сизи. Бунун бабасы алямдя мяшщури-жащандыр. Атасы да о хасиййятдядир, бу армуд да, йягин ки, юз аьажындан гыраьа дцшмяйиб... Истясян онлардан да ики-ики эютцрярям, щярясинин бир гушу олажаг, учурарсан. Ня эедир баьдан эедир, баьбандан ня эедир. Буранын учасковысынын да, ондан о йандакынын да, о йандакындан о тяряфдя дуранын да долйасы вар. Бурда горхулу щеч ня йохдур, дарвазадан ки, чыхды, эетди гябиристанлыьа. Чох вядя беля дя олур ки, о машынларын габинкасына йа учасковынын юзц, йа да о йандакынын бири формада отуруб «сцздцрцр кандан мякана» онларын габаьына ким чыхыб сахлайажаг?! Мян истямирям сехлярин фящляляри дя гуруда галсынлар, сяня гарьыш тюксцнляр. Гайда белядир ки, онлар да адамбашына он-он йыьырлар. Нейнясинляр, аж гылыжа чапар, щяр эцн беш-цч газанмасалар, аиля-кцлфяти сахламаг олмаз маашла! Аллащ вуруб маашы! Башыны кясирсян, азарлы тойуг кими ганы да чыхмыр.

Ялямгулу комбинатын еля бир сирри-сову галмады ки, ачмасын. Инанмырдым беля базар олсун. Дедикляри дцз идися бу чалщачал тязя башланмамышды, чохданынкыйды. Дяниз суйу дейилди юлчц-бичиси олмайайды, о йанда истядикляри гядяр эютцрцб бу йана да хейир-шярляри гядяр ютцряйдиляр. Щамысынын щагг-щесабы варды. Эялян, эятирилян тярязинин бир эюзц иди, верилян, бурахылан да бир эюзц. Верим эюзц бош галмаса да йарымчыглыьы билинмир, эюрцнцрдцмц? Дцнйа башлы-башына идими? Дцнйа йийясиз идими?! Бялкя, Ялямгулу чох ичмишди, аздырырды, эоп еляйирди, яляшяни кцляшяня гарышдырырды?

– Йерин яла йерди. Биржя илдя йцз иллийини эютцряжяксян. Ондан сонра да истяйирсян гал, «кям-кям бухур, щямишя бухур» еля, истяйирсян дяли жейранларын бирини ал алтына, эюйэюзлярин гулаьыны гатла йаваш-йаваш, йаша юзцнчцн хымыр-хымыр. Зяманя о зяманя дейил даща, пулун вар – адамсан, пулун йохдур – бяднамсан. Пулсузлуг тцлкц-мцлкц габаьында еля лай дивар оьлуллары зялил еляйир ки, баханда, эюряндя цряйиня ган дамыр. Сяфещ дцнйадыр.

Жялд галхдым. Ялини чийнимя нежя йатырдыб басдыса еля бил дизлярими чапдылар, отурдуьум йеря лыртылтыйнан дцшдцм,  стулун гылчалары да  чюряк гурусу чейняйяндя эцжя дцшмцш чцрцк гожа дишляри кими лахлады, отуражаьымдан жаныма долан жырылтылар бейними дондурду, щисс етдим ки, цзцмцн бу сящяр гырхдыьым тцкляри бир ийня ужу узаныб бозарды.

– Мяни эюзя гойуб гачмаг истяйирсян? Беля фикрин йохдуса нийя эялирдин мянийнян? Цстцня гылынж чякмишдим? Бойнуну вуражаьымдан, башыны кясяжяйимдян горхмушдун? Бялкя сяни юйрядибляр ки, эюр о габда ня вар?!

Башымы буладым. Онда да бойнум «харт» еляди, еля бил лцля буз иди, ганырыб гырмышдым. Ян гярибяси дя бу иди ки, башымы сахлайа билмирдим, йел вуран йеллянжяйя дюнмцшдц, юз-юзцня буланырды.

– Аьзын сяфещ-сяфещ гачырса, бир эцлля беш миняди, эетдийин йердя бейниндя сойуйажаг.

Мяня еля эялди ки, бу сюзляри о демир, сяс онун сяси олса да цстц коллу-кослу узун бир даь тирясиня охшар бурнунун о йан-бу йанындакы эюзляри данышыр, о бурун кющня хышдыр, цряйимин кюкцня илишиб, он бойун кял-юкцзц гамчылайыб гопаражаг, гашыйанынын ужуна эютцрцб яксиня гыраьыны атажаг.

Гязет бцкцлцсцнц жибимя гойду, эюзлярини дя бир дяфя еля йумуб ачды ки, еля билдим щяр гапаьы тиканлы бир диррик чяпяридир, истяся мяни о тиканлыьа чякяр, белиня гылчыг батмыш гарышга кими мяни орда, о арада эцнлярля чабаладар.

– Эетдик...

Машыны шящярин мяркязиндяки кющня бир бинанын габаьында сахлады. Гапылары ичяридян баьлайа-баьлайа дцшцб чюлдян гыфыллады. Голума эириб артырмайа йюнялди. О йекяликдя, о аьырлыгда адам гуш кими сякирди, мяни дя йухары дартыб апарырды. Цчцнжц мяртябянин цстцндя тикилмиш тязя дюрдцнжц мяртябянин артырмабашында дайананда тювшяк мяним ичими алмышды, онунса щеч вежиня дя дейилди.

Зянэи басды.

Ишыглы эюзлцк о йандан кюлэяляниб гаранлыглашды. Гапы ачылды. Биз дящлиздян отаьа кечиб отуранда да щеч кими эюрмядик. Беля фярз етдим ки, Ялямгулунун евидир.

Столун цстц долу иди. Ня иля долдурулдуьу билинмирди, чцнки йемяк-ичмяк сачаглы, нахышлы юртцйцн алтында галмышды.

– Дарыхма, – деди, – бабанын режим-интизамына бялядям: ахшам саат онда эяряк щамы евдя ола. Яла кишиди! Она гырх дягигя вар. Отуз дягигя бура, он дягигя дя йолумуза эедяр.

Бура чох гярибя мянзил иди. Ня гядяр евя эирмишдим, беля шей эюрмямишдим. Бу отаг ики отаг щцндцрлцкдя иди. Бурдан йан отаьа да гапы ачылырды. Йан отаьын цстц ися мящяжжярли кцлафирянэи иди. Тавандан мящяжжярин дабанынажан атлас пярдя тутулмушду, мящяжжярин щяр беш гарышында бир дибчяк, дибчяклярдя эцлляр, зянжиротлары. Кцлафирянэийя галхан артырмалар дцмаь дашдан иди, мярмярдян иди, йохса аьардылыб миналанмыш галын тахталардан иди, билинмирди. Артырмаларын цстцня енсиз пайяндаз салынмышды. Буфетдяки мцхтялиф рянэли бцллур габ-гажагларын щяряси ортадан асылмыш гумрову гяндилдян эюз алыб бир парылты сачырды. Йашыл, чящрайы, шяффаф пуллар дюшямядян тавана сяпялянмиш, диварларда кюлмялянмишди.

Йан отагдан ики гыз чыхды. Икиси дя йашыл халатда, икиси дя аь, икиси дя сарысач, икиси дя цстц готазлы шапшупда. Халатларын эюбяклярин цстя тяк биржя, ири гырмызы дцймяси варды. Йерийяндя йармажлардан дизляриндян йухарыларынын да цстц ачылырды.

Бири Ялямгулунун, бири дя мяним йанымдакы стулда отурду. Щяряси юртцйцн бир гулаьындан тутуб галдырды, сивириб о башдакы стулун сюйкяняжяйиня атдылар. Биринжи дяфя эюрдцйцм харижи филтирлинин башыны ачдылар, щяряси бирини дамаьына алды, эялиб «зажигалка» иля йандырдылар.

Ялямгулу бцллур графиндян юз тяряфляриндяки ики гядящя араг сцздц. Мяня дя:

– Сян дя ханымына гуллуг еля, – деди, – буранын да гайдасы белядир. Сцз, эютцр, таныш олун. Эяряк ки, танышсыныз.

Гызын цзцня диггятля бахдым, щафизям думаны бир нечя анлыьа даьылан даь зирвяси тяки айдынлашды, бу, Эцлйа ханымды.

Билмирям тяр иди дабанымдан чыхан, йохса башымдан бир ведря гайнар су тюкмцшдцляр.

Ялямгулу ня фикирляшдися:

– Ребйата, – деди, – начинайем бурда, канчайем там – дяниздя. Кто за, прашу галасават.

Гызларын икиси дя «мерси!» – дедиляр.

Ялямгулу галхды:

– Йарым саата эялирик.

Мяни дурьузду. Машына миндик.

Йолда деди ки, бу кефи беш-он дягигяйя гуртармаьын ляззяти йохдур. Щеч гуртара да билмязсян. Бу кефин ки, эирдин ичиня, уйуйурсан. Бабанын, дядянин «щардайдын»ына жаваб веря билмязсян. Инди эет де ки, ишчи йолдашым хястяляниб, эежя нювбясиндя, ону явяз едяжяксян. Ян аьыллысы будур. Адамы эеринин фикри чякяндя аьлы башында жям олмур.

Евимизин йанына чатанда ися сюзцнц дяйишди, деди, сян о кишинин нявясисян, она йалан даныша билмяйяжяксян, данышсан да ичинин гурду эюрцняжяк. Икимиз дя эедяк, мян гуртарарам сянин жаныны.

Евимиздя ону щеч ким танымырды, юзц танышлыг верди:

– Ясядулланын оьлуйам, доггуз ил сизин даланда, Мяшяди Гцдрятоьлунун мящяллясиндя кирайясиня олмушуг. Сонра щюкумят ев верди, кючдцк. Онда мян топ кимийдим, инди щюрцмчякдян жан диляйирям, щардан таныйажагсыныз, танынмалы бир йюр-йюндям галыб ки, мяндя!..

Бабам да эцлдц. Тязядян эюрцшдц, кеф-ящвал тутду, Ясядулланы сорушду:

– Ня иш эюрцр, жаны-башы бабатдымы?

– Мцдирди, ялинин алтында беш миндян чох фящля вар.

Бабам щейрятлянди:

– Ай машаллащ!.. Сонрадан охуйуб еляди йягин?

– Яши, лап йекяляр охуйаннан охуду!

– Ай машаллащ...

(Бабам мяня сонралар данышды ки, Ясядулла дямирйол ваьзалында ян жяляф щамбал иди, жансызлыьына эюря етибар еляйиб она щеч йцнэцл йцк дя верян олмурду).

Ялямгулу зарафатынын башыны ахырда ачды:

– Ясядулла щардады, ай рящмятлийин оьлу, чохдан эедиб, гябирдяди.

Бабамэил «Аллащ рящмят елясин!» дейя-дейя тяяссцфляняндя сющбяти тез дяйишди:

– Сизин бу ушаьын суйу йаман чякди мяни, бахдым, еля бирдян-биря дедим, филанкяслярдянсян. Сорушмадым, хябяр алмадым ща, дедим. Евя эялирдим инди, эюрдцм дайанажагда дуруб миник эюзляйир, эютцрдцм. Машында данышды ки, сменники хястяляниб ону падменйат елямялидир. Ора да елядир ки, йийясиз гоймаг олмаз, эюрдцм юз ходуна чатмайажаг, дедим гайтарыб чатдырарам.

Цзцнц мяня тутду:

– Эетмяйякми?.. – Саатына бахды: – Айры бир дяйяжяк йерим дя вар. – Гапыдан «эежяниз хейиря галсын» дейиб чыха-чыха цйцдцб тюкдц: – ушагдан хятиржям олун, мян дя орда ишляйирям.

 

* * *

Эцлйаны эюряндян сонра эцн батан кими, щяля ахшам олмамышдан йерин, торпаьын чцрцмцш хязяллярин гаралыьындан гаранлыг чякян мешяйя дюнмцшдцм, мяним мешя щцдудларындан кянардакы ойаг, жанлы щяйат мяндя йалныз йалан-йалныж якс-сядалар верирди. Эцлйя йанымда тякжя мяня мяхсус, мяня мяхсус олдуьуна эюря дя тохунулмаз бир мярщямликля отуруб наьыл-рявайятлярдяки сагиляр тяки мей сцзяндя дя, мяня хюряк чякяркян голларыма, чийинляримя тохундурдуьу яллярини ян йахшы, ян ращат, ян тящлцкясиз будаьа гонмаг истяйян  аь эюйярчин ганадлары кими чырпындыранда да, тябяссцмцнц эюзляринин сцзцмцндя ширинляшдириб, гядящи ялимя узаданда да мян мешядян чыхмамышдым, щяля дя гаранлыг идим, щяйатын, дцнйанын жанлы сяси, жанлы чаьырышы мяним юлцлцйцмдя итиб-батыр, мяним башдашы диклийимдян щеч бир сораг ола билмирди.

Биринжи йцз башымда бюйцк бир емалатхана ачды, баш усталар гапыларын аьзында гярар тутдулар, эцрз вурдулар, зиндан дюйдцляр, ортадакы, о гырагдакы дямирчилярин кюрцкляри фысылдады, чякижляри зинэилдяди. Бу емалатхананын щарасындаса паровоз фит верди, дямир-дцмцр ахнайыб тюкцлдц, щарасындаса ижлас-йыьынжаг варды, тез-тез чяпик вурулурду, узунсцрян эурултулу алгышлар кясилмирди. Бир сяс «йашасын» дейирди, эурулту бу бир кялмя йарымчыг сюзц эютцрцб щараса апарырды, сонра мещсиз, сяссиз бир пайыз эежясиндяки кими йарпаг тюкцмцнцн пычылтысы башланырды. Сонра булаг суйунун парылтысы эялирди. Сонра эюрдцм ки, Эцлйа аь телефонун гырмызы дястяйини цзцня сыхыб:

– Мам, – дейир, – покидат не удобно, не прилична, ана же майа йединственнайа подруга... Ден рожденийе... Да, здес начиват буду... Ну... ну, мам, спат же не будем, такой знаменитый ден в год один раз  бывайет, сабащы бурда каршылашажайыг ки, юмрцмцз как сказат, што бы в нашем горизонте всегда была солнтсе, всегда была мам, всегда была... Не беспокойсйа, мам, прашшай... селуйу, мам, йешшо раз, йешшо раз... спокойно ноч, мам...

Ня гядяр ичдийими билмядим, мяня еля эялирди ки, дцнйа да кефлидир, кефли эижяллянмяйиндядир, мян дя бу сярсям бюйцклцйцн ичиндяйям, бязян айаьым галхыр, бязян башым енир, еля бил туфана дцшмцш эямидяйям, кайутун айналарыны тез-тез дальалар тутур, орада ишыг гаранлыгла ойнайыр. Синямля, эюзляримля биржя, цчжя гарыш арасы олан йцклц стол мяня щярдян еля узаг, натцрмортлардакы тяки еля ялван эюрцнцрдц ки, дейирдим, йашамырам, бунларын да щамысы рюйадыр. Щеч йадыма дцшмцрдц ки, Ялямгулу щаны, онун «пярсянэи» щардады; бир эялдийимизи хатырламырдым да. Щятта, вязифя башында юзцмдян инжитдийим гызын мяни кцлафирянэинин алтындакы гуту отаьа салыб, йатаьа йыхыб, нявазишля цзцмц шилляляйяндя дя бунун щямянжя Эцлйа олдуьуну эюрмцрдцм. Щисс едирдим ки, дцнйанын бцтцн бойаларыны, рянэлярини юзцня эютцрмцш бир эюйцнмц, йеринми фцсункарлыьындайам, мян учдугжа бу ипяк, бу мяхмяр, бу дарайы дцнйанын лаживярд цфцгляри дя, йамйашыл щавасы да, чайлары, булаглары, мещляри дя мянимля эедир, буранын шяргиляри дя йамйашылдыр, бу дцнйа тязя йараныб, тязя дцнйадыр.

– Ну, што стабой, праснис!..

Эюр ня щалдайдым ки, Эцлйа мяни щамама сцрцдц, сойундурду, сойуг душун алтына итяляйиб тутду, гоймады йыхылам, яндикиб гыраьа чыхам. Беля, суйун ичиндя саатларла галардым, жанымдан иди, еля бил юзцм юзцмдян кючмцшдцм, бу сойуглуг юзцмц-юзцмя гайтарырды.

Аьлым башыма эяляндя щяйаландым, бцзцкцб йюнцмц о тяряфя чевирдим.

Эцлйа ганчыхмазыма бир шилля чякди, эцлдц:

– Тязядян башламысан утанмаьа?..

Жаным буза дюняняжян суйун алтындан чыхмадым.

Эцлйа мяни гыраьа чякди, хялчя бойда йекя гятфяни башыма атды, орталарымы, голтугларымы да гурулады.

– Турсики сойун, сых ат, зивяйя сящяряжян тяписин.

Йатагда лцтлянди:

– Обними...

Голумун бирини бойнунун алтындан юзц салды:

– Кцсмцшям сяндян.

Эери сивчинди, мяня архасыны чевирди. Эюрдц  бу эедишля эедиб гуйуйа дцшяси олса да мян ону тутуб сахламайажам. Балыг кими чырпыныб эери чеврилди, ясябиликля:

– Ну што?.. Ты мужчина, или нет?

Кцлафирянэидян гоша еркяк-диши эцлцшц, сонра да еркяйин эур сяси эялди:

– Юлц дирилмяди, Эцлйа? Сяня дедим аз ичирт дя ону!.. Онда щяр шей биринжи дяфяди.

Сойуг суда мяня эялян юзцм йеня дя йоха чыхмышды, йеня дя еля бил йуху эюрцрдцм, эюрдцклярим, ешитдиклярим щягигят ола билмязди. Нювбяни тящвил эютцряндя дя еля беля идим. Сел кими ахан адамлара бахсам да онларын ня эюстярдикляриня диггят йетиря билмирдим, амма дярк едирдим ки, щансы бир зярурятся онлары бу кюрпцдян кечмяйя щазыр эятирир, щамысынын ялиндя бурахылыш вярягяси ачылыр, балажа жиб эцзэцсц кими эюзцмя тутуб кечирляр. Мяня еля эялирди ки, гарышга сцрцсцдцр, бялядчиляри йахында дянлик олдуьуну онлара хябяр верибляр, индидя габаьа дцшцб бу цзцлмяз карваны ора апарырлар, бу, дайанан карван дейил, ня гядяр хырман-хырманлыг вар, бу гарышгалар юз гышлыгларыны ня гядяр ки, йыьыб гуртармайыблар, ня гядяр ки, илин ажлыьы мювсцмцн тохлуьуна баьланажаг, ня гядяр ки, щяфтялярин, айларын цмидсизлийи, инамсызыьы эцнлярин, саатларын долулуьуна дарашажаг – бу щяйат дирилик мяркяз-мящвяриня йцрцш, ахын азалмайажаг, сейрялмяйяжяк, дцнйанын эюряня эюрцнян цзц щямишя беля олуб, щямишя дя беля олажаг.

– Аллащ лянят елясин Адямя! Биржя буьда йемяйи онун бизи бялайа салыб.

Ким иди буну дейян? Кимин сясийди бу? Бу дейиминдян сонра да бянди-бяряни даьытмыш сел кими ахан эцлцш, гащ-гащ киминки иди, щардан эялирди?

Санки чцрцклямиш кющня бир эями идим, бир даща ямяля эяряк олуб инсанлара йарамайажагдым, эювдямин бюйцклцйцндя бир парча лазымлы саьлыг галмамышды, бу эцнлярин, эежялярин бириндя мяним севимли, бяхтявяр эянжлийими йашайан тязя эямилярин бири иля йедякляняжяк, ачыг дянизя чякиляжяк, дянизин дярин йериндя – «эями гябиристанлыьында» батырылажагдым; эюзляримдя эюзлцк галмамышды, тякжя бир кайутун айналары цстцндя иди, инди вида, сон эюрцш, сон айрылыг кцляйи ясди, бу кайутун айна пярдялярини йелляйиб дарады, айлар-илляр гаранлыьына ишыг дцшдц, бяхтявярляр дцнйасынын нуру ялянди – щамыны эюрдцм, цзцндя эцлцш изи галан йох иди, сясиня, сюзцня сащиблийини щисс елятдирян йох иди, о сюзляр, о эцлцшляр еля бил эюйдян эялмишди, бу адамлар да о гарьышы, о ришхянди бурдан кечяркян щяр сящяр ешитмишдиляр, йеня дя ешитдирдиляр ки, бунлар онлардан ютрц тязя, йени дейилди, милйон дяфя чаьырылдыьына эюря турдан дцшмцшдц, ляззятини итирмишди.

Бу бирэцнлцк хырманымын дюйцмцнц, соврумуну, йыьымыны хялвирдян кечиряндя эюрдцм ки, тясяввцрцмдя икижя шей галыб. Бири Ялямгулудур, дарвазанын зянжирини юзц бошалдыр, машыны юзц бурахыр. Диэяри ися нювбянин ахырына аз галмыш юзцнц йаныма тяпиб овжума бир каьыз басан гыз – Ялямгулунун пярсянэидир, камбинатын ики сехинин дарысгал арасында бир йериш ачыб ки, щяр лянэяри сащиля бир эями атар.

– А бала, бясдир, бяс, эежя нейняйяжяксян?!. Саат сяккиздир е... Дур бир тикя чюряк йе, щаваны дяйиш, эял йеня йат... Бу нядир?

Дикялдим ки, зярбячи гызын шякли олан гязет бцкцлцсц стулун сюйкяняжяйиня атдыьым шалварымын жибиндян дюшямяйя дцшцб, гязет партлайыб, айрымынын арасындан дяжи позулмуш ийирмибешликляр эюрцнцр.

Анам щейрятля гышгырды, еля бил евимизя бир бяла эятирмишдим:

– Бу нядир?

Юмрцмдя йалан данышмамышдым, щямишя дя мяня еля эялмишди ки, истясям дя бажармарам, бир уйдурмайа йцз эцн щазырлашсам да данышмаг мягамында дилимдя дцйцнлянмялидир, нитгим тутулмалы, сясим баьланмалыдыр. Амма бу дяфя нежя усталыгла йалан сюйлядим:

– Ялямгулунунду. Дейясян, арвадындан араланмаг истяйир. Дейир, нечя вахтдыр цстцмдя эяздирирям, итириб елярям, пулдур дя, нийя итсин, нечя илимин йыьаматыдыр, вер анан сахласын.

Юз мящарятимя эюря юзцмя «маладес!» дедим. Бу гядяр сюзц сечиб сыралайанда, дцзяндя, щяр бирини юз йериня гойанда биржя дяфя дя чятинлик чякмядим, кякялямядим, дурухмадым, еля бил чохдан йазыб язбярлядийим биржя бянд шер иди, йатылы, йухулу вахтымын щансы вядясиндя мяни тярпядиб сорушсалар йеня дя щямин сялисликля, ряванлыгла сюйляйярдим.

– Ня гядярдир?

Ялцстц жаваб вердим. (Ящсянляр олсун мяня!)

– Саймамышам.

Бир нечя анлыг юмрц олан бу йад мящарят мяним дяйишмяз сандыьым он доггуз иллик тябият-хасиййятимя она эюря галиб эялди ки, эюзлярими ачмамышдым, щятта, голуму да алныма кюндялян гойуб гашларымы кирпикляримя сыхмышдым, эуйа щяля дя йухулу идим, йухулу адам, иллащ да мян дилимя йалан эятиря билмяздим.

Анам сайдыгжа шахлы пулларын ипяк хышылтысыны ешидирдим, мян дя цряйимдя сайырдым.

Анам:

– Ики минди, – деди, – эюрясян, артыьы олмайыб ки?

– Мяни буражан эятирди, кцчя гапымызын аьзында верди, щардайдым ки, итирим дя!

Юзцмя бир «маладес» дя эялдим. Амма бу тяриф цряйимя чатмамыш дяримдя-эюнцмдя сойуду, щякимлярин кейляшдирян буз дярманы кими ятими-язамы еля галынлашдырды ки, дедим, бир балажа тярпянсям чат-чат олажам, ганым бузу гырыгланмыш чай суйу тяки бу ара-бярялярдян чюля фышгыражаг. Ахы, инди йадыма дцшдц ки, Ялямгулунун пярсянэинин вердийи каьызы да щямян жибимя, щямин «яманятин» йанына гоймушдум. Эюрясян о да йердядирми?

Жялд галхдым, шалварымы эютцрцб йорьанын алтында дизляримя чякдим (бизим евдя шалвар щямишя, адам олду-олмады, йорьанын алтында сойунулуб-эейинилирди). Севиндим, лап жибимин аьзынажан эялиб орда галмышды. Бир дя о щала дцшдцм, чцнки бизим евдя еля сюз-сирр галмазды анам-атам билсин, бабама данышмасынлар. Бабам да айры баба иди, йягин ки, инанмазды, Ялямгулунун евинин сямтини билирди, дуруб ора эедяр, ону тапарды. Чох уста киши иди, сорушмазды ки, Халигя пул вермисянми, беля деся о да ялцстц кяллясиня вурар, мяни хилас еляйян жаваб верярди. Еля индижя фикирляширдим ки, евимиздя щамы ола билмязди мяним дцняндян бу эцня гядярки «инкишафымы», «ики астарын бир цзцндяки» фярги, нисбяти дуймасын.

Галхдым, йуйундум, тялясик чюряк йедим, бир стякан чай ичдим. «Эязмяйя» чыхдым. Ялямгулунун евинин йерини билмирдим, амма беля дцшцнцрдцм ки, о, дцнянки евдя олмаса да «пярсянэи» цнваныны веряр, эедиб тапарам, дейярям мясяля беля олду, сорушсалар, сян дя сюзц сюзя йахшы тутдур.

Гапынын зянэини басдым.

Эюзлцк йеня кюлэялянди. Гапы йеня дя тез ачылды, йеня дя дящлиздя, бюйцк отагда щеч ким йох иди. Столун цстц инди дя дцнянки кими долу, юртцлц иди.

Гуту отагдан Ялямгулунун «пярсянэи» чыхды. Инди дя башга халат эейинмишди.

– Хош эялмисян, – деди – малыш. – Эцлцмсцндц. – Отур дя.

Яйляшдим:

– Ялямгулу эялмяйяжяк бура?

Гырмызы додагларыны цскцк аьзы кими бцзцб йумрулады:

– Йоох!

– Евиндя телефону вармы?

Тябяссцмцнц цшцдян бир наразылыгла бахды:

– Билмирям...

– Адресини дейярсинизми? Лазымды мяня.

– Йохду бурда, эетди командировкайа. Юз машыны иля эетди. Ики эцндян сонра гайыдажаг.

– Щара эедиб?

– Махачкалайа. Бизим комбинат ордан мал алыр. Лимит гуртарыб. Лимит гуртаранда пахан щямишя ону эюндярир.

Сакитляшдим ки, бабам ону ахтарса да тапа билмяйяжяк, ики эцндян сонра ися йеня дя сящяр нювбясиндяйям, сящяр тездян ишя эяляндя сахлайыб сюзцмц дейярям.

– Баьышлайын, – дейиб эери дюндцм.

Ондан сяс чыхмады, мян дя дала бахмадым, эетдим. Гапынын цч гыфылы варды, щяряси бир рянэдя, бир нечя бижликли-дцймяли. Дцйцмляри ня гядяр бурдумса ача билмядим. «Пярсянэи» кюмяйя чаьырмаг истяйяндя бахдым ки, дящлизин о башында дуруб эцлцр.

– Ача билмязсян, малыш. Гапыны сындырмаг истясян милися зянэ вуруб дейяжям, евимдя сойьунчу вар. – Йаныма эялди. Голумдан тутду: Сян ня гярибя оьлансан. Бяс, Эцлйа эяляндя ня дейим? Йаздыьым каьызы охумамысан? Аьлына башга шей эяляр, еля биляр арамызда... – Гара дараг кирпикляринин арасындакы ири гара эюзлярини еля гайнатды, тябяссцмцнцн йахасыны гырмызы додаглары иля еля ачды ки, гиймятим юз эюзцмдя галхды, цряйимдян бядяннцма эцзэцнцн габаьында дайанмаг, юзцмя индийя кими бахмадыьым бир эюзля бахмаг кечди. Беля дейилдися мян ким идим, ня идим ки, о бойда директорун гызы, щятта юзцмдян инжик саландан сонра да мяндян ютрц мялясин, мяляр галсын, о йекяликдя Ялямгулунун «пярсянэи» мяндян ютрц сино эетсин?!

Сцфряни ачды.

– Тялясирям, – дедим, – ишим вар, индижя чюряк йемишям, зящмят олмаса, гапыны ачын эедим.

Мяни еля йамсылады ки, юзцмц дя эцлмяк тутду. Бир голуну белимя долайыб дальалы синясинин, эюбяйинин габаьына гатды мяни, отуртду, юзц дя мянимля цзбяцз яйляшди. Юзцня конйак сцздц. Мяним саьлыьыма ичди. Ян йахшы кабаб тикялярини сечиб мяним габаьыма гойду. Галын йаь йахмасынын цстцня ял галынлыгда кцрц йайды. Буну да мяним габаьыма гойду. Мандарин сойду, дилимляди юзцня биржя диш-дилим эютцрдц. Бцллур гядящи цзцм ширяси иля долдурду. Ган гырмызы бир алманы сойду, тян йары бюлдц.

– Бунлары йемясян, сяни бурахмайажам, зянэ вуражам милися, гой эялиб тутуб апарсынлар. Сянин Эцлйан вядиня йалан чыхды, зянэ вурмушду, пахан ижазя вермяйиб. Так што, ты в майом распорйаженйе, што хочу и то делайу. – Эцлдц. Башыны бир чийниня яйиб эюзлярини сцздцрдц: – Ни правда?

Юзцня йеня конйак сцздц. – Галдырды, ичмяди, сцфряйя гойду:

– Сяндян бир шей хащиш елямяк истяйирям.

Еля жидди деди ки, фикирляшдим, йягин, бу «пярсянэин» дя бир машыны вар, бу да ону бурахдырмаг истяйяжяк.

– Дцзцнц дейярсян?

Дейясян, машын мясяляси дейилди, эюрцнцр мяндян няся сорушажагды.

– Мян билирям сян йалан данышан дейилсян.

Юзцмц бяркитдим ки, о мяндян йягин, дцнянки эежядян хябяр алажаг, ола биляр. Эцлйа ону инандыра билмяйиб, арваддылар, аралары ачыгдыр, интим сющбятляри олуб, буна да беля эялиб ки, «мянимки» «ялямгулунунку»ндан нядян ня гядярся эизлядиб.

Башымы тярпятдим.

– Де сян юл!

Онун индики бахышына, индики сясиня эюря беля фикирляшдим ки, аьлыма эятирдикляримин икисиндян дя аьыр йцк гоймаг ниййяти вар, «сян юл»ля мяни хыхыртмаг истяйир, хыхыртды – анд ичмисянся, аьзын нядир дилини, сюзцнц эери эютцрясян, о, киши олса, йеня дя аз-чох уйары варды, йахан жырылса да жаныны ялимдян чыхарардын, амма бу арваддыр, дяйишмяк олмаз, ня кишилийя сыьышар, ня адамлыьа.

– Демирсян? Йахшы, сян дя яллижя грам мяним саьлыьыма ич, иштащын ачылсын, байагдан бяри эюр щеч бир тикя шей йемисян?!

Дурду, гуту отаьа кечди. Тез гайытды. Юз гядящини эютцрдц, мяним гядящимя вурду:

– Буну да мяним саьлыьыма. – Гядящи зорла ялимя верди: – Бунжуьазы ич, сян мяним жаным ичмясян сян юл, бурахмайажам.

Ичдим.

Гуту отаьын гапысыны ачыг гойду, о ичяридян чыхмамыш аьыр «танго»нун дальалары бяри ахды.

– Танс билирсян?

Башымы буладым.

Ялимдян чякди:

– Дур, юйрядярям.

Мяни юзцня сыхмышды, дяйирман дашы кими фырладырды. Ятли будуну гылчаларымын арасындан кечиря-кечиря эюбяйи иля гарныма бир эялиш эялирди ки, синясини синямя сыхыб аьзыма, эюзлярини эюзляримя еля йахынлашдырды ки, эащ исти, эащ сойуг ятирли няфяси мяни бир йарпаг кими титрядирди.

– Олмаз! – дейиб мяни бурахды, гуту отаьа гачды. Ордан чаьырды: Халиг, бура эял.

Эетдим.

Магнитофона тязя касет гойду.

– Гулаг ас эюр нятярди, хошуна эялмяся дяйишим.

Эялиб габаьымдан кечяндя юзцнц мяня вурду, амма мяни бярк орталайыб бурахмады, йеня дя мян йазыьы боржлу чыхартды:

– Дяймя а... ол-маз!.. Дяймя.

Беляжя дейя-дейя мяни дя апарыб чарпайыйа дцшдц.

 

* * *

Бу сящяр ишя эедяндя эюрдцм гапынын чюлцня, гапыны аз гала дабандан баша тутан йекя каьыза ири щярфляря йазылмыш бир елан вурулуб. Комбинатын дахилиндя орта мяктяб вармыш. Орта тящсили олмайанлары охумаьа чаьырырды.

Бу мяндян ютрц дя сярфяли оларды. Директор ижазя верся, щяр ахшам еля-беляжя эедиб отурар, мцяллимлярин мцщазиряляриня гулаг асар, билмядийим суаллара жаваблар алар, юзцм мцстягил щазырлашанда да чох чятинлик чякмяздим.

Бу еланын бири дя комбината ачылан гапынын чюлцня йапышдырылмышды. Ишя эялянляр, ишдян эедянляр бунлары эюрцб охумайа билмяздиляр, чцнки щямишя эюрдцкляри гара гапылар дейилди, щярясини юзц ен-узунунда йазылы бир аьлыг тутмушду.

Гожа кишиляр, арвадлар да бир-бирляриня эюз басыб: «охуйаг, билийимизи артыраг», – дейир, эцлцшцрдцляр.

Фасиля вахты комбинатын директору да радио иля чыхыш едиб деди ки, там орта тящсили олмайанларын щамысы охумалыдыр, бу тящсил мяжбуридир, эялмяйянлярин ишдя галыб-галмамасы мцзакиря олунажагдыр, онунжу синфи фярглянмя иля битирянляр комбинатын щесабына ихтисас институтларына эюндяриляжякляр, бизя нязяри щазырлыглы мцтяхяссисляр чох лазымдыр, бу «игтисадиййатымызы»ы елми ясаслар цзяриндя гурмаьа лазымдыр.

Щямин эцн нювбядян сонра комбинатын мяктябиня эетдим, директора мцражият етдим, ядябля хащишими, тямяннамы дедим. Разылыг верди. Амма щяйятдя эюрдцм ки, зырпылар, пязявянэляр вар трактор йыхмаз аьажлара дюшлярини, чийинлярини версяляр, йаны цстя йеря гойарлар, пычылдашыб эцлцшцрляр. Щамысы да дашлашмыш, щейкялляшмиш Бящрам Эура охшайырлар. Щяр билякляри иля чийинляринин арасыны тутан язяляляр йедди бойун кялин гошгу зянжириня охшайыр. Голларыны, яллярини тярпядяндя бу зянжирляр щалга-щалга ойнайыб аз галырды дярилярини даьыдыб чыхсын. Нежя саьламдылар, нежя гцввялидирляр. Азар-безар онлара йахын дцшя билмяз, о мющкямликдя щяр йарамазлыг мящв олар. Амма о эцлцш, о пычылты онлара гятиййян йарашмырды, мярдлик, мярданялик рямзи кими эюрцнян шяхсиййяти щямин ришхянд, ялясалма, алдатма, эюзягойма кичилдирди, онлара горхаглыг, фярарилик верирди. Бу Бящрам Эурлара щейфим эялди, сонра да нифрят елямяйя башладым, бундан сонра ися бабамла ютян йайда кяндя эетмяйимизи хатырладым. Бабам «кющня болшевиклярдян» олдуьуна эюря кянддяки баьыны ялиндян алмамышдылар. Бюйцк баь дейилди, кянддякилярин щамысынын бир юлчцдян чыхмыш баьы бойда иди. Баьын башында, йолун гыраьында бишмиш кярпиждян ики эюзлц еви варды. Бабам юзц нечя дяфя колхоз сядриня демишди, щятта, яризя-хащишнамя дя йазыб эюндярмишди ки, ораны ушаг бахчасы елясинляр, хараба кими орталыгда галыб, галмасын о жцр, бир евдян ки, адам сяси, адам няфяси эялмяди – гябиристанлыгдыр, ващимяси, бядлийи басажаг йан-йюрясини, байгушлуг йаьдыражаг эежяляр бюйцр-башына колхоз сядри дя щям шифащи демишди, щям дя бабамын яризясиня рясми жаваб вермишди ки, биз ораны йахшыжа тямир елятдиряжяйик, гожаман болшевикин ев-музейиня чевиряжяйик, бу барядя ижракома йазмышыг, гярар эюзляйирик. Гярар верилян кими бизим мцяййян тядбирляримиз вар, щяйата кечиряжяйик. Бу, бизим эянжляря, жаванлара лазымдыр. Щягигяти яфсаняляшдиряндя, бялкя дя беля дейил, амма мяня еля эялир ки, эерчяклик мцяммалашыр. Мцямманын да йолу-голу чох олур, щярянин цряйиня бири йатыр, щяря бирини тутур, йол бир олса йахшыдыр, йолун бири – баш бирлийидир, сямт, истигамят билдирся йол нийя бир олмасын?!

Колхоз сядри дя йашлы киши иди, о, бабамла цзбясурят данышанда да гялиз данышырды, онун чох сюзцнц баша дцшмцрдцм.

Бир дяфя бабама деди:

– Ями, шящяря кючяннян сора эялиб рящмятлик гарыны апармаьын йадындамы?

– Йадымдады.

– Айры ня йадындады?

– Анам йазыг цч эцннян сора деди, а бала, мяни йола сал эедим. Дедим, нийя, ай ана? Орайнан гуртардых даща, эедиб орда тяк-тянща нейняйяжяксян? Деди, а бала, тяндиря яппяк йапанда жцжянин бири кцндяни димдикляйирди, цзц йанмыш ня иллащ кишш еляйирдим о йана эетмирди, щоппаныб бир дя дцшцр