Исмайыл Гарайев
(Роман)
© "ЧИНАР-ЧАП", 2002
Бу мятни мцяллиф щцгуглары сащибинин разылыьы олмадан коммерсийа мягсяди иля истифадя етмяк
ижазя верилмир.
Ичяри бир гыз эирди. Дящлизя ачылан гапыны чякиб
баьлады. Эцллц халатыны, алт палтарларыны жялд сойунуб асгыйа кечирди. Сабуну, дараьы
эютцрцб щамама кечди. Ара гапыны юртмяди. Душу ачды, йумшаг шырылты ешидилди.
Палтар сойунулан йерин о башындакы скамйада
узанан То суйа еля эялди ки, йуху эюрцр, беля эерчяклик, беля ашкарлыг ола
билмяз. Истяди галхсын, рюйа сандыьы щейрятинин ичиндян чыхсын, щамамын ачыг
гапысындан ичяри бойлансын, эюрсцн бир аз бундан габаг эюзляри юнцндя
црйанлашан, сачларыны чырпыб кцряйиня атан, эцзэцнцн габаьында дайаныб саь, сол
синясини сыьаллайан, яллярини белиня гойуб инжясини бир аз да боьан, бир аз да
назилдян, сонра да сындыра-сындыра щамама доьру сякян о аь ширмайы бядян
чимирми.
Лакин тярпянмяди. Щамамын ачыг гапысындан
кечиб палтар асгысына дцшян ишыгда щямин гызын кюлэясини эюрдц. Кюлэянин ялляри
башында иди, сачларына сабун сцртцр, сачларыны чянэяляйир, башыны суйун алтына
тутуб дараг чякирди.
Беля дя йухуму оларды? Бяс бу гыз Тосунун
бурада олдуьуну биляндян сонра чыьырмаздымы, жамааты бура тюкмяздими? Тосу онда
ня дейяйди, нежя чаваб веряйди? Нювбятчи ону бура нийя эятирмишди, нийя
"бурда эюзля, йухун эялся, йат, гайыдажам" демишди, "мян
эяляняжян щеч йана тярпянмя" сюйлямишди? О, йохса бир мязщякя дцзялтмяк,
сонралар она эцлмяк цчцн беля елямишди? Тосу она нийя инанмышды?
Бир истяди йавашжа дурсун, сивишиб арадан
чыхсын. Нежя чыха билярди? Ахы гыз ону эюрярди. Ахы щамамын ишыьы гапыйа да
дцшцрдц...
Тосу эюзлярини бярк-бярк йумду. Цряйиндя:
"Аллащ еля елясин ки, мяни эейиниб эедяндя дя эюрмясин, - деди. -Йохса
щямишя о мяндян, мян дя ондан утанажам".
Ахы онун башына юзцнц дя, тялябя йолдашыны
бир гызы да утандыран бир иш эялмишди...
Онда сяккизинжи синифдя охуйурдулар, йаз
тятилиня бурахылмышдылар. Тосу эюбюляк йыьмаьа эетмишди... Жиблярини, папаьыны
долдурмушду. Евя цз тутмушду. Фикриндя ожаг галайырды, чохлу кюз дцшцрдц.
Кюсювляри ожаьын бир гыраьына йыьырды. Кюз кцлляняндян сонра эюбяляклярин
папагларыны бир-бир гопарыб кюзцн цстцня дцзцрдц. Дуз сяпирди... Эюбяляклярин
ичи пучур-
пучур тяр тюкцрдц. О, бу "ичи баллы
касалары" бир-бир башына чякирди, ширясини сорурду. Она еля ляззят верирди
ки!.. О, бу фикирля эялиб кяндин лап йанындакы дярянин гашына чатды. Дярядяки
архаж йериндя о гызы эюрдц. Гыз туманынын ятяклярини дястяляйиб белиня
санжмышды. Ятяйиня эюбяляк йыьырды. Йягин ки, ятяйини долдурандан сонра дяря
ашаьы эяляжякди, йыьдыьы эюбяляйи кяндин эиряжяйиндя йеря бошалдажагды, сонра
эедиб евдян габ эятиряжяк, габа долдуражагды...
Гыз яйилиб-галханда диздян йухарысы
эюрцнцрдц.
Гыз щянирти дуйду. Тосуну эюрян кими йеря
чюкдц, йеря йапшыглы галды.
О эцндян сонра щяр габаглашанда икиси дя
йеришини йанылды, икисинин дя цзц истилянди, эюзляри йашарды...
Гыз щамамдан буьлана-буьлана чыхды. Ири
дясмалы асгыдан алды, чийниня атды, бир ужу иля сачларыны гуруламаьа башлады.
Голларыны тярпятдикжя дялямя синяси ясирди, ойнайырды, баш-баша эялирди,
дюйцшцрдц.
Тосу эюзлярини йеня йумду. Хатириндя бир
эюй дяниз галды, бир гаранлыг эежя галды, бир аь хяйал галды. Аь хяйал гара
гаранлыгдан чыхды, эюй дяниздя цздц. Голларынын щяряси бир аь балыг кими чырпынды.
Сулара даранан гара сачлары мярмяр чийинляриня юртцлдц, сонра узанды, о аь
хяйалы бир гара дон кими бцрцдц, аь хяйалын биржя ялляри, айаглары, бир дя цзц
аь эюрцнцрдц. Бу аь хяйалын гара эюзляри эюйдяки улдузлары бир-бир дянляди,
дянизя атды, дяниз дя эюй олду, бу аь хяйал бу ики сяманын арасында цзмяйя
башлады. Нежя ляззятля цзцрдц... Нежя гайьысызды бу хяйал... Ики сяманын икиси
дя мащны охуйурду. Бу мащныларын щяр ганадында бир эцл лячяйи эялирди, аь
хяйалын дюврясиндя кяпянякляр тяки учушурду. Бу мащнылар сямаларын мави
тямизлийиндя эюйярирди, мавиляширди, аь хяйал хумарланырды. Бу мащнылар бир
кома памбыг булуда дюнцрдц, аь хяйалы юз арасына алырды, аь хяйал эюрцнмцрдц,
памбыг булудун арасында итирди, эюйлярдя эцлцшц галырды. Эюйляр бу эцлцшц гыдыглайыб
эцлдцрцрдц...
Тосу еля билди ки, гыз ону эюрцб, эюзлярини
гясдян йумдуьуну баша дцшцб, инди кясилмяйян эцлцш дя о аь хяйалынкы, о эюй
сямаларынкы дейил, щямин бу гызын эцлцшцдцр. Эюзлярини ачды. Гыз алт
палтарларыны эейинмишди, эцзэцнцн габаьында яйляшмишди, сачларыны дарамышды,
инди сачларыны санжаглайырды. Гыз бирдян щянирти дуйду, девикди. Тез галхыб
халатыны эейинди. Палтар сойунулан йерин о башындан ала-торанлыьа бойланды.
Орадакы сюйкяняжяксиз скамйада бир гаралты эюрдц. Бир киши иди, башынын алтына
балажа золаглы чамадан гоймушду, узаныб йатмышдымы, ойагдымы, амма эюзляри
йумулу иди, чцнки говушмуш кирпикляри аь цзцндя хала ики гара гювся охшайырды.
Бу ким иди? Нийя бурда йатырды, бурда
динжялирди? Бура йад адам эялиб чыха билмязди, йягин ки, дянизчинин щансыса чох
ичиб кефлянмишди, чиммяйя эялмишди, лакин щамамын щавасы ону тез тутмуш, тез
цстялямишди.
Яркиназ чякиня-чякиня йахынлашанда бу
"кефли" тярпянмяди, щяр гара гювсдян бир гара йай айрылды, щяр гара
йайын алтында бир гара эиля ишылдады.
Яркиназ ялини дцймяйя узатды, ишыьы
йандырды. Ишыг Тосунун эюзлярини гамашдырды, голуну гатлайыб эюзляринин цстцня
гойду.
Гыз эери чякилди. Бу эямидя беля адам
эюрмямишди.
Юзц дя кефлийя охшамырды. Фикирляшди ки,
бялкя щараданса эялир, евляриня эедир, пулу гуртарыбмыш, ня тяййаряйя, ня дя
сярнишин эямисиня билет ала билиб, бир тящяр кюрпцйя кечиб, бу эямийя адлайыб,
бу эяминин щара эетдийини юйряниб адлайыб, бурдан да хялвят йер тапа билмяйиб,
бурда эизляниб, бурда далдаланыб. Иннян сонра ону эямидян ким дцшцрярди ки, ким
говарды ки!. Щара говардылар? Суйун цзцндя, дянизин ортасында ким беля инсафсыз
иш эюрярди ки...
Золаглы голсуз кюйняйи, эюй сайа шалвары,
йумрудурун ужуз айаггабысы варды. Тосунун цзцня бахан онун яйниндяки бу
эейим-эежимин ужузлуьуну унударды, еля билярди о, бу палтарлары гясдян эейиниб.
Эейиниб ки, эюзляриня йатан аьайаналыг щансы дилхорунса эюзцня чох эюрцнмясин,
бябякляриня чюкян тохлуг, тохтаглыг бязи ажэюзлярин нязяриндя бюйцмясин, юз
ужалыьы иля онлары сындырмасын, чющрясиндя эцлцмсцнян бяхтийарлыг, суйуширинлик
ятиажылары, дилиажылары бир аз да тцндляшдириб зящяря-зяггума дюндярмясин.
- Дур эедяк!..
Тосу голуну эюзляринин цсттндян эютцрдц,
дикялди, отурду:
- Щара?
- Мяним кайутума.
Санки Тосунун гулаьындан бир ял йапышды,
дарта-дарта узатды, Тосу да гулаьынын далынжа эюйя чякилди, айагларынын ужунда
дайанды, бойу бундан артыг узанмады, бойу гулаьынын аьрысына чатмады. Щямин ял
йийясинин аьзы Тосунун аьрыйан гулаьынын ичиня ачылды, баьырды:
- Ора саь ямялли бир адам да эедиб чыхмыр,
сянин орда ня ишин, гандынмы? Позьунлар йувасында ким адам олуб ки, сян дя
оласан, а якмяз котан кими хама чякян оьул?
Бу ял Тосунун атасынын яли иди. Бир ай
бундан габаг Тосу шящяря, дянизчилик мяктябиня эирмяк цчцн йола дцшяндя атасы
она биржя гяпик дя пул вермямшди. Ичиндя биржя дяст палтары олан чамаданыны
ялиндян алыб гапыдакы кютцйцн цстцня еля чырпмышды ки, чамаданын щяр тахтасы
гопуб бир йана атылмышды, кишинин ялиндя чамаданын мяфтилля сарынмыш гырыг
гулпу галмышды. Сонра йерийиб Тосуйа бир шилля чякмишди. Тосу йериндя дяйирман
дашы тяки бир дяфя фырланмышды, йыхылмышды. Ахырда ися онун гулаьындан тутуб
галдырмышды, аьзына эяляни демишди, чыьырмышды:
- Инди ки, беля олду, эет, мян адлы атан
йохдур, сян адлы оьлум йохдур, еля биляжям сонсузам... Гошулмусан о Эцдмцлцн бурама оьлуна. Онун яслиндя, затында
аьыл варды ки, тюрямясиндя дя ола, сян дя ондан бир шей эюрцб-эютцрясян?!
Онда Тосунун аналыьы щарайчылыг елямяди,
ону атасынын ялиндян алмады, туманыны йеллядя-йеллядя эялди, кишийя бир аз да
ажыг вериб эетди:
- Мян дейяндя инанмырдын, эюрцрсянми сцннц
дамары вар, сяни дя адам щесаб елямир.
Бу сюздян сонра атасы Тосунун бош бюйрцня
бир тяпик вурду, ону йыхды, йыхылысыны айаглады. Онда аналыьы артырмада
дайанмышды, бир ялини аьзынын цстцня гоймушду. Дюйцлян, сюйцлян Тосунун эюзляри
ялля юртцлян о аналыг аьзынын эцлдцйцнц дя эюрдц. Эюрдц ки, бу да бир
севинждир, аналыг севинжидир, яри иля тякжя галмаг истяйирмиш. Тосунун бюйрц
сыныг касасыны, гулпу гырыг финжаныны, "чичяк чыхармыш" сапы лахлаг
гашыьыны бир дя йумаг истямирмиш.
Тосуйа инди еля эялди ки, атасы о вахт дцз
дейирмиш: эями ев-ешикдян говуланлар йери имиш. Юз кяндляринин беш-алты
миллийиндян кечян, чох заман эюй сулара эюй тцстцляри йатыб галан эямиляр
абыр-щяйасыны итирянляр йыьнаьы имиш, бу гыз да онларын биридир, юзц дя лап
исмятсизидир, Тосуну ушаг эюрцб, хам эюрцб, индидян онун боьазына баьланмаг
истяйир.
Тосу скамйанын о тяряфиня сичинди:
- Йох, саь ол, - деди, бир ялини галдырыб
юз эюзляринин габаьында титрятди, эюзлярини горуду, санки эюзляриня горлу кцл
атажагдылар. - Йох, мян истямирям.
- Горхма, щеч ким билмяйяжяк. Вахтында да
сяни еля ютцряжям ки, эюрян олмасын.
Тосунун эюзляри кяллясиня чыхды: Гызын
щяйасызлыьына бах ща...цзцнцн суйу галмайыб. Ары, намусу атмыш адам ня йаман
сыртыг олармыш.
Тосу галхды, истяди гейзля чымхырсын, лакин
сяси боьазы иля боьушду. Эцжля: "Йох!.." дейя билди.
Яркиназ бир ялини онун голуна узатды,
ещмаллыжа тутмаг, юз «хейрини-шярини билмяйян бу ганмаз» оьланы баша салмаг
истяди, лакин Тосу йахынлыг вермяди, о йана чякилди, дивара гысылды, чяняси
яся-яся зорла диллянди:
- Эетмирям!.. - Сонра ялинин бирини чырпды:
- Чых эет дейирям сяня!..
Яркиназ фикирляшди ки, Тосунун аьлына башга
шейляр эялир, она эюря дя цркцр, горхур.
- Эями щамамы бош галмыр, эялиб сяни кимся
эюряжяк, биабыр олажагсан. Эял сяни апарым юз кайутума, мян эедиб айры йердя
йатарам.
Тосунун эюзляри бяряля галды. Юзц дя
билмядян кцряйини щамамын тярли диварына йапышдырды. Демяк, бу эямидя эюр нежя
гарайаха арвадлар вар ки, бу гыз юзцнц онларын йанында тойа эетмяли саныр.
Демяк, бу, эедяжяк, сонра да еляси эяляжяк ки, аман Аллащ, аьзынын жырымы
гулаьынын дибиндя, папиросу дамаьында, юзц дя бир балажа кефли, сярхош йеришли,
сярхош бахышлы. Тосуну эюрян кими эюзляри алышыб йанажаг, алтындан щеч ня
эейинмядийи халатыны биржя анда сивириб щара эялди атажаг, голларыны Тосунун
белиня гуршайажаг, чахыр-араг гохулу, папирос тцстцлц няфясини онун цзцня
алтдан йухары илан кими йалмандыражаг.
Тосу гызын йанындан жялд кечди, гапыны тез
ачыб дящлизя чыхды.
Яркиназын аьлына бир гара фикир эялди,
башынын тцкляри габарды: "Щава чох сакитдир, эежядир, гаранлыг эежя!..
Эяминин эетдийи билинмир. Еля биляр сащиля чатмышыг, щоппанар... Цзмяйи бажарса
да эежянин бу вядясиндя кимин хябяри олажаг ки, дянизя бир адам дцшдц, она
кюмяк етсин?..»
Штурман будгасына сары йцйцрдц. О йан-бу
йана баха-баха йцйцрдц. Кюрпцдян илдырым кими кечди, трапла йухары дырмананда
кимся прожекторун бирини йандырды, сары лент ишыьыны узагдан жялд щярляйиб онун
цстцня кямянд кими атды, сорушду:
- Яркиназ, ня вар беля, хейирдими?
Яркиназ капитан кюрпцсцня галхды,
тювшяйя-тювшяйя:
- Щамамда бир оьлан варды, - деди, -
дейясян, эямийя хялвятжя минмишди, имтащандан кясилян тялябяйя охшайырды.
Йатмышды, мяни эюрян кими гачды... – Яркиназ халатынын йахасыны чянясинин
алтына чякди, учунду: - Дейирям, бирдян юзцнц итиряр, дянизя дцшяр... Йухулу
адамдан ня десян эюзлямяк олар.
Капитан нювбятчи матросун бирини чаьырды:
– Ялямдар!..
Сцкан будгасындан чыхыб эялян матрос капитанын
габаьында шах дайанды:
- Ешидирям, йолдаш капитан!
Капитан она щеч ня демяди, чцнки эюзляри
кюрпцйя зиллянмишди. О, прожекторун сары лентини йарыб кечян, бура жан атан бир
оьлан эюрмцшдц, танымамышды, ону Яркиназ дейян адама охшатмышды.
Тосу трапда нечя дяфя бцдряди, гаранлыгдан
ишыьа, ишыгдан гаранлыьа дцшмцшдц, щям дя беля дик трпала дырмашмаьа
алышмамышды. Трапын дямир артырмалары онун бярк галдырыб вурдуьу айагларынын
алтында занг-занг зангылдайырды.
Яркиназы капитан кюрпцсцндяки
ала-торанлыгда, щям дя онун жанлы-жцссяли бир кишинин йанында дурдуьуну эюрцб
дайанды, эери дюнмяк истяди.
Капитан Яркиназдан сорушду:
- Бу оьланы дейирсян?
- Бяли йолдаш капитан, - дейя Яркиназ
трапын башына доьру эялди, тялясик йериди, санки о, ялини чатдырмаса, онун биляйиндян
бярк-бярк йапышмаса, Тосу юзцнц дянизя атажагды, гыза бир юмцрлцк пешиманчылыг
веряжякди.
Капитанын сяси щяр икисини йериндя сахлады:
– Ай оьлан, бура эял.
Тосу галхыб капитанан гаршысыда дайанды.
- Сян ня цчцн, - дейя капитан хябяр алмаьа
башлады, - эямийя ижазясиз минмисян? Щям дя сян билмирсян ки, йцк эямисиня
кянар адамын минмяйи гадаьандыр?
Тосу Ялямдара бахды. Ялямдар нийя
диллянмирди, нийя дцзцнц демирди? Бу жанлы-жцссяли киши, бу аь каьыз гыз
билмяся дя, о юзц ишин ичиндя дейилдими? Тосуну биринжи штурманын йанына о юзц
апармамышды, каьызыны алыб она юзц вермямишдими? Биринжи штурманын «Юз кайутуна
апар, орада йер вер!» тапшырыьына о юзц «баш цстя!» демямишдими? Бяс инди нийя
няфясини, сясини ичиня салмышды? Йохса бурада бир алыб-алдатма варды? Йохса
инди ону Ялямдар да танымамышды?
- Йолдаш капитан... – Ялямдар, нящайят,
диллянди, лакин сюзцнцн далыны чох узатды, - Матрос шаэирддир, тязя
эюндярибляр.
Капитанын сяси узанды:
- Щя...я? Бяс щамамда нийя йатыбмыш?
Ялямдар эцлдц, капитанын тярс-тярс
бахдыьыны эюрцб:
- Йолдаш капитан, - деди, - юзцм габагжа
щамама апардым ки, гуру адамыдыр, бир чимсин, сонра ращат йатсын.
Капитанын жини эюзляриндя аьарды:
- Сянин о нювбя вахтындан бяри сяккиз
саатдан да чох кечмяйибми?
Ялямдар юзцнц йеня сахлайа билмяди,
эцлцшцнц боьазында мырылдатды:
- Йадымдан чыхыб.
Тосу бирдян щюнкцрдц; санки эюйцн цзцнц
нечя эцн иди ки, гара булудлар алмышды, йердя гара кцлякляр ясмишди, гоймамышды
йаьыш йаьсын, гоймамышды селляр-сулар ойансын, инди Ялямдарын бу сон эцлцшц,
сон сюзц дящшятли бир эюй эурултусу олмушду, эюйлярин эюллц гара кюйняйини
шилимлямишди:
Тосунун эюзляриндя эюллянян сойуг йаш
бябяклярини цшцдяндя, эюйнядяндя, бябякляриндя чахмаг чаланда о, эцллц
халатынын йахасыны чянясинин алтына сыхан гызын бир ялинин сиврилмиш гылынж
кими галхыб ендийини, Ялямдарын цзцндя тапанжа тяки ачылдыьыны эцжля эюрцрдц.
Онун бир щюнкцртц иля бошалан синяси бир кюкс ютцрмяси иля долду. Бир
эюзлянилмяз кинля сызхылдайан синяйя бир гяфил севинжля мялщям чякилди. Бу аьры
ня тез эялди, ня тез эетди!.. Бу севинж онун цряйиня ня тез гонду, бу севинжин
бир црякдя учушу ня ширин олду!.. Бу севинж бир кюнцлдя ня тез йува гурду!.. Бу
севинж капитандан горхмады, бир оьланын щейфини диэяриндян аланда юз
зярифлийини, щеч бир кишийя ял галдырмаг цчцн йаранмадыьыны билмядими? Адам
гязябляняндя нежя эцжлц олармыш!.. Адам щагсызлыьы эюряндя нежя кинлянярмиш!..
Ялямдар ялини синясиня гойду, яйилди:
- Цзр истяйирям, йолдаш капитан!..
Капитанын эюзляриндя аьаран жинляр азалды:
- Тякжя мяндянми?
Ялямдар ялин йеня синясиня йапышдырыб ики
гат олду, Тосунун габаьында йедди йериндян сынды:
Капитанын сясиндяки кинайя йеня
шапалагланды, йеня шиллялянди:
- Тякжя онданмы?
Ялямдар тярпянмяди. Капитанын биржя сюзц
аьзындан дямирчи эцрзц тяки галхды:
- Ешитмядин?..
Ялямдар йеня тярпянмяди.
Капитанын эюзляринин аьы эедя-эедя бюйцмяйя
башлады.
Яркиназ сясини, сюзцнц сындыра-сындыра
яллярини тярпятди.
- Лазым дейил, Жаваншир гардаш... Сян
Аллащ... Мяжбур елямя...
Тосу капитанын да, Ялямдарын да нежя
эетдийини, онларын щара эетдиклярини эюрмяди. Чцнки ики эюзляринин габаьында
бир гыз бюйцмцшдц, эюзляринин эен дцнйасыны тутмушду.
Бу дцнйа ону чаьырды, бир кайута апарды.
Адйал эятирди, мяляфя, йастыг цзц эятирди, ики дясмал эятирди. Тосунун
чарпайысыны дцзялтди. Сонра эедиб онун щамамда галан золаг чамаданыны эятирди,
она: «Эежян хейиря галсын!» - деди эетди. Арадан хейли кечмиш бир дя гайытды,
Тосуйа бир аз чюряк, бир аз да колбаса эятириб эялмишди. Эятирдиклярини столун
цстцня гойду. Эери дюняндя эюзляри шякилляря саташды. Бу шякилляр Ялямдарын
чарпайысынын баш тяряфиндяки дивара вурулмушду. Бири Ялямдарын юз шякли, диэяри
ися Яркиназын шякили иди. Шякилляр йанашы иди. «Ялямдар» Яркиназа бахырды.
Яркиназ эяминин эюйяртясиндя дуруб фикирли-фикирли дянизя бахырды. Еля бил Ялямдар
ондан ня ися сорушмушду, жаваб эюзляйирди, о да дцшцнцрдц.
Яркиназ юз шяклини эюрян кими ичини чякди,
ялляринин икисини дя цзцня галдырды, цзцня шаппылдатды, сонра щямин шякли
дивардан гопарыб халатынын жибиня гойду. Ганрылыб Тосунун цзцня баха билмяди, гапыдан
тез чыхды.
***
Тосу ишыьы сюндцрцб чарпайыйа узанмышды.
Гаранлыг кайутда санки бир аь йуху эюрцрдц. О, аь йухусуна щей бахыр, бахырды.
Бу йуху еля ширин иди ки!.. Бу йуху еля унудулмаз иди ки!.. Бу йуху еля
силинмяз, еля позулмаз иди ки!..
Гапы ажыгла ачылды, щирсля юртцлдц. Ишыьын
дцймяси дя гейзля шаггылдады. Кайуту долдуран аь ишыьын юзцндя дя кин варды. Бу
щирс-щиккяни аь ишыьа еля бил ичяри эирян Ялямдарын тюкцлц гаш-габаьы вермишди,
фысылты вермишди, батинкаларыны чыхаран ялляри, тярс-овандх сойунулан гара
пенжяк-шалвары вермишди.
О, адйалын гатыны дя ялляриндя дяли ойуну
ойнада-ойнада ачды. Йатаьа эирмяк истяйяндя еля бил жаныны алдылар, ону айаг
цстяжя гурутдулар, чцнки Яркиназын шяклини диварда эюрмямишди.
Башыны тосуйа сары дюндярди. Аьзы чийнинин
цмтцндя яйилди.
- Яркиназ бура эялмишди, я?
- Яркиназ кимди?
- О гыз.
- Щя.
Ишыьы сюндцрдц:
- Шякил дя сянин зибилиня дцшдц, - деди.
Юзцнц эюйдян чарпайыйа дцйцнлц кютцк кими атды. Чарпайынын щяр айаьы бир дюшямя
тахтасыны зарытды.
Тосу бир вядя боьулдуьуну, ган-тяря
батдыьыны дуйду. Кайут еля бил дярин бир гаранлыг гуйу иди, бура щавасызды,
бура щеч вахт эцн ишыьы дцшмямишди. Эямидя бир сызылты, бир учунту эязирди,
санки тарын сары сими иди. Эями бирдян еля бил чюкяйя дцшцрдц, дикдиря галхырды,
бирдян дя ойнайырды, о йан-бу йана гачырды. Чарпайынын йайы йырьаланырды,
жырылдайырды.
Тосу башынын цстцндяки радионун
хырылдадыьыны ешитди, арадан аз кечмиш капитанын сяси ямр етди:
- Айналары баьлайын! Айналары баьлайын!..
Тосу дикялиб отурду, ялини узадыб айнанын
пярдясини чякмяк, дянизя бахмаг истяди, лакин эежикди, биржя ганад ляпя юзцнц
пярдяйя чырпды, пярдяни эери атды, бир ляляйи Тосунун цзцня чырпылды, галаны
столун цстцня дцшцб шаппылты салды.
Ялямдар йериндян дяли кими галхды, айнаны
чырпыб бярк-бярк баьлады. Йеня дя чарпайысына узанды, мяляфяни башына чякди.
Арадан аз кечмиш гапылар гашыгла дюйцлдц,
«Нащара!..» дейян сяс гапы-гапы эязди.
Тосу бу сяси таныды, ахшамкы сяс иди,
Яркиназын сяси иди. Бу сясдя Тосунун илк дяфя дуйдуьу щязин няьмя йох иди, бу
сясдя инди ажы бир сяртлик варды, аь бир сойуглуг варды, узаг бир эедиш варды.
Кайут-кайут эязирди бу сяс, щяр бир гапы аьзында бир жцр сяртляширди, бир жцр
ажылашырды бу сяс. Йохса туфан сусдурмушду о няьмяни? Йохса она туфан вермишди
бу сяртлийи?
Эяминин учунтусу артырды. Эями санки бу
йандан о йана итялянирди, санки бир балажа бешик иди, гейзля тярпядилирди,
йумругланырды, дюйцлурду, сюйцлцрдц бу бешик...
Тосу ялини узадыб пярдянин бир ганадыны
йана чякди, чарпайынын башындан бярк-бярк тутуб галхды, дянизя бахды.
Цфцг ган кими гызармышды. Бу гызартыны гара
булудлар юртцрдц, булудлар бурулурду, санки дцнйанын о башы йанырды, бу
булудлар да щямин йаньынын гара тцстцляри иди. Пучур-пучур олан дяниз сулары да
йанырды, тцстцлянирди. Щяля ямялли-башлы дил ачмайан, ганадланмайыан, дянизин
юзц иля галхан, юзц иля йатан дальаларын да бязисиндя йаньын варды, бязисиндя
бир гара тцстц варды. Тосуйа еля эялди ки, дяниз цфцгдяки о йаньыны эюрцб
йанмаьа башлайыб, щяр йаньыны сюндцрян суларын юзляри дя инди кювшянлик, бир
бичяняк кими, бир гуру гамышлыг кими йанмаьа башлайажаг. Сулар да инди она эюря
титряйир, она эюря биз-биз олур, она эюря пучурланыр, дяниз она эюря
дальаланыр, сулар она эюря дальа-дальа кючмяк истяйир, гачмаг истяйир.
Эямими бир йаны цстя яйилди, дянизми
галхды, Тосу буну билмяди, ону эюрдц ки, айнанын габаьы суларла юртцлдц, бу
зцлмят тез чякилди. Айна эащ ишыьа чыхды, эащ да гаранлыьа батды. Тосу
гаранлыгдан бу ишыгла цзцлмяк, эюйляря чякилмяк истяди, она еля эялди ки, бу
гаранлыг даща эцжлцдцр, бу гаранлыг онлары удажаг, бир дя ишыг цзц
эюрмяйяжякляр. Еля билди эями юлцмля щяйатын арасында чарпышыр, юлцм
амансыздыр, юлцм инсафсыздыр, юлцм эямини щярдян ишыьа-щяйата гясдян бурахыр,
бир дя еля йырьалайажаг ки, бир дя дянизин дибиня еля чякиляжяк ки, эяминин
йери-йурду билинмяйяжяк. Онун юзцнцн щара эялдиэиндян щара эетдийиндян, щарда
итдийиндян щеч ким хябяр тутмайажаг, дянизин цстцндя бир эюй тцстц галажаг, бу
эюй тцстц утана-утана, бир дяниз пешиманчылыьыны юзц иля эяздиря-эяздиря
онларын кяндляриня сцрцняжяк онларын щяйятляриня йатажаг, онларын гапысы
аьзында щюнкцряжяк бу тцстц, аьлайажаг бу тцстц...
Гаранлыг ишыьы бир дя силяндя, бир дя алыб
апаранда Тосу чарпайынын башындан бярк-бярк йапышыб баьырды:
- Ялямдар!..
Ялямдар дик атылды, ишыьы йандырды, аьлы
башындан ойнамыш, эюзляри ахмыш, цстцнцн щяр язасы бир гошгу гайышы кими
дартылмыш Тосуну эюряндя ону да горху алды, еля билди «досту» бу саат юзцндян
эедяжяк, башы пис кясилмиш тойуг кими йердя чырпынажаг, Ялямдарын ону тутуб
сахламаьа эцжц чатмайажаг.
Тез галхды, Тосуну чарпайыйа узатмаг, ишыьы
сюндцрмяк, щеч ня эюрцнмяйян гаранлыгда эцмращ данышмаг, ону тохдатмаг истяди,
лакин Тосу чарпайынын башындан еля бярк-бярк йапышмышды ки, Ялямдар ону гопара
билмяди. Сонра яллярининин дцйцнцнц чарпайынын башындан зорла ачды, йаландан
эцлдц, йаландан гаггылдады. Еля эцлдц ки, еля гаггылдады ки, чарпайыда узанан
Тосу щяр шейи унудуб она тяяжжцбля бахды.
- Я, гардаш, - дейя Ялямдар онун башынын
цстцндя дик дайаныб лаьлаьыйа башлады, - бу щцнярля евлянмяк истяйирдин?..
Аллащ сирр ачмайыб, бяндя нежя ачсын, юзцм юлцм, буну Яркиназа демярям,
сащилдя, онун эюзцнцн габаьында дяйирман хорузу кими тякям-тякям эяз. Эюрсям
сянин щярлянишийиня эцлмяйим тутур, гачыб кайута эиряжям, сян юз
хорузланмаьында ол...
Ялямдар ишыьы сюндцрдц, юзцнц чарпайысына
атды:
- Эюзлярини йум, - деди, - бир йахшы шей
фикирляш, фикирляш ки, евлянмисян, юзцн дя цч айдыр дяниздясян, цч айдыр
арвадынын цзцнц эюрмцрсян. Цч айдан сонра, юзц дя эежянин тян йарысында евиня
эетмисян, гапынын бир ачары да сяндядир, гапыны дюймцрсян, ачыб ичяри эирирсян.
Ялини дцймяйя атырсан, отагларын щамысы ишыгланыр. Дящлиздя бир жцт киши
айаггабысы эюрцрсян... Ешидирсян?
Тосудан сяс чыхмады.
Ялямдар бир дя сорушду:
- Тосу, гулаг асырсан?
Тосу хырылдады:
- Гулаг асырам.
- Щя, нейнирсян?
- Щеч ня!..
- Я, нежя щеч ня?.. Юз евиндя юзэя киши
айаггабысыны эюрцрсян, юзцн дя щеч ня елямирсян?
Тосу диллянди.
- Юлдцрмязсян ону? - дейя Ялямдар хябяр
алды.
Тосунун зяиф сяси эялди?
- Нийя ки?..
- Щя нейнирсян?
- Щеч ня!..
- Я, нежя щеч ня?.. Юз евиндя юзэя киши
айаггабысы эюрцрсян, юзцн дя щеч ня елямирс_н?
Тосу диллянмяди.
- Юлдцрмязсян ону? - дейя Ялямдар хябяр
алды.
Тосунун зяиф сяси эялди:
- Нийя ки?..
Ялямдар гаранлыгда ялини ялиня вуруб
шаппылдатды:
- Па атоннан!.. Я, нежя нийя ки?.. О бойда
намусун ялдян эедир, нежя нийя ки?..
- Ахы мян щяля евлянмямишям!..
Ялямдар эцлдц:
- Афярин!.. Тосу, бир аьажа йцз сярчя
гонмушду, онларын щамысына биржя даш атдым, аьажда нечя сярчя галды?
Тосудан жаваб чыхмады.
Ялямдар бир дя хябяр алды:
- Щя, нечя сярчя галды?
- Даш атандан сонра аьажда щеч сярчя
галар?!.
- Я, валлащ, сян аьыллы оьлансан. Цряйин
буланмыр ки?..
Тосу жаваб веря билмяди, юйцдц, сонра илан
эюрмцш дана кими бюйцрдц...
Ялямдар галхды. Ишыьы бир дя йандырды. Шалварыны
гылчаларына чякди, дцймяляди. Юз йастыьыны да апарыб Тосунун башынын алтына
гойду, асылгандан онун гаты тязя ачылмыш шахлы дясмалыны эютцрцб атды:
- Дяниз щамыны тутур. Мян дя юлц кими
галырдым. Инди щеч вежимя дя алмырам. Эями бярк йырьталананда жанавара дюнцрям,
гуру чюрякдян йедикжя йейирям, доймаг билмирям, дарыхма, сян дя еля
олажагсан...
Йуйунмаьа эетди. Гурулана-гурулана эялди.
Нимдаш иш кюйняйини эейинди, йеня щараса эетди. Бу дяфя эеж гайытды. Гязетин
арасында сцмцк кими гуру чюряк гырынтылары эятирмишди. Хейли жиблярини
долдурду, йонгар кими бир донгарыны да аьзына атыб хартылдатмаьа башлады.
Бирини дя Тосуйа верди:
- Ал йе, гой цряйини бассын.
Сонра столун цстцндяки гязети эютцрцб
Тосунун чарпайысынын габаьына атды:
- Эялиб тямизлярям, - деди, - сян йат...
Ишыьы бир дя сюндцрдц, эетди. Тосуйа еля
эялди ки, щямишя эежя олан бир дцнйадыр. О, бу дцнйада тяк галыб, щамы кючцб,
щараса эедиб. О, бу гаранлыг дцнйадан чыхмаьа щеч бир йол тапмайажаг юмрцнцн
сонуна кими... Бу гаранлыг дцнйада биржя бахымлыг ишыьа, биржя эюрцмлцк нура
щясрят галажаг. Биржя инсан няфяси, биржя инсан сяси дуймаг, ешитмяк истяйяжяк
юмрцнцн сон кючцня кими...
Сащилдян баханда нежя йахшы эюрцнярди
дяниз, нежя эюзял эюрцнярди эями. Щяр атлы дальа эяминин цстцндян бир дяфя кечяндя
дя эями охуйарды, эями мащны дейирди. Бу мащны сащил гайаларына гонарды, гыраьа
йалманан, гайалара сарманан дальалар бу мащныны учура билмязди, гачыра
билмязди, бу мащны гайалара йатарды, щяр гайа бир мащны охуйарды. Бу мащнылар Тоьуэилин кяндиня дя чатарды,
евляринин диварларында да охунарды. Эями узаглашарды, бир нюгтяйя дюнярди, амма
мащнысы кясилмязди, мащнысы сусмазды. Эями эюздян итяндян сонра бу мащны
Тосунун цряйиндя охунарды. Тосунун инди зящляси эетди о мащнылардан. О эюзяллик
эюзцндян дцшдц, о дурулуг буланды, о дяринлик дайазлашды, о эенишлик
дарысгаллашды, жаныны боьазына йыьды, цряйини аьзына эятирди, нифрят етди ону
юзцня чякян бу жазибяйя. Бир кайут долу гаранлыьа бир кянд эялди. Бу кянд
сащилдя иди. Бу кяндин биржя гайыьы да йох иди, биржя балыгчысы, биржя
дянизчиси дя йох иди; чцнки бу кяндя йахын дянизин сащилляри сылдырым гайалыгла
щасарланмышды, бу гайалыглар ашылмаз, кечилмяз гала диварларына охшайырды.
Кяндин бязи сюзябахмаз ушаглары бу гайалыьа чыхмышды, дянизя бахмышды, дяниз бу
ушаглары юзцня чякмишди. Эежяляр шимшякляр ойнайанда, эюйляр эурулдайанда бу
гайалыгда гыьылжымлар чахнашырды, бу гайалыгдан гышгыртылар, баьыртылар
гопурду. Кяндин гожалары дейирдиляр ки, о гышгыртылар, о баьыртылар дяниздя
батан ушагларын щарайыдыр, гайалыгда галы,; о сясляр гайалыгда дцнйа дурдугжа
дуражаг, щяр шимшяк чаханда, щяр эюй эурулдайанда дяниздя боьулан ушаглар юз
атасыны чаьыражаг.
Бир эежя бу сясляри Тосу да ешитмишди. Онда
йаз иди. Атасы шящярдян щяля гайытмамышды. Назлы ахшамдан йайма биширмишди,
габлара чякмямишди, газаны дцшцрдцб ожаьын гыраьына гоймушду. Сонра дуруб чайа
енмишди, чай дярясиндян евя эеж дюнмцшдц. Эяляндя сачлары сулу иди, аь бездян
олан кофтасы жанына йапышмышды, аь тотуг цзц, аь коппуш балдырлары бир аз да
аьармышды, щямишя узун эюрцнян гара йупгасы бу дяфя еля бил исланыб
эиздялмишди, дизляри эюрцнцрдц. Кофтасынын алтындан щеч ня эейинмядийи цчцн
шцшлянмиш синясинин эиляляри билинирди.
О, йорьан-дюшяйи ешийя чыхартды, чырпды,
йатаьы тязядян дцзялтди. Йастыьы йумруглады, гощазагландырды. Юзц дя биржя юз
йатдыьы йорьаны-дюшяйи чырпды, юз йатаьыны тязядян дцзялтди, еля бил гонаг
эяляжякди, онун йериндя бу эежя гонаг йатажагды.
- Назлы хала, атам гонаг эятряжяк? - дейя
Тосу юзцнц сахлайа билмяйиб хябяр алды.
Назлы еля гаггылдады, еля эцлдц ки, еля бил
ийдя чичякляринин мястедижи ятри тякжя онларын щяйятиня, онларын евиня долду.
Назлынын башы эцлцшдян ахды, лайлы, сулу сачлары ляпялянди, щяр ляпя онун бир
саь ляляйини эащ чийниня, эащ ду чийниня, эащ да синясиня атды. Онун синяси
учум-учум учунду. О, айаг цстя дура билмяди, эедиб тязяжя дцзялтдийи йатаьа
узанды. Тосудан утанмады, бир аз да йухары дартылмыш йупгасыны, йупганын
алтындан чыхыб йухары сиврилмиш кофтасыны ашаьы чякди. Архасы цстя бир хейли
галды, сонра йеня йаны цстя чеврилди, голунун бирини йастыьын алтындан салды,
бирини дя цстян ашырды, йастыьы синясиня сыхды. Тосуну чаьырды:
- Киши эюрцнмцр ки?..
- Йох.
Цзцнц йастыьа сцртдц, еля бил цзц йастыгда
тцклц бир киши цзц ахтарырды, о юз цзцнц бу тцклц цзя далатмаг истяйирди.
Тосу аж олса да йатмаг истяйирди, чцнки
сящярдян бяри ня гядяр иш эюрмцшдц: тяняклярин арасындакы оту орагла бичмишди,
щяйятя дашымышды, щяйятя сярмишди. Ялляри тулуглашмышды, эащ чюмбялтмя, эащ да
дизляри цстя ишлямякдян йорулмушду. Лакин Назлынын бу ахшамкы эцлцшц, бу
ахшамкы хумары онун йухусуну бир дя гачырды...
Атасы ясэярликдян эяляндя дава
гуртармамышды. Атасыны евя бурахмышдылар. Атасынын бир эюзцнц эцлля кор
елямишди. Бир гылчасынын гом ятини чорпана даьытмышды. Атасы ахсайырды. Голтуг
аьажларыны атыб хейли эязяндя йаранын йери зоггулдайырды, шиширди. Онда Тосунун
анасы сяккизжя эцн иди юлмцшдц, йаса эялянлярин айаьы онларын евиндян щяля
цзцлмямишди. Анасы котанчы иди, йер шумлайанда дцздя илан чалмышды, щякимя
чатдырана кими няфяси эетмишди, бир дя эери гайытмамышды...
Атасы бир эцн чантасындан бир ясэяр кюйняйи
чыхарды, шящяря эетд. Йола дцшмяздян габаг щямин кюйняйин жибиндяки цчкцнж
мяктубун цстцня-цнванына бахды. Мяктубу гайтарыб юз кюйняйинин жибиня гойду. Ня
фикирляшдися чыхартды, мяктубун гатыны ачды, бир аз цряйиндя охуду. Эюзляри
дола-дола гатлайыб жибиня гойду. Кирпиклярини чалды, эюзляринин йашыны шурутмаг
истяди, оьлунун йанында аьламаг истямяди, лакин эюзляриндян йаш сцзялянди.
Сонра мяктубу бир дя чыхартды, бир дя ачды, бир аз сяссиз охуду, сясини сахлайа
билмяди:
«Мяни эюзлямя, Назлы!.. Билирсянми ня
дейирям?.. Башыны булайырсан?.. Ахы мяндян асылы дейил, а бащар мещим, а даьлар
чичяйим!.. Юляни дя эюзлярлярми?!. Сяня сон сясими, сон няфясими эюндярирям,
бир дя... бир дя... биржя дяфя эейиндийим ясэяр кюйняйими эюндярирям, билирям
гытлыгдыр, буну сат, йа да дяйиш, юзцня бир шей ал. Ясэярин бундан артыг няйи
олар ки!..
Бир йарпаьам-гопдум, нейним? Торпаглара
щоплум, нейним? Бир мащныйам-охунмадым, бир ипяйям тохунмадым...»
Атасы мяктубу ахыражан охумады, мяктубу
бцрмяляйиб шинелинин йан жибиня гойду, голтуг аьажларыны таггылдада-таггылдада
машын йолуна сары эетди. Евдян хейли араланандан сонра дайанды, дясмалы иля
эюзлярини гурулады...
Ахшам гайытды, амма тяк гайытмады, юзц иля
ясэяр достунун арвадыны да эятириб эялди...
О эцндян онларын евиня айаг басан олмады,
щятта, Тосунун атасынын гырхына да эялмядиляр. Орада-бурада дейирдиляр ки,
мещди эюзц гызмышлыг еляди гоймады арвадын мейити сойуйа, щеч олмаса гырхы
чыха, ня доланмамыш кцлфяти варды ки. Киши юлся ян гушгуту арвад да беля
абырсызлыг елямязди, щеч олмаса еля-эцня бахарды, аь саггал-гара саггал
сайарды. Кяндя йаман пис дяб салды. Беля иш тутанлар дейяжякляр ки, кяндимизин
ян аьыллысы Мещди иди, о, бу кюрпцнц салыбса, демяк кечмяк олар.
Кянд, бюйцклц-кичикли, Мещдидян цз
дюндярмишди. Колхоз сядри «жамаатдан кечиб» она бир иш веря билмирди. Тосунун
атасы щяр ахшам идаряйя эедирди, дилхор гайыдырды. Сонра щеч эетмяди. Бир эцн
шящяря эетди, шинелсиз гайытды, биржя пуд ун эятирди. Бир эцн йеня эетди, бир
хялчя апарыб эетди, бош гайытды. Юзц цстя дцшцб «йатды». Хялчянин пулуна ун
алмаг истяйяндя яли жибиня йапышмышды. Бир эцн эюллц килими гатлайыб чийниня
алды... Беля-беля бир уждан дашыды, сатды, алды, эятирди. Назлыйа щеч ня демяди,
щеч ня билдирмяди. Бир ахшам щараса ясяби бир мяктуб йазды. Йумруьуну стола
дюйя-дюйя йазды, санки кимдянся юз щаггыны тяляб едирди:
- Мян ясэяр достумун бир тикя чюряйя мющтаж
галан щяйат йолдашыны эятириб сахладыьым цчцн тягсиркараммы? О, пис йола дцшмяздими,
мящв олмаздымы? Жябщя сядагятиня, жябщя достлуьуна белями гойарлар? Инсанлыг
щачандан лякя олуб? Гейрят ня замандан намуссузлуг сайылыб? Мян Вятян йолунда
эюзцмц гойуб эялмишям, йеришими гойуб эялмишям, дурушуму гойуб эялмишям,
жанымын юзяйини гойуб эялмишям, жанымын юзяйини гойуб эялмишям, гястилля
эязирям. Мяним йашамаьа щаггым йохдурму?..
Атамын йумруглары щавада ойнайанда,
«аьзындан ган ийи эяляндя» Назлы тахтын цстцндя бцзцкцб отурмушду, аьлайырды.
Бирдян дурду, гапыдан чыхды.
Мещди голтуг аьажларына диряня-диряня онун
архасынжа йериди, голтуг аьажларынын таггылтысы щяйятдя кясилди, юзц чаьырды:
- Назлы!..
Еля бил эежя кор иди, дцнйа лал иди,
Мещдинин аьзындан чыхан цряйини ешитмирди, инди щарайына жаваб веря билмирди.
Еля бил Тосу бир вахт анасындан ешитдийи яфсаняни эюрцрдц. Бу яфсанядя бир
аьыллы гожа варды, аь саггалы гуршаьына чатырды, цзцнцн нуру бир гаранлыьа ишыг
иди, биржя бахышы иля ужалырды, биржя щими иля батан эцняш эцнорта йериня
гайыдырды, даь чайы тярсиня ахырды, булаглар мащны охуйурду, гайалар ял
чалырды, гушлар ойнайырды, йерин гарны биржя анда ярийирди, щямин йердя биржя
анда эцл-эцлц, бцлбцл-бцлбцлц чаьырырды, дцнйа гыпгырмызы гызарырыды, эюйдян
мялакяляр назил олурду, мялакяляр сцзя-сцзя охуйурду, охуйа сцзцрдц. Бу гожа ня
истяся едирди. Дцнйа бу гожанын иди, щирсляняндя няфяси ажы кцляйя дюнцрдц, щяр
шейи дондурурду, аьажларын йарпагларыны тюкцрдц, дцнйайа бир хясящал сарылыг
бяхш едирди; цряйи йумшаланда няфяси бащар мещи олур, дцнйа эцлцмсяйирди...
Бу гожа иля бир шащын сюзц дцз эялмир. Шащ
щавалы данышыр, гожаны ел ичиндя хар етмяйя чалышыр. Чцнки гожанын бир мащалдан
йахшы сяс-сораьы эялирди. Кимин йцкц яйился, гожанын цстцня йцйцрцрдц. Кимин
кяляфи долашса, гожадан мяслящят алырды, шащы адам йериня гойан йох иди.
Шащ гязяблянир, дейир ки, бир дярядя ики
ахсаг жейран ола билмяз, ону бура, щцзурума эятирин, дюшляшяк, каламлашаг, ким
яршин-эцршин сиррини ачса, кими йердя дура-дура эюйлярдян хябяр венрярся, ким
ювлийалардан, ямбийялярдян, ярянлярдян сюз салыб щамыны йухуйа веря билярся о
шащ олсун; ким баьланарса, бойну вурулсун.
Гожаны чох ахтарырлар, тапа билмирляр.
Эедянляр цзц гара, шярмяндя гайыдырлар. Шащ эцлцр, дейир ки, гожа жаду эцндцр,
билир ки, ящли-иман йанында кяляйи баш тутмайажаг, сыныхыб шащ дюшцня дюйцр, юйцнцр.
Кеф мяжлиси дцзялтдиляр. Ичир, кефлянир, гожанын гарасынжа йеня дейинир, йеня
шеллянир. Бу вахт гожа пейда олур. Яллярини эюйляря галдырыр, эюйлярдян йуху
тюкцлцр. Шащ да, онун ятраф-яйалары да йухуйа эедир. Айыланда гожаны эюрмцрляр.
Шащ гышгырыр:
- Мяним кющляними тез йящярляйин, мяним
йараг-йасаьымы тез верин, гошун тез щазыр олсун. О гожа йерин алтында, эюйцн
йеддинжи гатында да олса тапылсын!..
Шащ атланыр, атыны чапыр, гошун да далынжа.
Тоз эюйя диряк олур. Атларын кишняртисиндян гулаг тутулур.
Шащ бирдян архадан бир сяс ешидир. Атыны
сахлайыр, гошун дайаныр, щамысы дала бойланыр. Гожаны эюрцрляр.
Шащ юз атыны пай-пийада гожанын цстцня
сяйирдир. Гожанын дурдуьу йер дянизя дюнцр. Дяниздя биржя жыьыр гуру галыр.
Гожа бу жыьырла шаща сары аддымлайыр, шащ да атыны она тяряф чапыр, заьлы
гылынжыны ойнада-ойнада, эцрзцнц башы цзяриня галдырыб гожаны щядяляйя-щядяляйя
чапыр.
Гожа дайаныр. Бирдян дяниздя бир мадйан
эюрцнцр. Мадйан кишняйир. Шащын атынын гаршысына чыхыр, шащын атына йан вурур,
йеня юзцнц дянизя верир, кишняйя-кишняйя цзцр. Шащын аты щаваланыр, мадйана
чатмаьа жан атыр. Шащ кющлянин башыны йыьа билмир, кющлян дя дянизя жумур...
Тосуйа инди еля эялди ки, атасы аьлайажаг,
чцнки йцйцря билмирди, биржя эюзцнля узаьы эюря билмирди. О, атасынын аьламасыны
истямирди. Щамыдан эцжлц сандыьы атасыны ажизлийини эюрмяк истямирди. Эцжц
чатсайды, атасына бир ов айаьы, бир гуш ганады оларды, она ики эюз оларды,
атасы онда гаранлыгда гарала эедян Назлыны тез эюрярди, Назлыйа тез чатарды,
бир дидярэин дост яманятини, бир кцскцн ясэяр мящяббятини тез гайтарарды.
Мещди гящярли сясля бир дя чаьырды:
- Назлы!..
Назлы жаваб вермяди, амма явязиндя чай
дяряси данышды, гямли данышды, щцзнлц данышды, еля бил Тосунун анасы иди,
узагдан яриня бахыр, онун индики щалына ажыйырды.
Мещди голтуг аьажларыны иряли атыб юзцнц дя
бу гондарма гылчаларын архасынжа дарта-дарта эетди, щяйятдян чыхды. Йыхылды.
Еля офулдады ки, инилтиси йерля сцрцнцб чай дярясиня сцзцлдц. Чай дяряси йеня
данышды, еля бил йеня анасынын сяси иди, яриня узагдан баха-баха галмышды.
Тосунун атасына, оьлунун сон мадарына яли чатмырды, онун нежя йыхылдыьыны
эюрмцшдц, онун нежя сызылдадыьыны ешитмишди, инди жийяри чякилирди: «Йазыг...
Жан... жан... щейиф сяня, а Мещди...» - дейирди.
Тосу Назлынын далынжа йцйцрдц. Она чатды,
ону габаглады, она сарманды:
- Назлы хала, сян Аллащ, эетмя!..
Назлы ону гужаьына алды. Щюнкцря-щюнкцря
цзцндян юпдц, йеря дцшцрдц, йеня эетмяк истяди. Тосу йеня сармашды:
- Эедиб чохлу сцнбцл йыьажам. Гой атама иш
вермясинляр. Лап эежя дя, ай ишыьында да йыьажам. О гядяр йыьажам ки, тахыл
чувалымыз бир-бириня сюкяняжяк, щеч кимин гапысына чюрякдян ютрц эетмяйяжяк
атам. Танры щаггы, Аллащ щаггы...
Назлы ону йеня гужаьына алды, синясиня
бярк-бярк сыхды, еля бил кюксц бир дярйа иди, щяр щюнкцртцсц дя бир дальа, о,
Тосуну бир гайайа явяз билиб бу дальаларын габаьына тутмушду.
- Мян эетмясям, сизя дя эцн йохдур, Тосу
бала... гурбан олум...
О, Тосуну йеня дцшцрдц, йола дцзялди. Тосу
билмяди даща ня десин, ону щансы сюзлярля, щансы црякля гайтарсын. Дала
бойланды, щяйятдян азжа бяридя атасынын гаралтысыны эюрдц. Атасы щяля дя галха
билмямишди.
- Назлы хала, атам сянин далынжа эялирди,
йаман пис йыхылды, щяля дя галха билмяйиб. Дейясян... йаралы гылчасы гырылды...
Назлы дайанды: «Башыма даш!..» дейиб евя
сары йцйцрдц.
***
Тосу бир сящяр сцнбцл йыьмаьа эетди. О,
хуржуну эютцрцб евдян чыханда атасы галхмамышды, Назлы дурмамышды. О эежя
эюзлярини щяр ачанда Назлыны тахтын цстцндяжя отуран эюрдц, атасынын ися щярдян
о йан-бу йана язабла чеврилдийини, бир гылчасыны щяр ики яли иля галдырыб о
тяряф-бу тяряфя гойдуьуну эюрдц. Атасы ня гядяр аьрыса да инилдямяди, жынгырыны
чыхармады, амма о язаб щямишя тахтын бу башындан-башына пярдя тутуб йатан
Назлынын йухусуну гачырды, онун цряйини эюйнятди, гялбини сызылдатды. Тосу
арада бир дяфя галхды:
- Дядя, гылчан нятярди? - деди. - Щя, дядя?
- дейиб соруша-соруша тахта йахынлашды.
Атасы сясиня тохтаглыг гатды:
- Щеч бир шей олмайыь, баласы бир
балажа бурхулмушду, инди йахшыдыр.
Тосу щисс етди ки, атасы аьрыны жанында
зорла боьур, зорла эизляйир, Назлы ял-айаьа дцшмясин, она бир инсан кими
йанашмаг истяйя-истяйя бир намящрям изтирабы чякмясин, бу эежя ала-торанлыьында
эюзляриня йазыланлар сабащ бир хябяр ахтаран, бир уйдурма дцзялтмяк ахтаранда
адамларын эюзляриня охутмасын.
- Бахыммы, дядя? Ялини иряли узатды. Оьлуна
чатмады, щавада чырпынды, йанына дцшдц:
- Лампаны йандыр, Тосу...
Тосу еви бир лампа ишыьы иля долдуранда
атасы йорьаны цстцндян йана ашырды. Яллярини тахтын йанларына вериб галхды.
амма зцлцмля галхды: тцклц цзц яйилди, эюзляри йумулду, додаглары бярк-бярк
сыхылды. Галхандан сонра синясиндян бир офулту гопду. Бу офулту лампаны
сяксяндирди, ишыг бирдян артды, бирдян дя азалды. Санки Мещдинин цряйиндя бир
эцлля, бир гялпя галмышды, бу эцлляни, бу гялпяни бу офулту иля чякиб
чыхармышды, эцлля дя гялпя дя лампайа атылмышды.
Назлы да дуруб эялди. Эюзляринин йашыны
силмяйи дя унутмушду. Сачлары даьым-даьым иди. Дар йупгасы бурулмушду. Эюдяк
кофтасы йупганын алтындан пыртлашыб чыхмышды, йахасынын бир дцймяси ачылмышды.
О, Мещдинин йара йеринин эюмэюй эюйярдийини
эюряндя яллярини цзцня атды, ичини чякди.
Сонра йорьаны Мещдинин гылчаларынын цстцня
чякди, ону ещмаллыжа йатаьына узатды, щюнкцря-щюнкцря Тосуну гужаглады, юз
тахтына сары апарды.
Тосу евдян чох араланмамыш Назлынын сясини
ешитди:
- Мяни дя эюзля!..
Тосу дайанды. Эери гайтарды. Назлыны йары
йолда габаглады. Хуржуну ажыгла Назлынын цстцня атды:
- Онда онун голундан тутду, сахлады:
- Икимиз даща чох йыьмарыгмы?
- Йох.
Назлы эцлцмсцндц, еля билди ки, Тосу онун
жамаат ичиня чыхмасыны истямир, дилиня, аьзына эцжц чатмайанлар эюзцнц, сюзцнц
эютцрмяк истямир, ону тязя атмажалардан, тязя бющтанлардан горуйур, ажлыьын,
йалаважлыьын дишлярини аьардыб онлара эцлдцйц бир вахтда щяр гуйруглу сцнбцлля
бир гылчыглы зящяр эятириб шикяст, бядбяхт атасына да ичирмяк истямир.
- Онларын эюзляри, сюзляри чатмайан йердя
йыьарыг, Тосу бала...
- Йохх!..
Тосунун бу «йох» башына бычаг чякилмиш
жюнэянин гызыл ганыны хиртдяйиня сормасы кими хырылдады.
- Еля бил кцляшлик тапмарыгмы, Тосу бала,
орда биздян башга щеч ким олмасын?
Назлы фикирляшмяди ки, кофтасы, йупгасы
дардыр, эюдякдир, щамы она абырсыз, арсыз-горсуз адама бахан кими бахажаг,
бюйцкляр тяки дцшцнян Тосу да бунун дярдини чякир. Тосу йеня дя «йох» деди. Еля
бил бу «йох» бир чюмчя иди, бир гязябли аналыг яли иля ири, мис газанын ичиндя
дангылты салмышды, анасазлара: "Хюряк йохдур, йохдур!" - баьырмшды
чюмчяни щиддятля доландырыб бош чыхармышды.
Назлы бу «йох»лардакы вары анлайа билмяди, бир
ана ушаьыны баша дцшмядийиня эюря юзцня ажыьы тутду, еля бил Тосунун йох,
юзцндян - юз каллыьындан, кащаллыьындан сорушду:
- Нийя йох? Еля "йох",
"йох"!.. Ахы нядян ютрц?..
Назлы хуржуну бцрцб-бцкдц, голтуьуна вурду.
Кяндин цст тяряфиндяки даьын дюшцндя ляк-ляк эюрцнян сары кцляшлидя цз тутду.
Тосудан дейиня-дейиня араланды:
- Гой ня дейирляр десинляр. Ажындан юлмякми
йахшыдыр?
Тосу ондан цзцлмяди, ара веря-веря Назлынын
архасынжа аддымлады.
О, башларына бу эцн няляр эяляжяйини
Назлыйа демяк истямямишди, инанмышды ки, ону "йох"ларла гайтаражаг,
юзц сцнбцл йыьмаьа тяк эедяжяк, хуржуну евя долу эятиряжяк. О, Назлыйа нежя
дейяйди ки, колхоз сядри, бригадир, Совет сядри бир йана дурсун, кянди, евини,
арвад-ушаьыны цч-дюрд эцндя бир дяфя, юзц дя ахшамдан хейли кечмиш эюрян «чюл
гушлары» - чобанлар беля онлара биржя сцнбцл эютцрмяйя дя аман вермяйяжякляр,
онлар да юлц тяяссцбц чякирляр, елин "фал аьзындан" ня чыхыбса,
эерчяк санырлар...
Кювшянликдя хейли гары, ушаг варды, щяряси
бир тяряфя сяпялянмишди. Тосуэили эюрян кими бойланышдылар, бир-бириня гаш-эюз
атыб Назлыны эюстярдиляр, бязиси щим-жимля данышды, бязиси кинини боьа билмяди.
Бири:
- Бу кювшянликдян йыьдыьымызын кцндяси
тяндирдя дурмайажаг, кцт эедяжяк, - деди. Диэяри:
- Бярякяти эюйя чякиляжяк, - сюйляди.
Цчцнжцсц нала-мыха юзэя жцр вурду:
- Башымыза эюйдян даш-гайа йаьар...
Чувалларыны, кисялярини, хуржунларыны
эютцрцб бу кювшянликдян чыхдылар, дярянин о тайындакы кювшянлийя йюнялдиляр.
Тосу иля Назлы беш-алты сцнбцл йыьмышды ки,
Эцдмцл дейилян бир киши онларын йанына эялди. Ферманын нахырчысы иди. Нахыры
кювшянлийин о йанындакы юрцшя йаймышды. Нахырын чоху отлайыб доймушду,
йатмышды, кювшяк чалырды.
О, чомаьыны йеря дурдр:
- Йыьмыйын! - деди. - Чыхын бурдан!
- Нийя, ай ями? - Назлы дикялди. Цзцня
ахмыш сачларыны башынын икижя атымы иля кцрякляриня сяпяляди, сачлары
кцрякляриндя чин-чин олду.
Эцдмцл аьзыны кюндялян тутмушду, ня онун,
ня дя Тосунун цзцня бахырды. Быьынын щяр тайы чянясинин бир тяряфи ашаьы
салланмышды, еля бил гоша буйнуз иди, сындырылмышды, ивиндян, дибиндян асылы
галмышды. Цзцнц тцк басмышды. Алны ятли иди, эюзляринин цстцня йатмышды,
гашларыны ашаьы ендириб цст эюз гапагларыны юртмцшдц. Гашларыны галдырмаг
истяйяндя ортадан яйилирди, еля бил щяр гашы бир щамбал иди, эцжцндян артыг йцк
эютцрмцшдц, бу йцкц апара билмирди, щярдян дизлярини йеря гойур, йухара
дартышырды.
- Нийяси сизя галмайыб, чыхын!
- Ай ями, бизя бу дцзлярдя галыб чцрцйяси
беш-он сцнбцлц дя чох эюрцрсцнцз?
Эцдмцл чомаьыны йеря ики дюфя дюйдц:
- Ешитмядиниз?
- Эцдмцл ями... - Тосу щярляниб онун
габаьына эялди. - Атам йыхылды, гылчасы сынды.
Тосу долухсунмушду. Бойнуну бцкмцшдц.
Дурушунда йетимлийин ажысы варды, сясиндя йетимлийин гямли, йайда да цшцйян,
титряйян сызылтылы щавасы охунурду:
Бунларын щеч бири Эцдмцлц йумшалтмады:
- Адам дюйцлсцнцз?! - Баьырды: - Сюз сизя
кар елямир? -Чомаьыны чийниня галдырды, щавада щядя иля ойнатды: - Дейирсиниз
мал тяки будайым сизи?!.
Онлар бу кювшянликдян чыхдылар, о бириня
йюнялдиляр. Эцдмцл архадан чыьырды:
- Ора йох... харабаныза... харабаныза!..
Онлар сямтлярини дяйишмядиляр. Эцдмцл хама
долушан сцрц габаьы гайтармаьа тялясирмиш кими онлары габагламаьа йцйцрдц.
- Йахшы, мян инди сизя зийанлыг малы тяки
габаьыма гатыб кяндин ортасына апарарам, йийянизи колхоз сядринин йанына чаьыртдырарам,
жяримялятдирярям, аьлыныз башыныза онда эяляр. Щям дя ки, щяряси бир дярз
оьурламышды, гырпма елядикляри йердя цстляриня дцшдцм, акт баьладым, милися
верим бу ялияйриляри.
- Щеч утанмазсанмы? - Назлынын синяси
щямишя ирялидя эюрцнярди, инди еля бил кюксц батмышды, чцнки бойну-башы габаьа
узанмышды. Башы Эцдмцлцн башынын цстцня галхмышды, еля бил налбянд чякижи иди,
онун кяллясиня папаглы мисмар-ар чалажагды. Эюзляринин гара эилясиндя дя бир
боз щиккя чырпынырды. Ялинин бири йумруглашмышды. - Адыны да киши гоймусан... -
Истещза иля эцлцмсяди: - Щы... Кишийя
бах!
Эцдмцл аьыр йцклц щамбал гашларыны эцжля
галдырды, бир аз эери чякилди:
- Щяр нежя пис киши олсам да, сянин яринин
тайы дюйцлям.
- Сян щардан онун тайы олажагсан. О, давада
юлдц. Сянин кими киши эюркямли, арвад хасиййятлиляри горуйанда юлдц.
- Мян Мещдини дейирям, икинжи ярини!..
- Мещди мяним ярим дейил, яримин достудур.
Эцдмцл биж-биж гымышды:
- Инди нежя, йяни достудур? Бялкя дост
арвадынын яридир?
Назлынын тярс шилляси Эцдмцлцн цзцндя
тапанча кими ачылды. Эцдмцл йыхылды, галхды, эери йанына баха-баха, щяр баханда
да сары кцляшлийя бир-ики кялмя ажылы сюз ата-ата эетди. Арадан аз кечмиш
нахыры топуглады, кцляшлийя долдурду. Сцнбцля, дяня даданаг нахырын бюйцртцсц
чюлляри башына эютцрдц. Инякляр бир-бирини бурунлады; бир-бириня чийин вурду,
йан вурду, буйнузлашды, фысылтыдан, тысылтыдан, буйнуз таггылтысындан гулаг
тутулду.
Тосу иля Назлы нахырын арасында галдылар.
Кцляшлийин ажы тозу, иняклярин гарын ийли няфяси онларын эюзлярини гамашдырды,
боьазларыны говушдурду. Назлы дяня даданаг аз гала адамын айаьынын алтында
галан сцмбцлц дя имсиляйиб тапмаг истяйян, тярпянмяйян, о йаш чякилмяйян адамы
буна эюря дя эюзлярини аьардыб буйнузунат алмаг истяйян нахырын арасына биринжи
дяфя дцшмцшдц. О юзцнц беля бир йухуда эюрсяйди, дяли оларды. Амма инди
горхмады, она еля эялди ки, бу бойда нахырын щамысында бир Эцдмцл кини вар, ону
арайа алан да Эцдмцл кими инсафыз бир киши нифрятидир.
Нахыр сцнбцлц дянляйя-дянляйя ютдц. Онлар
бош кцляшликдя йелкянсиз гайыг тяки галдылар. Тосуйа еля эялди ки, бу сары
дярйа-гырагдан баханда йерин йашыллыьында биржя бичим адайа охшайан бу сары
кцляшлик, бу сары сал онлары щяйатдан, инсанлардан айырыб-узаглара апаражаг,
онлар «бязян ширин, бязян ажы дцнйайа баха-баха галажаглар, бу сары салын да
кяндири кянарда дайаныб онлара: жанынызы беля аларам, эюзцнцзц беля тюкярям»
дейян бахышларла нязяр салан Эцдмцлун ялиндядир, о да бу сары салы юмрцн
сащилляриня щеч вахт чякмяйяжяк, яксиня эцляжяк, эцлцшц онларын цстцня даш-гайа
кими тюкцляжяк. Ел тющмяти нежя аьыр олармыш... Ел гынаьы нежя ажы олармыш...
Ел нифряти нежя амансыз олармыш...
Назлы кцляшликдяжя отурду, юзц дя нежя эялди отурду. Щеч саймады ки, йаныда тосу вар, бир аз о йанда Эцдмцл вар. Еля билш сон цмидинин, сон инамынын ятяйиндян йапышыбмыш, о да Назлыны