Məhəmməd Füzuli

LEYLİ VƏ MƏCNUN

BU, ƏRZİ-ƏDƏMİ-QÜDRƏTDİR

VƏ ÜZRİ-FİQDİ-QÜVVƏTDİR

Arayişi-söhbət eylə, saqi!

Ver badə, mürüvvət eylə, saqi!

Bir cam ilə qıl dimağımı tər!

Lütf eylə, bir iltifat göstər!

Qəm mərhələsində qalmışam fərd,

Nə yar, nə həmnişin, nə həmdərd.

Həmcinslərim təmam getmiş,

Söz mülkündən nizam getmiş.

Bu bəzmdə sən qalıbsənü mən,

Bu bəzmi gəl edəlim müzəyyən!

Sən ver badə, mən eyləyim nuş!

Mən nəzm oxuyum, sən ona tut guş!

Bir dövrdəyəm ki, nəzm olub xar,

Əşar bulub kəsadi-əsar.

Ol rütbədə qədri-nəzmdir dun

Kim, küfr oxunur kəlami-mövzun.

Bir mülkdəyəm ki, gər udub qan,

Məzmuni-ibarətə çəkib can,

Min riştəyə türfə ləl çəksəm,

Min rövzəyə nazənin gül əksəm,

Qılmaz ona hiç kim nəzarə,

Derlər gülə xar, lələ xarə.

Ancaq deməzəm ki, xaki-Bağdad,

Alayişi-nəzmdəndir azad.

Yoxdur bir mülk bu zamanda

Kim, nəzm rəvacı ola onda.

Nə Hind, nə Fars, nə Xorasan,

Nə Rumü Əcəm, nə Şamü Şirvan,

Olsaydı birində bir süxənsənc,

Əlbəttə, əyan olurdu ol gənc.

Gəncineyi-nəzm gizli qalmaz,

Sanmın günəş olsa nur salmaz.

Kanı necə kim nihan tutar daş,

Eylər onu ləl aləmə faş.

Hala məgər iqtizayi-dövran

Oldur ki, ola o gənc pünhan.

Dövran ilə mən nəqiz seyrəm,

Dövr əhlindən məgər ki, qeyrəm.

Dövran istər ki, xar ola nəzm,

Biizzətü etibar ola nəzm,

Mən müntəzirəm verəm rəvacın,

Bimar isə eyləyəm əlacın.

Ol nəfyi-kəmali-hikmət eylər,

Lazım bilirəm xəsarət eylər.

Təmiri-xərabə talibəm mən,

İnşəallah ki, qalibəm mən.

SAQİNAMƏ

Saqi, mədəd et ki, dərdməndəm!

Qəm silsiləsinə paybəndəm.

Qəm dəfinə cami-mey dəvadır,

Tədbiri-qəm eyləmək rəvadır.

Səndən nə inayət olsa vaqe

Fikr etmə ki, məndə ola zaye

Mən bir sədəfəm, sən əbri-niysan,

Ver qətrəvü al dürri-ğəltan.

Sənsən xurşidü mən siyəh xak,

Ver atəşü al cəvahiri-pak.

Rəhm et ki, qəribü xaksarəm,

Bimunisü yarü qəmgüsarəm.

Ol bir neçə həmdəmi-müvafiq,

Yəni şüərayi-dövri-sabiq,

Tədric ilə gəldilər cəhanə,

Təzim ilə oldular rəvanə.

Dövran oları müəzzəm etdi,

Hər dövr birin mükərrəm etdi.

Hər birinə hami oldu bir şah,

Zövqi-süxənindən oldu agah.

Türkü ərəbü əcəmdə əyyam,

Hər şairə vermiş idi bir kam.

Şad etmiş idi Əbunəvası,

Harun xəlifənin ətası.

Bulmuşdu səfayi-dil Nizami,

Şirvanşahə düşüb girami.

Olmuşdu Nəvaiyi-süxəndan,

Mənzuri-şəhənşəhi-Xorasan.

Söz gövhərinə nəzər salanlar,

Gəncinə verib gühər alanlar,

Çün qalmadı, qalmadı fəsahət,

Ərbabi-fəsahət içrə rahət.

Ol taifə çəkdi xirqəyə baş,

Halətlərin etməz oldular faş.

Ta olmaya rəsmi-şer məfqud,

Əbvabi-fünuni-nəzm məsdud.

Lazım mənə oldu hifzi-qanun,

Zəbti-nəsəqi-kəlami-mövzun.

Naçar, tutub təriqi-namus,

Rahətdən olub müdam, məyus,

Əhdi sözə istivar qıldım,

Əşar demək şüar qıldım.

Çün xəlqə xilafi-müddəayəm,

Onlar zəmincə süst rəyəm.

Hər söz ki, gəlir zühurə məndən,

Min tənə bulur hər əncüməndən.

Eylər həsəd əhli bağlayıb kin,

Təhsin əvəzinə nəfyü nifrin.

Ümmid ki, rəf olub küdurət,

Təğyirpəzir ola bu surət.

Ol qövm bu gülşənə girəndə,

Bu gülşən içində gül dərəndə

Gül tazə idivü səbzə növxiz,

Tərpəndikcə nəsimi-gülriz

Onlar gülü dərdilər, məni-zar

Hala dilərəm dərəm xəsü xar.

Bu bəzmə olar verəndə təzyin

Mey saf idi, bəzm həm növayin.

Mey safi olara oldu ruzi,

Qaldı mənə daği-dürd suzi.

Bu dürdə mən olmuşam həvaxah,

Bir nəşə verərmi, bilməzəm, ah!

BU, SAQİYİ-BƏZMƏ BADƏ

ÜÇÜN XİTABDIR

Saqi, kərəm eylə, cam gəzdir!

Tutma, qədəhi müdam gəzdir!

Dövranə çox etibar qılma,

Gəzdir qədəhi, qərar qılma!

Tök alıb ələ gümüş sürahi,

Zər sağərə ruhbəxş rahi.

Sərf eylə riayətimdə əltaf,

Tənhalığımı gör, eylə insaf!

Şüğlüm bu büsat içində çoxdur,

Səndən özgə, mədədçi yoxdur.

Həmdəmliyim ilə ar qılma!

Məndən nifrət şüar qılma!

Gər bilməz isən ki, mən nə zatəm,

Nə zülməti-çeşmeyi-həyatəm,

Feyzi-hünərim şərabdən sor,

Suzi-cigərim kəbabdən sor.

Tutsan əlini məni-fəqirin,

Həqq ola həmişə dəstgirin.

Mən şairi-Museyi-kəlaməm,

Sahirlərə möcizi-təmaməm.

Mən sahiri-Babili nəjadəm,

Harutə bu işdə ustadəm.

Söz dərkinə sərf edib fərasət,

Əmlakına bulmuşam rəyasət.

Gəh tərzi-qəsidə eylərəm saz,

Şəhbazım olub büləndpərvaz.

Gəh dəbi-qəzəl olur şüarım,

Ol dəbə rəvan verər qərarım.

Gəh məsnəviyə olub həvəsnak,

Ol bəhrdə istərəm düri-pak.

Hər dildə ki var əhli-razəm,

Məcmui-fünunə eşqbazəm.

Bir kargərəm həzar pişə,

Canlar çəkib istərəm həmişə,

Dükkanım ola rəvaci-bazar,

Hər istədiyin bula xiridar.

BU, SƏBƏBİ-NƏZMİ-KİTABDIR

VƏ BAİSİ-İRTİKABİ-ƏZABDIR

Saqi, tut əlim ki, xəstəhaləm!

Qəm rəhgüzərində payimaləm.

Sənsən məni-mübtəlayə qəmxar,

Səndən özgə dəxi kimim var?

Müşkül işə düşmüşəm, mədəd qıl,

Mey hirzi ilə bəlamı rəd qıl!

Həll eyləyə gör bu müşkülatı,

Kəm etmə qulundan iltifatı!

Bir gün ki, meyi-Süheyl təsir,

Vermişdi mizaci-pakə təğyir,

Həmrəngi-bəhar olub xəzanım,

Dönmüşdü əqiqə zəfəranım.

Cəm idi yanımda ittifaqi:

Sazü məzəvü şərabü saqi.

Peyvəstə ləbaləbü peyapey,

Nuş eylər idim qədəh-qədəh mey.

Zövq üzrə mey artırırdı zövqüm,

Şövq üzrə ziyad olurdu şövqüm.

Ol bəzm idi afiyət bəharı,

Mən bülbüli-zari biqərarı.

Bir həddə irişdi nəşəyi-cam

Kim qalmadı əhli-bəzmə aram.

Əsrari-dil oldu aşikara,

Məsdud oluban dəmi-müdara.

Olmuşdu rəfiqü həmzəbanım,

Ayineyi-tutiyi-rəvanım,

Bir neçə zərifi-xütteyi-Rum,

Rumi ki, dedin, qəziyyə məlum.

Yəni ki, qamu dəqayiq əhli,

Hər məsələdə həqayiq əhli,

Həm elm fənində nüktədanlar,

Həm söz rəvişində dürfəşanlar.

Kim eylər idi həqayiqi-raz,

Şeyxidənü Əhmədidən ağaz.

Kim söylər idi ögüb kəlami,

Övsafi-Cəliliyü Nizami.

Bilmişlər idi ki, hüsni-göftar,

Qədrim qədərincə məndə həm var.

Çün var idi məstlikdə lafım,

Ta anlana sidqimü xilafım,

Mən xəstəyi etdilər nişanə,

Bir rəng ilə tiri-imtəhanə.

"Lütf eylə! - dedilər, - ey süxənsənc!

Faş eylə cəhanə bir nihan gənc!

Leyli-Məcnun əcəmdə çoxdur,

Ətrakdə ol fəsanə yoxdur.

Təqrirə gətir bu dastanı,

Qıl tazə bu əski bustanı".

Bildim bu qəziyyə imtəhandır,

Zira ki, bu bir bəlayi-candır,

Sevdası dirazü bəhri kytah,

Məzmunu fəğanü naləvü ah.

Bir bəzmi-müsibətü bəladır

Kim, əvvəli qəm, sonu fənadır.

Nə badəsinə nişatdan rəng,

Nə nəğməsinə fərəhdən ahəng,

İdrakı verər xəyala azar,

Əfkarı edər məlalı əfkar,

Olsaydı təvəccöhü münasib,

Tövcihinə çox olurdu rağib.

Olsaydı təsərrüfündə rahət,

Çox kamil ona qılırdı rəğbət,

Billah ki, nə xoş demiş Nizami,

Bu babdə xətm edib kəlami:

"Əsbabi-soxən nişatü nazəst,

Zin hər do soxən bəhanəsazəst

Meydani-soxən fərax bayəd,

Ta təb süvareyi nomayəd

Dər gərmiyi irikü səxtiyi-kuh,

Ta çənd soxən rəvəd bəənbuh?"

Bir iş ki, qılır şikayət ustad,

Şagirdə olur rücui bidad.

Gərçi bilirəm, bu bir sitəmdir,

Təklifi bunun qəm üzrə qəmdir,

Əmma necə etmək olur ikrah?

Bir vaqeədir ki, düşdü nagah,

Yeydir yenə üzrdən şüruim,

Bu işdə təvəkkülə rücuim.

Ey təbi-lətifü əqli-vala!

İdraki-büləndü nitqi-guya!

Düşdü səfərim diyari-dərdə,

Kimdir mənə yar bu səfərdə?

Hər kimdə ki, vardır istitaət,

Dərdü qəmü möhnətü qənaət,

Oldur bu müsafirətdə yarım,

Zövq əhlinə yoxdur etibarım.

Mərkəb gərək olsa əzmi-rahə,

Bəsdir bizə xaməvü siyahə.

Vər, tuşeyi-rah olursa mətlub,

Məzmuni-xoşü ibarəti-xub.

Əzm eyləyəlim, təəllül etmən!

Mənzil kəsəlim, təğafül etmən!

Ey bəxt, vəfasız olma sən həm!

Həmrahlıq et, bizimlə bir dəm!

BU, TUĞRAYİ-MİSALİ-MƏHƏBBƏTDİR

VƏ DİBAÇEYİ-DİVANİ-MÖHNƏTDİR

Dehqani-hədiqeyi-hekayət,

Sərrafi-cəvahiri-rəvayət,

Məni çəmənində gül dikəndə,

Söz riştəsinə gühər çəkəndə,

Qılmış bu rəvişdə nüktədanlıq,

Gülrizligü gühərfəşanlıq

Kim: xeyli-ərəbdə bir cavanmərd,

Cəmiyyətü izzü cah ilə fərd,

Müstəcməi-cümleyi-fəzayil,

Bulmuşdu rəyasəti-qəbayil,

Əmrinə ərəb mütiü münqad,

Gəh Bəsrə məqamı, gah Bəğdad.

Bir büqədə olmayıb qərarı,

Gəzməkdə keçərdi ruzigarı.

Hər ləhzə urardı ol yeganə,

Sərçeşmələrə siyah xanə.

Seyr eylər idi sürüb tənə üm,

Gözlər üzərə misali-mərdüm.

Ovzai-xiyami-mişkfami,

Xəlqə şəbi-qədr tək girami.

Hər mənzilə kim, güzar edərdi,

Səhrayi bənəfşəzar edərdi.

Gülzarlar içrə lalə çağı,

Bənzərdi evinə lalə dağı.

Əmvalı cəmii-cinsdən çox,

Əmma bu cəhanda varisi yox.

Gər qılsa onu tələf həvadis,

Yox bir xələfi ki, ona varis.

Fərzəndsiz adəmi tələfdir,

Baqi edən adəmi xələfdir

Nəsl ilə olur bəqayi-insan,

Nəzmi-bəşərü nizami-dövran.

Can cövhərinə bədəldir övlad;

Övlad qoyan, qoyar həmin ad.

Xoş ol ki, xələfdən ola xoşdil,

Dünyada bir oğlu ola qabil.

Pirayəsi ola dəstgahə,

Sərmayəsi ola izzü cahə.

Ah, ər ola bir səfihü sərkeş,

Ətvari kərihü xülqi naxoş,

Təşni oxuna olub nişanə,

Bizar ola ondan ata-anə,

Əlqissə, ol əfzəli-qəbayil,

Ol piri-həmidətül-xəsayil,

Fərzəndə olub həmişə talib.

Təhsili-bəqayi-nəslə rağib,

Çox mahliqa sənəmlər aldı,

Çox türfə zəminə töxm saldı.

Çox nəzrlər etdi hər məzarə,

Çox qıldı niyaz girdigarə,

Təsir qılıb fəğanü ahi,

Övn etdi inayəti-ilahi,

Bir gecə açıldı babi-rəhmət,

Buldu əsəri-dua icabət.

Bər verdi nihali-baği-məqsud,

Açıldı güli-hədiqeyi-cud.

Çün vədə irişdi, doğdu bir ay,

Xurşid rüxiylə aləmaray.

Şad oldular ondan ata-anə,

Şükranə verildi çox xəzanə.

Əlqissə, ədəmdən oldu peyda

Bir tifli-müzəkkərü müzəkka.

Xurşid kimi kəmalə qabil,

İsa kimi tifllikdə kamil.

Ol dəm ki, bu xakdanə düşdü,

Halını bilib fəğanə düşdü.

Axır günün əvvəl eyləyib yad,

Axıtdı sirişkü qıldı fəryad,

Yəni ki: "Vücud, dami-qəmdir;

Azadələrin yeri ədəmdir.

Hər kim ki, əsir olur bu damə,

Səbr etsə gərək qəmi-müdamə".

Olmuşdu zəbani-hali guya

Söylərdi ki: "Ey, cəfaçı dünya!

Bildim qəmini sənin ki, çoxdur,

Qəm çəkməyə bir hərif yoxdur.

Gəldim ki, olam qəmin hərifi,

Gəl, təcrübə eylə mən zəifi!

Hər qanda qəm ola, qılma ehmal!

Cəm eylə, dili-həzinimə sal!

Həm ver mənə qəm yemək kəmali,

Həm aləmi qəmdən eylə xali!

Peyvəstə məni əsiri-qəm qıl!

Kəm qılma nəsibimi, kərəm qıl!

Zövq ilə keçirmə ruzigarım!

Fani olana yox etibarım.

Ey eşq, qəribi-aləm oldum,

Avareyi-vadiyi-qəm oldum,

Tədbiri-qəm etmək, olmaz oldu,

Gəldim, geri getmək olmaz oldu,

Səndən dilərəm mədəd ki, daim

Təmkinim ola sən ilə qaim.

Bu bəzmdə kim, şərabı qandır,

Saqi cəlladi-biamandır;

Bir mey mənə sun ki, məstü mədhuş,

Daim özümü qılam fəramuş.

Nə gəldiyimi bilim cəhanə,

Nə onu ki, necədir zəmanə.

Aləm gözümə görünməyə hiç,

Bu riştədə bulmayam xəmü piç".

Dayə onu pak qaldı qandan,

Qaldırdı bu tirə xakdandan.

Qüslün verib abi-çeşmi-tərdən,

Süd yerinə verdi qan cigərdən.

Əqvamü qəbaili olub şad,

Ol növrəsə Qeys qoydular ad.

Can ilə qılırdı dayə ezaz,

Əsbabi-kəmali-tərbiyət saz.

Lakin, ol edib həmişə nalə,

Xoşnud deyildi heç bu halə.

Əzasın edib əlilə əfkar,

Eylərdi müdam naləvü zar.

Süd içsə sanırdı kim, içər qan.

Əmcək görünürdü ona peykan.

Yox idi firib ilə qərarı,

Yanında firibin etibarı.

Bir gün onu gəzdirirdi dayə,

Dərdini yetirməyə dəvayə,

Bir evdə məgər ki, bir pərivəş,

Ol tifli bəsi görüb müşəvvəş,

Rəhm etdi, əlinə aldı bir dəm,

Tifl onu görüncə, oldu xürrəm.

Hüsnünə baxıb qərar tutdu,

Fəryadü fəğanını unutdu.

Olduqca əlində, oldu xəndan;

Düşdükcə əlindən, oldu giryan.

Mahiyyətini çü dayə bildi,

Ol mahı ona ənis qıldı.

Oldu bu dəxi, onunla mötad,

Nə dayə, nə ana eylədi yad.

Zatında çü var idi məhəbbət,

Məhbubu görüncə tutdu ülfət,

Eşq idi ki, oldu hüsnə mail,

Hüsnü nə bilirdi tifli-qafil.

Məlum idi əhli-halə ol hal

Kim, nüsxeyi-eşqdir bu timsal.

Əlbəttə, bu tifli zar edər eşq,

Aşüfteyi-ruzigar edər eşq;

Əlbəttə, qılır bu sübh təsir,

Xurşid çıxıb olur cahangir,

Çün tərbiyəti-ədibü dayə,

Verdi əsəri-təmam ol ayə,

Gün-gündən edib kəmal hasil,

Ol mahi-növ oldu bədri-kamil,

Gəldikcə meyi-vəfadən əyyam,

Hər dövrdə sundu ona bir cam,

Ta qıldı onu təmam sərməst,

Tədric ilə dami-eşqə pabəst.

Çün sürət ilə dönüb zəmanə,

On yaşına yetdi ol yeganə;

Atasına müqtəzayi-adət,

Fərz oldu ki, onu edə sünnət.

Çəm etdi əhaliyi-diyari,

Hər sahibi-izzü etibari;

Bəzl eylədi ol qədər zərü sim

Kim, yetdi qiyasə fəqrdən bim.

Xəlq onda görəndə kəsrəti-mal,

Bim oldu ki, münəkis ola hal.

Ol saf zəmir, pak məşrəb,

Bir bəzmgəh eylədi mürəttəb

Kim, görmədi onu çeşmi-sağər,

Cəmşiddən özgəyə müyəssər.

İtmamə yetib təriqi-sünnət,

Təlimi-ülumə yetdi növbət.

Əsbab ona eyləyib mürəttəb,

Verdilər onunla ziybi-məktəb.

BU, BÜNYADİ-BİNAYİ-BƏLADIR

VƏ MÜQƏDDİMEYİ-ƏLƏMİ-İBTİLADIR

Məktəbdə onunla oldu həmdəm,

Bir neçə mələkmisal qız həm,

Bir səf qız oturdu, bir səf oğlan,

Çəm oldu behiştə hurü qılman.

Oğlanlara qızlar olsalar yar,

Eşqə bulunur rəvaci-bazar.

Qız nərgisi-məst edib füsunsaz,

Oğlana satanda işvəvü naz;

Oğlan necə səbr pişə qılsın,

Vər səbri həm olsa nişə qılsın?

Ol qızlar içində bir pərizad,

Qeys ilə məhəbbət etdi bünyad.

Bir türfə sənəm ki, əqli-kamil

Gördükdə onu, olurdu zail.

Zülfeyni-müsəlsəli girəhgir,

Can boynuna bir bəlali zəncir.

Əbrusi xəmi bəlayi-üşşaq,

Həm cüft lətafət içrə, həm taq.

Hər kipriyi bir xədəngi-xunriz,

Peykani-xədəngi qəmzeyi-tiz.

Dəryayi-bəla cəbini-paki,

Çin cünbüşü mövci-səhmnaki.

Çeşmi-siyəhinə sürmədən ar,

Hindusinə sürmə həm giriftar.

Rüxsarinə rəngi-qazədən nəng,

Hərgiz ona qazə verməmiş rəng.

Göz mərdüməgindən olsa xali,

Göz mərdüməgi olurdu xali.

Ləlü düri göstərirdi hərdəm,

Övraqi-gül içrə iqdi-şəbnəm.

Əbvabi-təkəllüm etsə məftuh,

Əmvatə verərdi müjdeyi-ruh.

Şimşadi-lətifinə mürəkkəb,

Sibi-zənəxü turunci-ğəbğəb.

Əndamı lətifeyi-ilahi,

Dəryayi-lətafət içrə maha.

Şəhbaz baxışlı, ahu gözlü,

Şirin hərəkətli, şəhd sözlü.

Rahü rəvişi müdam qəmzə,

Başdan-ayağa təmam qəmzə,

Ayruqca şəklü xoşca peykər,

Yaxşıca sənəm, gözəlcə dilbər.

Aləm səri-muyinin tüfeyli,

Məhbubeyi-aləm, adı Leyli,

Qeys onu görüb həlak oldu,

Min şövq ilə dərdnak oldu.

Ol nadirə həm ki, Qeysi gördü,

Min zövq bulub, özün itirdi,

Gördü ki, bir afəti-zəmanə,

Misli dəxi gəlməmiş cahanə.

BU, SİFƏTİ-MƏCNUNDUR

VƏ İBTİDAİ-MÖHNƏTİ-FÜZUNDUR

Bir dilbəri-sərvqəddü gülruy,

Sərvi-xoşü gülrüxü səmənbuy.

Şirin ləbi - mənşəi-lətafət,

Rəna qədi - durduğilə afət.

Övsafi-lətafətində söz çox,

Əltafi-məlahətində söz yox,

Şəhla gözü - nərgisi-pürəfsun,

Ziba qaşı - nərgis üzrəgi nun.

Hüsni gülü laleyi-şəfəqfam,

Zülfi xəmi - lalə üzrəgi lam.

Ağzı sifətin xud etmək olmaz,

Əsrari-nihanə yetmək olmaz.

Zülfi sözü - zikri-həlqeyi-raz,

Ləli-ləbi - abi-çeşmeyi-naz.

Dövri-məhi-ruyi - çeşmeyi-nur,

Xaki-kəfi-payi - sürmeyi-hur,

Bir qayət ilə şəmaili xub

Kim, Leyli olanda ona mətlub,

Bir güzgüyə gər açıb gözünü,

Güzgydə görəydi öz-özünü,

Öz arizinə olurdu meyli,

Qılmazdı həvayi-hüsni-Leyli.

Ol iki səmənbərü səhiqəd,

Bir-birinə oldular müqəyyəd.

Ol iki xərabi-badeyi-zövq,

Bir camdən içdilər meyi-şövq,

Girdabi-bəlayə oldular qərq,

Qalmadı aralarında bir fərq.

Övzai-müxalif oldu yeksan,

Guya iki təndə idi bir can.

Hər kim sorar olsa Qeysə bir raz,

Leylidən ona yetərdi avaz.

Kim Leyliyə qılsa bir xitabi,

Qeys idi ona verən cəvabi.

Eylərlər idi xəti-vəfa məşq,

Artardı dəmadəm onlara eşq.

Leylidə oxumaq iztirabı

Olsa, rüxi-Qeys idi kitabı.

Məşq etməyə Qeys alsa bir xət

Leyli qaşı idi ona sərxət.

Xətt üzrə qılırdı ol gözəllər,

Min naz ilə bəhslər, cədəllər.

Əmma nə cədəl - kəmali-ülfət,

Nə bəhs - nəhayəti-məhəbbət.

Çün bir neçə müddət ol iki pak,

Övqat keçirdilər tərəbnak.

Eşq olduğu yerdə məxfi olmaz;

Eşq içrə olan qərar bulmaz.

Eşq atəşinə budur əlamət

Kim, baş çəkə şöleyi-məlamət.

Hüsn afəti-eşq olub dəmadəm,

Gəldikcə iradət oldu möhkəm,

Bir qayətə yetdi nəşəyi-hal

Kim, oldu həvasü əql pamal.

Qalmadı zəbanə tabi-göftar

Kim, eyləyələr məhəbbət izhar.

Keyfiyyəti-halı qılmağa faş

Gəlmişdi təkəllümə gözü qaş.

Eylərdi gözilə bu xitabı,

Qaşilə verərdi ol cəvabı.

Qaşü göz ilə olan təkəllüm,

Həm qılmadı dəfi-zənni-mərdüm.

Mərdümdən olam, demə, kənarə!

Mərdüm göz içindədir, nə çarə?

Həmraz ikən ol iki vəfadar,

Dəmsaz ikən ol iki cigərxar,

Rəf oldu hicabi-şahidi-raz;

Eşq oldu məlamət ilə dəmsaz.

Aşiqlərə gizli qalmadı hal;

Məlum oldu cəmmi əhval.

Gərd ayineyi-nişatə düşdü,

Minbəd iş ehtiyatə düşdü.

Söyləşməyə ol iki yeganə

Qalmadı səbəb məgər bəhanə.

Ta olmaya raz aşikara,

Dövran ilə qıldılar müdara.

Bir növ bəhanə ilə hərdəm

Könlünü qılırdı Qeys xürrəm.

Qəsdən unudurdu dərsin ol zar,

Leyliyə deyirdi: - "Ey vəfadar!

Hifzi-səbəq etdi bağrımı xun,

Məndən bilirəm bilirsən əfzun.

Mən bilmədiyim mənə oxutgil,

Dərsim oxuyam qulaq tutgil!"

Çün lövhələr üzrə xət yazardı,

Əmdən xətini qələt yazardı.

Yəni ki, xəta təvəhhüm edə,

Ol gül açılıb-təbəssüm edə,

Göftarə gələ ki - "Bu qələtdir,

Tərk et ki, xilafi-rəsmi-xətdir!"

Ola səbəbi-təkəllümi-yar,

Fəhm etməyə müddəayi əğyar.

Ətfal qılanda dövr bünyad,

Vari belə eyləyəndə fəryad,

Ol, yarına ərzi-hal edərdi,

Özgə dövrün xəyal edərdi.

Qılmazlar idi sözünü məlum,

Bilməzlər idi sözünü məfhum.

Məktəbdən olan zamanlar azad

Vəsl üçün edərdi hiylə bünyad:

Qəsd ilə nihan edib kitabın,

Həddən aşırardı iztirabın,

Leyli yolunu tutub durardı,

"Sən gördün ola!" - deyib sorardı.

Yəni bu bəhanə ilə bir dəm,

Yarın görə, ola şadü xürrəm,

Elmi-xətə ömrün eyləyib sərf,

Məşq etmiş idi həmin iki hərf:

Bir səfhədə "lam"ü "ya" mükərrər,

Yazardı onu qılardı əzbər.

Kim: - "Bu iki hərfdir muradım,

Rövşən bular ilədir səvadım".

BU, LEYLİYƏ ANASI İTAB ETDİYİDİR

VƏ BƏHARİ-VƏSLİNƏ XƏZAN YETDİYİDİR

Çün məkr ilə Qeysi-bədsərəncam,

Bir neçə zaman keçirdi əyyam.

Tədbir ilə eşq zövq verməz,

Tədbir diyari-eşqə girməz.

Eşq ilə riya deyil müvafiq,

Risvay gərək həmişə aşiq.

Dildən-dilə düşdü bu fəsanə,

Faş oldu bu macəra cəhanə

Kim: "Qeys oluban əsiri-Leyli,

Leyli dəxi salmış ona meyli".

Tədrici-məbadi ilə nagah,

Leylinin anası oldu agah,

Odlara tutuşdu, yasə batdı,

Ol qönçədəhanə dil uzatdı.

Yanar od olub, çəkib zəbanə,

Ol gülrüxə dedi yanə-yanə:

- "Key şux! Nədir bu göftügulər?

Qılmaq sənə tənə eybculər?

Nəyçün özünə ziyan edirsən?

Yaxşı adını yaman edirsən?

Nəyçün sənə tənə edə bədgu?

Namusuna layiq işmidir bu?

Nazik bədən ilə bərgi-gülsən,

Əmma nə deyim ikən yünülsən!

Lalə kimi səndə lütf çoxdur,

Əmma nə deyim, üzün açıqdur.

Təmkini cünunə qılma təbdil!

Qızsan, ucuz olma, qədrini bil!

Hər surətə əks kimi baxma!

Hər gördüyünə su kimi axma!

Mey gərçi səfa verər dimağə,

Axdığı üçün düşər ayağə,

Güzgü kimi qatı üzlü olma!

Nərgiz kimi xiyrə gözlü olma!

Gözdən gərək olasan nihan sən,

Ta demək ola sənə ki, cansən.

Sən şəmsən uymagil həvayə!

Kim, şəmi həva verər fənayə.

Löbət kimi özünü bəzətmə!

Rövzən kimi kyçələr gözətmə!

Sağər kimi gəzməyi həram et!

Nəğmə kimi pərdədə məqam et!

Sayə kimi hər yerə üz urma!

Heç kimsə ilə oturma, durma!

Sən sadəsən, özgə əhli-neyrəng,

Cəhd eylə verilməsin sənə rəng,

Derlər səni eşqə mübtəlasən,

Biganələr ilə aşinasən.

Sən qandanü eşq zövqi qandan?

Sən qandanü dust şövqi qandan?

Oğlan əcəb olmaz olsa aşiq,

Aşiqlik işi qıza nə layiq?

Ey iki gözüm, yaman olur ar!

Namusumuzu itirmə, zinhar!..

Biz aləm içində niknamız,

Mərufi-təmami-xasü amız,

Nə nəng ilə dəxi edəlim laf?

Biz deməyəlim, sən eylə insaf!

Tut kim, sənə qıymazam məni-zar,

Məndən ulu bir müdəbbirin var.

Neylərsən əgər atan eşitsə?

Qəhr ilə sənə səyasət etsə?

Minbəd gəl eylə tərki-məktəb,

Bil əbcədini həmin cədü əb.

Etmə qələm ilə məşqdən yad,

Suzən tutü nəqş eylə bünyad,

Ətfaldan eylə qəti ülfət,

Həmraz yetər yanında löbət,

Büt kimi bir evdə eylə mənzil,

Olma dəxi hər yanayə mail.

Ənqa kimi üzlət eylə pişə,

Öylə rəviş eylə kim, həmişə

Gərçi adın ola dildə məzkur,

Görmək səni ola qeyri-məqdur,

Xoş ol ki, qızı həmişə gizlər,

Xud gizli gərək həmişə qızlar".

BU, İNKAR İLƏ LEYLİ ANASINA CAVAB

VERDİYİDİR VƏ MƏKTƏBDƏN ÇIXIB SƏRAYİ-MÖHNƏTƏ

GİRDİYİDİR

Leyli bu itabı çün eşitdi,

Öz könlündə müqərrər etdi

Kim: Şöbədeyi-sipehri-zalim,

Tərh eylədi nəqşi-namülayim.

Əyyami-vüsalə yetdi hicran,

Vəqt oldu cigərlər ola büryan.

Əmma nə desin, nə çarə qılsın,

Tədbir nə olduğun nə bilsin!

Naçar tutub təriqi-inkar,

Asari-təcahül etdi izhar.

Gülzari-itabə ab verdi,

Giryan-giryan cəvab verdi:

- "Key, munisi-ruzigarım ana!

Dürci-düri-şahvarım ana!

Sözlər dersən ki, bilməzəm mən,

Məzmununu fəhm qılmazam mən.

Dersən məşuqü eşqü aşiq,

Mən sadəzəmir tifli-sadiq;

Bilməm, nədir ol hədisə məzmun?

Söylə! Necə olmayım digərgun?

Eşqin qılmazdı kimsə yadın,

Ha səndən eşitdim indi adın.

Billah! Nədir, ana, eşqə məfhum?

Bu sirri-nihanı eylə məlum!

Hadiyi-rəhi-muradım olğıl!

Bu şivədə ustadım olğıl!

Mən məktəbə rəyim ilə getmən,

Bir şüğli xilafi-rəyin etmən.

Həm dersən sən ki: "Məktəbə var!"

Həm dersən sən ki: "Getmə zinhar!"

Qanğı sözə etiqadım olsun?

Sənə necə etimadım olsun?

Mən həm deyiləm bu zəcrə qail

Kim, hərdəm olub çiraği-məhfil,

Nacinslər ilə həmdəm olam,

Bir yerdə müqəyyədi-ğəm olam.

Hər didədən edə-edə pərhiz,

Övqat keçə küdurətamiz.

Peyvəstə müəllim eyləyib cövr,

Gahi səbəq oxuda, gəhi dövr.

Billah, mənə həm bu idi məqsud,

Məktəbdə olurmu tifl xoşnud?

Ayrıq bu sözü mükərrər etmə,

Lütf eylə, məni mükəddər etmə!"

Çün ana eşitdi bu cəvabi,

Tərk etdi şikayətü itabi.

Şəksiz ona rövşən oldu kol mah.

Aşiqlikdən deyildir agah.

Bihudədir ol qamu fəsanə

Kim, aşiqdir filan, filanə.

Çün vaqeə şək məhəlli oldu,

Ol vaqeədən təsəlli oldu.

Leyli həm oturdu evdə naçar,

Düzdü sədəfinə dürri-şəhvar...

Bir bürcdə sabit oldu əxtər,

Məhbusi-xəzanə oldu gövhər.

Ləl oldu əsiri-sineyi-səng,

Həbs oldu gülabə şişeyi-təng.

Qəmdən siyəh oldu ruzigarı,

Nomid, dili-ümidvarı.

Ah eylər idi, vəli, nə hasil,

Ol yel açamazdı qönçeyi-dil.

Göz yaşı tökərdi, leyk nə sud,

Bitməzdi onunla nəxli-məqsud.

Zülfi kimi piçü tabə düşdü,

Heyran qalıb iztirabə düşdü.

Ağzı kimi xülqün etdi qəm dar;

Çeşmi kimi cismi oldu bimar.

Nə dərdini saxlasa qərari,

Nə şərhi-qəm etsə qəmgüsari.

Fanusi-xəyalə döndü ol şəm,

Könlünü qılıb xəyal ilə cəm,

Hərdəm çəkib ol qəm içrə min ah,

Dərd ilə düzüb təraneyi-ğəm,

Bu bir qəzəli oxurdu hər dəm:

QƏZƏLİ-LEYLİ

Fələk ayırdı məni cövr ilə cananımdan,

Həzər etməzmi əcəb naləvü əfğanımdan?

Oda yandırmasa gər şölə ilə nöh fələki,

Nə bitər atəşi-ahi-dili-suzanımdan?

Qəmi-pünhan məni öldürdü, bu həm bir qəm kim,

Gülrüxüm olmadı agəh qəmi-pünhanımdan.

Ah idi həmnəfəsim, ah ki, ol həm axır

Çıxdı ikrah qılıb külbeyi-ehzanımdan.

Mən, nə hacət ki, qılam daği-nihanım şərhin?

Aqibət zahir olur çaki-giribanımdan.

Həq bilir, yar deyil canü dilimdən qaib,

Nola gər qaib isə dideyi-giryanımdan.

Can əgər çıxsa tənimdən əsəri-mehri ilə,

Əsəri-mehrini sanman ki, çıxar canımdan.

Lütf edib sən, məgər ey bad, bu gündən böylə

Verəsən bir xəbər ol sərvi-xuramanımdan.

Ey Füzuli, qəmi-hicr ilə pərişandır hal,

Kimsə agah deyil hali-pərişanımdan.

TƏMAMİYİ-SÜXƏN

Saqi, gətir ol meyi-muğani

Kim, unudalım qəmi-cəhani!

Rəhm eylə ki, qəsdi-can edər qəm,

Bağrım sitəm ilə qan edər qəm.

Qıl əqlimi badə ilə zail,

Çərxin sitəmindən eylə qafil.

Fəryad ki, çərx bivəfadır,

Daim işi cövr ilə cəfadır.

Bir adət ilə mədarı yoxdur,

Dövranının etibarı yoxdur.

Hər həmnəfəs etsə iki yarı,

Bir yerə gətirsə iki zarı,

Əlbəttə, səbəb salar arayə,

Onları əsir edər bəlayə.

Billah, nə yamandır aşinalıq,

Çün vaqe olur yenə cüdalıq.

GÜZARİŞİ-HALİ-MƏCNUN

Gülzari-kəlam bağbanı

Böylə bəzəmiş bu bustanı:

Kim, sərvi-riyazi-möhnətü dərd,

Sövdazədə Qeysi-dərdpərvərd

Hər sübh gedərdi məktəbə şad,

Məktəbdə olurdu qəmdən azad,

Məşqi-xəti-hüsni-yar edərdi,

Dəfi-qəmi-ruzigar edərdi.

Zövq ilə tutub təriqi-sabiq,

Adət üzərinə sübhi-sadiq

Gəldi yenə məktəbə fərəhnak,

Ta kim, qıla zövqi-vəsli idrak.

Gördü ki, behiştə hur gəlməz,

Gün çıxdı, hənuz nur gəlməz.

Xurşidsiz oldu ruz ta şəb,

Oldu başına qaranqu məktəb.

Bildi ki, sipəhri-şöbədəbaz,

Bir şöbədə eyləyibdir ağaz.

Əlbəttə, cəfayi-təni-əğyar

Ol gül yoluna buraxdı bir xar.

Nomid olub etdi nalə bünyad,

Dedi: - "Nədir, ey fələk, bu bidad?

Netdim sənə, qəsdi-canım etdin?

Qəti-rəhi-dilsitanım etdin?

Kəsdin tələbi-qərəzdə rahım,

Bildir mənə kim, nədir günahım?

Əvvəl məni eylədin mükərrəm,

Vəsli-sənəm ilə şadü xürrəm,

Döndün niyə böylə cövr edərsən,

Ol dövrə nəqiz dövr edərsən?

Vəhm eyləmədinmi, kim, çəkib ah,

Suzi-cigər ilə bir səhərgah

Yandıram oda doquz rəvaqın,

Suzin sənə bildirəm fəraqın?

Tədbir qıl; ey müəllimi-pir,

Et sehr ilə ol pəriyi təsxir!

Ancaq mənə sanma yetdi bu qəm

Kim, yetdi mənə yetən sənə həm.

Düş! Ey əlif, istiqamətindən,

Şərm eylə bu qəddü qamətindən!

Qəddi həvəsilə dəm urarsan,

Ol getdi, əcəb ki, sən durarsan!

Ey nun! Çü nihandır əbruyi-yar,

Sən dəxi nəzərdə durma, zinhar!

Ey mim! Çü ağzı oldu ğaib,

Oldu sənə həm ədəm münasib!

Olsan nola, ey dəvat, diltəng

Ayineyi-xatirin tutub jəng,

Ol türreyi-mişkbudan ayru.

Hicran qara bağrın eyləmiş su,

Ey xamə! Sirişkbar olubsan,

Sərgəştəvü biqərar olubsan!

Guya bu gün etməmiş müyəssər

Dövran sənə dəstbusi-dilbər.

Ey lövh! O xəttin eylə yadın!

Qıl sinədə nəqş qəm səvadın!"

Bir neçə gün ol əsiri-hicran,

Məktəbdə gəzib qılırdı əfğan,

Hər ruz fəğanı ilə ta şəb,

Təzib çəkərdi əhli-məktəb.

Şəb həm qılıban fəğanü zari,

Eylərdi müxatəb ol nigari:

- "Key göz nuri, könül süruri!

Sənsiz gözümün yox oldu nuri.

Əvvəl nə idi bu aşinalıq?

Axır niyə eylədin cüdalıq?

Əvvəl niyə eylədin məni məst,

İzhari-məhəbbət ilə pabəst?

Axır nə üçün xumarə saldın,

Bu mehnəti-intizarə saldın?

Saldın dili-zarə nari-firqət,

Qıldın gözümü pür abi-həsrət!

Könlüm odu qıldı yanə-yanə,

Ahəng, şəfəq tək asimanə.

Yaşım suyu oldu varə-varə,

Bir bəhr ki, yox ona kənarə.

Mən istəməzəm bu gündə həmdəm,

Yanımdan ilət xəyalını həm!

Olmaya düşüb xəyalın, ey məh,

Oda yana, suya bata nagəh.

Sərməsti-şərabi-iştiyaqəm,

Mədhuşi-təhəyyüri-fəraqəm,

Qoyma qəmini mənimlə həmrah,

Faş eylərəm onu xəlqə nagah.

Sərməstdə ixtiyar olmaz,

Mədhuşda etibar olmaz.

Can oldu qəmin yolunda bərbad,

Təşvişi-fənadən oldum azad.

Göstərdi mənə qəmin məzaqi,

Eyşi-əbədi, nişati-baqi.

Gər gəlsə əcəl, mənim nəm ala

Can xud yoxdur məgər qəm ala.

Şəmi-şəbi-mehnətü bəlayəm,

Aşüfteyi-cünbüşi-həvayəm.

Suzi-dil ilə tökülsə yaşım,

Tiği-ğəm ilə kəsilsə başım,

Candan çıxarıb həvayi-eşqi,

Tərk eyləməzəm bəlayi-eşqi.

Bu günləri kim, qəm içrə zarəm,

Hicran ələmilə biqərarəm,

Gər nameyi-ömrə kilki-təqdir,

Gündür deyibən qılırsa təhrir,

Eylər məni ol hesab məğbun

Kim, surəti-haldır digərgun.

Gün şərti demişlər afitabi,

Billah ki, bu nüktədir hesabi.

Hər gün ki, görünməz afitabım,

Mən gün deməzəm budur hesabım.

Yox kimsə bu dərdi-dildən agah,

Bu dərdi-dil ilə neyləyim? Ah!

Dərdim sözə gəldigincə artar,

Oddur, yel ilə zəbanə dartar".

Əyyami-visalı eyləyib yad,

Ol xəstə bu şeri etdi bünyad:

QƏZƏLİ-MƏCNUN

Ey xoş ol günlər ki, mən həmraz idim canan ilə,

Neməti-vəslin görüb, nazın çəkərdim can ilə.

Görməmişdi gülşəni-eyşim xəzani-təfriqə,

Olmamışdı tirə əyyamım şəbi-hicran ilə.

Məhvəşimdən, dustlar, dövran cüda istər məni,

Düşmənimdir, hiç bilmən netmişəm dövran ilə.

Yetsə gər aşiqlərin əflakə əfğanı, nə sud,

Yetmək olmaz mahvəşlər vəslinə əfğan ilə.

Yaşırıb saxlardım eldən daği-hicranın, əgər

Etmək olsaydı müdəra dideyi-giryan ilə.

Zövqdən dibaçə bağlandı kitabi-ömrümə,

Qoymadı dövran keçə ovqatım ol ünvan ilə.

Ey Füzuli, əxtəri-bəxtim müsaid olmadı

Kim, olam bir dəm müqarin ol məhi-taban ilə.

TƏMAMİYİ-SÜXƏN

Söz müxtəsər ol əsiri-sevda,

Bir növ ilə oldu xəlqə rüsva

Kim, Qeys ikən, oldu adı Məcnun,

Əhvalını etdi qəm digərgun.

BU, LEYLİYƏ MƏCNUN GÜZƏRDƏ MÜQABİL

OLDUĞUDUR VƏ

GÜN MÜQABİLİNDƏ HİLALİ-MEHRİ

BƏDRİ-KAMİL OLDUĞUDUR

Bir gün ki, bahari-aləməfruz.

Vermişdi cəhanə feyzi-novruz.

Salmışdı niqab çöhrədən gül,

Çəkmişdi sürudi-nalə bülbül.

Şəbnəm meyi-nabı ilə lalə,

Doldurmuş idi qızıl piyalə.

Olmuşdu gül ilə səbzeyi-tər,

Firuzəfüruz, ləlpərvər

Bir neçə müsahibi-vəfadar,

Məcnuni-şikəstəyi görüb zar,

Hər yan dedilər ki: "Ey bəlakəş!

Gül çağıdır, olmagil müşəvvəş!

Bu fəsldə adəmi gərək şad,

Ənduhü bəlavü ğəmdən azad!

Çün əbr deyilsən, olma giryan,

Çün seyl deyilsən, etmə əfğan!

Gül kimi buraxma sinənə çak!

Səbzə kimi etmə bəstərin xak!

Kəmtər özünü əsiri-qəm qıl,

Lütf eylə, xüramə gəl, kərəm qıl!

Səhra tutalım, mey içəlim şad,

Ənduh ilə olma böylə mötad!

Ey qönçədəhanü sərvqamət,

Gül, oyna, zamani et fərağət!

Pakizə vücudə heyfdir qəm,

Böylə dəxi qalmaya bu aləm,

Şayəd açıla güli-muradın,

Möhkəm qıl əsasi-etiqadın!

Seyr üzrə bu novbahar fəsli,

Şayəd buluna nigar vəsli".

Məcnuni-həzin əyağə durdu,

Səhralərə seyr üçün üz urdu.

Giryan-giryan qılırdı seyran,

Heyran-heyran gəzərdi hər yan,

Gəh səbzəyə ərzi-raz edərdi,

Gəh laləyə min niyaz edərdi,

Çeşminə sürərdi lalə dağın,

Aşiq sanıban öpüb ayağın.

Nərgis gözünə nigah edərdi,

Yarın gözün anıb, ah edərdi.

Söylərdi bənəfşəyə qəmi-lil

Kim, söyləyə yarə olsa vasil.

Bülbüllərə şərh edərdi halın,

Qumrulara möhnətü məlalın.

Hər türfə çiçək görüb çəkib ah,

Mənzil-mənzil gəzərdi, nagah

Bir mənzilə düşdü rəhgüzari

Kim, seyrdə idi onda yari,

Bir neçə pərirüx ilə həmdəm,

Məcnuni-şikəstədən müqəddəm

Leyli güzər etmiş ol fəzayə,

Salmış gülü lalə üzrə sayə.

Bir səbzəyə səbz xərgəh urmuş,

Məh səhni-çəməndə halə qurmuş;

Qönçə kimi ol lətif xərgah,

Gül bərgi kimi içində ol mah.

Məcnunə müqabil oldu Leyli,

Bəhri-qəmə yetdi dərd seyli.

Leyli demə - şəmi-məclisəfruz,

Məcnun demə - atəşi-cigərsuz.

Leyli demə - cənnət içrə bir hur,

Məcnun demə - zülmət içrə bir nur.

Leyli demə - övci-hüsnə bir mah,

Məcnun demə - mülki-eşqə bir şah.

Leyli demə - bir yeganeyi-dəhr;

Məcnun demə - bir fəsaneyi-şəhr.

Leyli - çəməni-bəla nihalı,

Məcnun - fələki-vəfa hilalı.

Leyli - məhi-asimani-həşmət,

Məcnun - şəhi-kişvəri-məlamət.

Leyli - səfi-əhli-hüsn əmiri,

Məcnun - səri-kuyi-qəm fəqiri.

Leyli işi - işvəvü girişmə,

Məcnun gözü yaşı çeşmə-çeşmə.

Leyliyü nişati-hüsn kami,

Məcnunü bəlayi-eşq dami.

Leyliyü lətafəti-dilaray,

Məcnuni məlaməti-qəməfzay.

Leylidə kəmali-hüsn ilə zövq,

Məcnunda cəmali-Leyliyə şövq.

Leyli - sədəfi-həyayə bir dür,

Məcnuna onunla min təfaxür.

Leylidə visali-dust meyli,

Məcnunda həm arizuyi-Leyli.

Ol iki səhiqədü səmənbər,

Bir-birinə oldular bərabər;

Fuladə sataşdı səngi-xarə,

Od düşdü qərarü ixtiyarə.

Bir sazə düzüldü ol iki tar,

Gərm oldu rəvaci-naleyi-zar.

Ol baxdı buna nişat buldu,

Bu gördü onu müqəyyəd oldu.

Məcnunda qərar tutmayıb huş,

Dəryayi-təhəyyür eylədi cuş,

Bir dəm baxa bilmədi-ol ayə,

Döşəndi yer üzrə misli-sayə.

Leyli həm itirdi ixtiyarın,

Bir dəm görə bilmədi nigarım,

Heyranlığı ol məqamə yetdi

Kim, düşdü ayaqdan usu getdi.

Gül suyu səpib rəvan üzünə,

Leylini gətirdilər özünə,

Hər yan dedilər ona ki: "- Ey mah!

Nagəh, olur atan-anan agah

Kim, qeyr ilə aşina olubsan,

Bir dilbərə mübtəla olubsan.

Verməz bu rəviş nəticeyi-xub,

Şayəstə deyil sənə bu üslub!

Yaxşı nəzər eyləsən yamandır,

Həm bizə və həm sənə ziyandır!"

Ondan götürüb büsatü xərgah,

Ol mahliqayi xahü naxah

Öz bürcünə qıldılar rəvanə,

Ta olmaya vaqif ata-anə.

Söz demədilər bu macəradən,

Nə gəncdənü, nə əjdəhadən.

Məcnuni həm etdi çeşmi-xunbar

Sular saçıban üzünə, bidar.

Gördü ki, nigardan nişan yox,

Bir cismi-füsürdə var, can yox.

Divanə qalıb, pəri gedibdir,

Salıb onu dilbəri gedibdir.

Çak eylədi camə, çəkdi nalə,

Halı bədəl oldu özgə halə.

Tərk etdi libasi-laləguni,

Rəxt oldu təninə əşki-xuni,

Gər matəm üçün misali-xamə,

Sarmışdı başa siyəh əmamə.

Çizgindi başına dudi-ahi,

Yandırdı əmameyi-siyahi.

İkrah ilə çıxdı pirəhəndən,

Ar etdi şəhidi-ğəm kəfəndən.

Nəleyni buraxdı ol bəlacu

Kim, aşiqə payibənddir bu.

Həmdəmlərə üzr qıldı ağaz:

- "Key bir neçə həmnişinü həmraz!

Seylabi-hücumi-əşk yetdi,

Mən şiyftəhalı qərq etdi.

Olman məni-xəstə ilə həmdəm

Ta batmayasız bu suya siz həm,

Mən, rəngi-məlamətə boyandım,

Sövdazədəlik oduna yandım,

Əlbəttə, bu od ki, düşdü canə,

Axır tutuşub çəkər zəbanə.

Dişvar bəlami səhl sanman!

Siz dəxi mənim oduma yanman!

Məndən sizə düşməsin bir əxgər,

Çün dəymədi xeyr, dəyməsin şər.

Sövda siyəh etdi ruzigarım,

Eşq aldı inani-ixtiyarım.

Mən bir quşam uçdum aşiyandan,

Mən qandanü meyli-xanə qandan.

Qılman mənə ev hekayətin çox,

Dəxi mənim onda getməyim yox!

Sizdən sorar olsa ata halım,

Keyfiyyəti-möhnətü məlalım,

Söylən ki: "Fənayə verdi rəxtin,

Əyyam siyah qıldı bəxtin.

Ey piri-şikəstəhalü naşad,

Tanriçün əlimdən eyləmə dad!

Demə ki, "nədir bu macəralər?"

Səndən mənə yetdi bu bəlalər!

Mən bilməz idim qəmi-cəhanı,

Təşvişi-zəminü asimanı.

Asudə səraçeyi-ədəmdə

Nə qüssədə idimü, nə qəmdə.

Bilməzlik ilə xoş idi halım,

Nə hüsn, nə eşq idi xəyalım.

Sən vasiteyi-vücudim oldun!

Sən manei-feyzi-cudim oldun!

Umdun ki, mənimlə olasan şad,

Dərda ki, ümidin oldu bərbad.

Mən yox olubam, sən indi var ol!

Özgə xələfə ümidvar ol!

Məzur tut, ey əziz, məzur!

Mən qəsd ilə səndən olmadım dur

Çox sidq ilə eylədim ona əzm

Kim, dövləti-vəslinə edəm cəzm,

Su saldı yoluma əşki-həsrət,

Damanımı tutdu xari-möhnət".

Təhrir qılıb münasibi-hal,

Bu şeri həm etdi ona irsal:

QƏZƏL

Fəzayi-eşqi çün gördüm, səlahi-əqldən durəm,

Məni rüsva görüb, eyb etmə, ey naseh ki, məzurəm!

Əgər çaki-giriban eyləsəm, mən eyləmin, çün mən

Mətai-nəngdən ari, libasi-ardən urəm.

Mənü səhrayi-vəhşət, mənzil etməm afiyət küncün,

Əsiri-dami-zülmət olmazam, çün talibi-nurəm.

Təmərrüd, əql fərmanından etsəm, dustlar, billah,

Məni rəyimlə sanmın, eşq sultaninə məmurəm.

Mənə kim tənə eylər, kim nəsihət əhli-aləmdən,

Xoşam kim, etibari-eşq ilə hər dildə məzkurəm.

Bəlayi-eşqü dərdi-dust tərkin qılmazam, zahid,

Nə müştaqi-behiştəm, sən kimi, nə talibi-hurəm.

Xəyali-çini-zülfü taqi-əbrusilə zövqüm gör,

Sanasan həşmət ilə kəsriyəm, qədr ilə fəğfurəm.

Qərəz, bir ad imiş aləmdə, mən həm eylərəm bir ad,

Bihəmdillah, Füzuli, rindü rüsvalıqda məşhurəm.

TƏMAMİYİ-SÜXƏN

Ol şiveyi-eşq içində mahir,

Qaldıqda vəsiyyətini axir,

Qıldı gözədib təriqi-vəhşət,

Əshabdən inqitai-ülfət,

Səhrayə düşüb, günəş misali,

Tənha yürür oldu laübali.

Hər daşə ki, yetdi tökdü yaşın,

Ləl eylədi kuhü dəşt daşın.

Göz yaşını bəs ki, tökdü hər su,

Hər mərhələdən axıtdı min cu.

Bir əbri-bəla idi, güvahi;

Baran - sirişki, bərq - ahi.

Baran ilə bərqi cismü candan,

Bir mərtəbədə ki, mundan, andan

Dəryalərə yetsə ləməyi-tab,

Səhralərə düşsə qətreyi-ab,

Dəryalər olurdu cümlə səhra,

Səhralər olurdu cümlə dərya.

Fəryad ilə doldurub bu deyri,

Fəryadə gətirdi vəhşü teyri.

Əfğanı yetirdi asimanə,

Atəş salıb ah ilə cəhanə.

BU, MƏCNUN ATASININ VAQİFİ-HAL

OLDUĞUDUR VƏ ONU BİYABANİ-MÖHNƏTDƏ

BULDUĞUDUR

Gəncinəgüşayi-gəncgöftar,

Olmuş bu əda ilə gühərbar:

Kol bir neçə biqərarü məhzun,

Naçar qılıb vidai-Məcnun,

Nomid dönüb şikəstəvü xar,

Qıldılar atasını xəbərdar.

Ol piri çü vaqif oldu halə,

Məcnun kimi etdi ahü nalə.

Səhralərə tutdu seyl tək üz,

Vadilərə açdı çeşmə tək göz,

Çox aradı, gəzdi hər məkanı,

Bulunmadı oğlunun nişanı.

Ta aqibət ol şikəstəhali,

Bir guşədə gördü laübali.

Düşmüş yerə, xaksarü qəmnak,

Əhvalı xərabü sinəsi çak.

Dönmüş güli-sürxi zəfəranə,

Şimşadi-lətifi xizəranə.

Ayinəsini ğubar tutmuş,

Jəngi-ğəmi-ruzigar tutmuş;

Etmiş əlifin sitəm yükü dal,

Qılmış qələmin fələk qəmi nal,

Həmsöhbəti murü həmdəmi mar,

Təkyəgəhi xakü bəstəri xar,

Xar üzrə ona dəlik-dəlik tən,

Açmış qəm evinə dürlü rövzən.

Ol pir, çü gördü surəti-hal,

Surət kimi qaldı bir zaman lal.

Bir ləhzə onu təhəyyür aldı,

Heyrət gözü ilə baxa qaldı.

Sonra yaxa yırtıb etdi fəryad:

- "Key bülbüli-bustani-bidad!

Hali-dilini mənə bəyan et,

Əsrari-nihanini əyan et.

Kim aldı əlindən ixtiyarın?

Kim eylədi tirə ruzigarın?

Billah, netə biqərar olubsan,

Aşüfteyi-ruzigar olubsan!

Nə seyrdəsən, sənə tələb nə?

Bu naleyi-zarinə səbəb nə?

Dəryadə isə sənə düri-kam,

Sən söylə, mən eyləyim sərəncam,

Zülmatdə isə şəmi-məqsud,

Rövşən qılü məndən istə mövcud".

Məcnun dedi: - "Ey mənə verən pənd,

Danayi-süxənvərü xirədmənd!

Kimsən, nədurur bu göftgulər,

Bifaidə batil arizulər?

Get, dərdimə sən dəva deyilsən,

Biganəsən, aşina deyilsən!

Mən böylə kəlamə tutmazam guş,

Leyli sözü söylə, yoxsa xamuş!"

Dedi: "Mənəm atan, ey bəlakəş,

Mən səngi-məlamətəm, sən atəş!"

Dedi: - "Nədir, ata, yoxsa anə,

Leyli gərək, özgədir fəsanə".

Çün gördü itaətində ehmal,

Bildi ki, fəqir özgədir hal,

Verdi bu firib ilə təsəlli,

Kim: - "Dur gedəlim, çağırdı Leyli!

Leyli bizə gəldi mehmandır,

Ləli tələbində dürfəşandır".

Məcnun ki, eşitdi Leyli adın,

Sandı ki, fələk verər muradın.

"Ləbbeyk" deyib ayağə durdu,

Ol kəbeyi-məqsədə üz urdu.

Pir ilə cavani-dilşikəstə,

Gəldi evə dilfikarü xəstə.

Başında həvayi-vəsli-Leyli,

Nə ata qəmi, nə ana meyli.

Gah ata nəsihət etdi ağaz,

Gah anası oldu pəndpərdaz.

BU, MƏCNUNA ANASI PƏND VERDİYİDİR

VƏ BUSTANİ-MƏLAMƏTDƏN XARİ-NƏDAMƏT

DƏRDİYİDİR

Key rahəti-canü nuri-didə!

Fərzəndi-yeganeyi-güzidə!

Şənində rəyasəti-ərəb var!

Mirasi-şücaətü ədəb var!

Ətvari-müluki tut həmişə,

Ayini-şücaət eylə pişə!

Əbruyi-xəm isə gər muradın,

Süst etmə kəmanə etiqadın!

Müjgani-siyahdan götür dil,

Ol navüki-cansitanə mail!

Olsan nigərani-qəddü qamət,

Qıl nizeyi-xunfəşanə rəğbət!

Gər zülf ilə görmək istəsən xal,

Gör heyəti-nöqtə, peykəri-dal!

Könlün gözü qaşə olsa məftun,

Gör dideyi-eynü əbruyi-nun!

Sən sərvsən, olmagil giranbar!

Azad ola gör, nə kim giriftar!

Sən ləlsən, olmagil səbüksəng,

Döndərmə günəş görüb rəvan rəng!

Etmə özünü hübabmanənd,

Başında olan həvayə xürsənd!

Kim, yoxdurur ol həvayə bünyad

Başın olur ol həvadə bərbad.

Sərgərmlik etmə şəm nisbət,

Suzi-qəmi-eşq ilə, mürüvvət,

Gör şəmi necə düşər bəlayə,

Başına gedən, gedər fənayə.

Zövqi-dilü didə qılma adət!

Salma meyü şahidə iradət!

Məhbubü mey ilə bəsləyən can,

Sanma olur əhli-əqlü iman!

Əqlimi olur müdam məstin?

İmani olurmu bütpərəstin?

Şerə həvəs etmə kim, yamandır,

Yaxşı desələr onu, yalandır!

Hala qıla gör kəmal hasil,

Fövt etmə macal, gəzmə qafil!

Ey baği-ümidimiz nihali,

Qılma bizi nəng payimali!

Məhbub həm istəsən, kəm olmaz,

Biz kim, səniniz, sənə qəm olmaz.

Vardır bu həşəmdə min qəbilə,

Hər taifə içrə min cəmilə,

Bir-bir qılalım qamu sənə ərz,

Yetsin yerinə bizə olan fərz,

Bir sərvi-səhiqədü səmənbər,

Təzvicini edəlim müqərrər,

Təyin edəlim sənə, məhü sal,

Sərf eyləyə bildiyincə əmval,

Sən tutma həmin təriqi-vəhşət,

Qəti-nəsəb eyləmə, əmanət!

Bizdən bu nəsihəti qəbul et!

Hər ləhzə bizi, yetər, məlul et!

Üşşaq səfahətin qılıb yad,

Bu şeri nə xoş demiş bir ustad:

QƏZƏLİ-USTAD

Can vermə qəmi-eşqə ki, eşq afəti-candır,

Eşq afəti-can olduğu məşhuri-cahandır!

Sud istəmə sövdayi-qəmi-eşqdə hərgiz!

Kim, hasili-sövdayi-qəmi-eşq ziyandır!

Hər əbruyi-xəm qətlinə bir xəncəri-xunriz,

Hər zülfi-siyəh qəsdinə bir əfi ilandır!

Yaxşı görünür surəti məhvəşlərin, əmma

Yaxşı nəzər etdikdə, sərəncamı yamandır!

Eşq içrə əzab olduğun ondan bilirəm kim,

Hər kimsə ki, aşiqdir, işi ahü fəğandır!

Yad etmə qara gözlülərin mərdümi-çeşmin,

Mərdüm deyib aldanma kim, içdikləri qandır!

Gər dersə Füzuli ki: "Gözəllərdə vəfa var"

Aldanma ki, şair sözü, əlbəttə, yalandır.

BU, MƏCNUNUN NƏSİHƏT QƏBUL ETMƏDİYİDİR

VƏ ATASININ DƏRDİ DƏRMANƏ YETMƏDİYİDİR

Məcnun ki, eşitdi bu xitabı,

Verdi bu əda ilə cəvabi:

- Key ruhi-rəvanım ata, ana!

Kami-dilü canım ata, ana!

Təhqiq edibəm işim xətadır,

Hər nə desəniz mənə rəvadır.

Aludeyi-rəngi-dudi-ahəm,

Zülli-günəh ilə rusiyahəm.

Mən həm olubam bu işdən agah,

Əmma nə deyim, nə söyləyim? Ah!