Firudin Gilar Bek

Sahib ez-zeman - Azer oğlu Qorqud qayıdır

Copyright – Firudin Gilar Bek, 2002 г.

Иг ьцетш ьъцддшашт кфяэдэхэ щдьфвфт лщььукышнф ьцйыцвш шдц шыешафвц уеьцл шсфяц мукшдьшк.

1. Qorqud - qedim Emirlerin Qor Allahıdır

Bu kitab, bütün Allahların Atası ve Ağası, her iki torpağı öz nuru ile işıqlandıran ve bu torpaqların taxt-tacının Hökmdarı, heqiqetle yaşayan, ezeli, sirli tezahürlü ilk Yaranış, öz-özünü yaratmış müqeddes Allah, çağırana gelen, yalvarana rehimli olan ebedi Böyük Allah, onu üreyinde qebul edenin gözel müdafieçisi, yeri ve göyü düzeltmiş Şahlar Şahı, Böyük Atam, Sahib ez-zeman Azer ve Esed oğlu Dedem Qorqudun qayıdışına hesr olunur.

Azerbaycan xalqının tarixi haqqında çoxlu kitablar yazılmasına baxmayaraq, bu gün de elimiz haqqındakı heqiqetler qedim dünyanın sirleri kimi açılmamışdır. Mehz bu menada, biz son dövr alimlerinin geldiyi neticeleri bir kenara qoyub, qedim yazıları ve mövcud reallığı elde esas tutmaqla müqeddes elimizin sirlerini açmağa cehd edeceyik. Bizim diger tarixçilerden ferqimiz ondan ibaret olacaq ki, biz “Quran”dakı “haqqa nahaq don geydirmeyin, haqqı bilerekden gizletmeyin” (2.42) kelamını üstün tutaraq yalnız ve yalnız heqiqeti araşdırmağa çalışacağıq.

“Kitabi Dede Qorqud” dastanının Azeri türklerinin müqeddes kitabı olmasını dünya alimleri artıq tesdiq etmişler. Demeli, biz en qedim abidemiz sayılan bu kitabdan genine - boluna istifade ede bilerik. Bu abideni oxumuş her kes tesdiq ede biler ki, bu kitab da diger qedim abideler kimi yarı mistik, yarı tarixi abidedir. İnsanın Allahla, Ezraille söhbetleri, möcüze göstermek xüsusiyyetleri, qeybden xeber vermek qabiliyyeti bu kitabın, en qedim yazılı abideler olan Misir yazıları, “Odisseya”, “Tövrat” ve s. kimi müqeddes kitablar sırasında olduğu demekdir. Demeli, ister-istemez biz bu kitabın diger qedim yazılarla elaqesine de fikir vermeliyik.

Platon (Eflatun) qedim revayet, dastan ve s. abidelerin eyniliyini haqqında “Politik” eserinde bele yazır: “Bütün bunlar ve bundan başqa minlerle daha qeyri-adi şeyler, yalnız bir hadisenin behreleridir. Lakin müeyyen zaman müddetinde bunların çoxu yaddaşlardan silinmiş, qalanları ise dağınıq haldadır ve bunlar haqqında ayrıca danışırlar. Bütün bunların kökünde ise ne olduğu haqqında ise heç kim danışmır” (269 s). Bu o demekdir ki, bütün dünyaya yayılmış revayet ve nağılların kökünde yaddan çıxmış hansısa qeyri-adi bir kosmik hadise durur. Diger yerde Platon Solonun sözlerine istinaden yazır: “Bizim elimiz (şeherimiz) qedimde çox böyük ve teeccübe layiq işler görmüşdür, hansı ki, sonradan insanların ölümü ve zamanın gedişi müddetinde yaddan çıxmışdır” (“Timey” 21e). Belelikle, biz netice çıxara bilerik ki, “Kitabi Dede Qorqud”” abidesinde de söhbet, hansısa sirli hadiseden gedir.

Qedim heqiqetleri daha yaxşı başa düşmek üçün biz, qedim Misirde yaranmış kamil dilçilik elminin esas qanunlarına nezer salaq. Mütexessisler qeyd edir ki, qedim Misir dilçiliyi, Finikiya, qedim Yehudi, Aramey ve s. kimi, yalnız samitler üzerinde qurulmuşdur. Her bir samit müeyyen bir menanı ifade edir ki, söz de bu samitler birleşmesinin ümumi menasıdır. Yalnız konsonant kök menanı bildirir, saitler ise müxtelif variantlarda müxtelif formada bağlayıcı rolunu oynayır (“Kultura drevneqo Yeqipta” M.76.s.301). Buna göre de qedim Misir, Yehudi, Ereb ve s. dilçiliklerinde saitler yazılmır. Uyğun samitlerin eyni mena verdiyi bu dilçilikde, yerdeyişme menaya tesir etmir. Bu menada Azer, ezra, esir, aşur, arus ve s. sözlerin menası eynidir. Bele çıxır ki, sirli kabbala ve sufi elminin de kökünde duran dil qedim Misir dilidir. Kabbala, dünyanın Allah terefinden yaradılmasının sirri haqqındakı mistik telimdir ki, burada cümlenin birbaşa menasından başqa daxili, iç menası da var. Demeli, cümlenin adi, yeni taş menası bu dünyaya, cümlenin daxili, sirli iç menası ise göyde yaradılmış gözegörünmez ruhlar dünyasına aiddir. Bu mentiq qedim Misir, Assur-babil dövründen xristianlıq ve sonrakı dövrlere qederki yazılarda ana xetti teşkil etmişdir. Müselmanların “batiniler” cereyanına göre de “Quran”ın görünen-zahiri menasından başqa, onun daxili-batini menası da var ki, o avamlar üçün yox, yalnız “seçilmişler” üçündür. Lakin her iki dünyanın sebebkar yaradıcısı “kainatın heyat enerjisi”” olduğu üçün, “heyat enerjisi” dünyası”, yeni ruhlar dünyası esas sebeb kimi götürülür.

Qedim yazıların gizli menalarını derk etmek üçün mövzudan kenara çıxaraq, evvelde qeyd etdiyimiz sufiliyin, kabbalanın kökünde duran qedim mentiqe nezer salaq. Dini şerhçiler müqeddes yazıların 4 seviyyeli olduğunu qeyd edirler. Bunlar: 1-ci herfi mena, 2-ci etik mena, 3-cü peyğember ve dünyanın sonu menası, 4-cü göze görünmeyen menevi menadır. Bu dörd menalı seviyyenin derki “cennet bağı”” demekdir ki, bu seviyyeye çatmış adam birbaşa cennete gedir. Diger terefden qedim Misirle meşğul olan mütexessisler qeyd edirler ki, qedim Misir edebiyyatında esas mesele, müellifin bir nağılda bir neçe müxtelif epizodları birleşdirmesidir. Bu mentiq bilavasite qedim Misirde yaranmış, sonra ise bütün dünyaya yayılmışdır. Müellifler cürbecür tekrarla, söz oyununa, alliterasiyaya ve s. el atırlar. Bezen ikinci cümle birincini deqiqleşdirir, tamamlayır ve yaxud fikri güclendirir. Diger terefden herflerin sirli menası bilavasite adlarda özünü gösterir ve mena cümleni tamamlayır ve s. (orada.s.317).

Mehz bu dolaşıqlarla rastlaşan A. Oppenheym “Drevnyaya Mesopotamiya”” kitabında yazır ki, “qedim Mesopotamiya mektublarındakı bütün deyimler emosiyalarla zengin ve dolğundurlar. Onların mövzuları bizim üçün derk olunmazdır ve oradakı him ve eyhamlar yalnız ünvanı üçün aydındır. Onların terminologiyası xüsusi sirli ifadelerle doludur”” (s.27). Bele çıxır ki, müasir alimlerin, qedim Misir dilçiliyinin esaslarını bilmemeleri sebebinden, qedim yazıların heqiqi menaları hele de derk olunmamışdır. Mehz buna göre de, alimlerin geldiyi neticeler bir-biri ile düz gelmir. Meselen: Ktesiyle Herodotun eyni şey haqqındakı fikirleri hemişe uyğunsuzluqla neticelenir. Qedim tarixçilerin bir birini inkar etmeleri sebebine göre, Bartolda ele gelir ki, Yunan menbelerinin ekseriyyeti sonradan tehrif olunmuşdur, çünki onlar heç bir tenqide dözmür. Turayev ise teeccüble, Herodotun Navuxodonosorun adını her yerde başqası ile evez etmesini bildirir. O yazır ki, Finikiya adlanan erazide yunan ve semit elementleri bir birine çox qarışmışdır. Misir yazılarını ise Makedoniya ve Yunan yazılarından ferqlendirmek mümkün deyil. M. Artamanov da bu qarşılıqlığa rast geldikde, - “...bundan sonra ne varsa, hamısı him ve eyhamlardan toxunmuşdur” deye yazır. Biz B. Nizenin “Herodota elave etmek yox, onu izah etmek lazımdır”” fikrine söykenerek bildiririk ki, qedim yazıların hamısı remzi menada yazılmış heqiqetlerdir. Mehz bu menada Firdovsi “Şahname”sinde,

“Menim sözlerimde tapılmaz yalan, ne efsun, ne efsane yazdım inan.

Ağılla oxu, remz tapsan eger, düşün remz menaya yol gösterer”.

deye yazdıqlarının remzi olduğunu xüsusi qeyd edir. Bu heqiqetleri başa düşmek üçün qedim yazıların elifbasını öyrenmek lazımdır. Yalnız nadan insan qedim yazılara cefengiyyat kimi baxa biler.

“Kitabi Dede Qorqud”” abidesinin Vatikan variantında qeyd olunur ki, “Oğuzun içinde temam vilayeti zahir olmuşdu””. Bu cümle o demekdir ki, bir elin içinde ikinci el yaranmışdı. Demeli, kitabdakı taş el” oğuz eli, onun içinde yaranmış el ise iç el”dir. Burada “vilayet” sözünün işlenmesi ise onu gösterir ki, “temam vilayeti” anlayışı bilavasite sufilikle bağlıdır. Sufilikde “vilaye”, “vilayet” sözleri (övliya, veli sözleri ile eynidir), sufi müqeddeslerinin keyfiyyeti, onların Allaha yaxınlığı menasındadır. R. Nikolson bu kateqoriyalı sufi müqeddesleri haqda bele yazır: “Veli, yeni müqeddes, kamil insanın (yeni Ademin) kütlevi tipidir ve bilmek lazımdır ki, Mehemmed peyğemberin müqeddesleri kultu, peyğemberler kultu kimi birden görme, görülmeyen ve başa düşülmeyen şeyleri görme, her şeyin aydınlaşması (qamlıq veziyyetinde görme menasında) ve s.-den başqa bir şey deyildir” (El Qezeli “Voskreşenie nauk o vere” M.80.s.276). Demeli, “vilayet”” sözü ikinci dünya ile elaqedardır, yeni yalnız qamlıq, ekstaz veziyyetinde görüle bilen ruhlar dünyası demekdir. Heqiqeten de “Kitabi Dede Qorqud””da Ezraili gören Deli Domrulun “gözleri görmez, eli tutmaz olub, canı cuşa gelir ve ağzı buz kimi olur”” ve s. Bele çıxır ki, Deli Domrul Ezraili ekstaz, qamlıq veziyyetinde görmüşdür. Diger terefden kitabdakı “temam vilayeti”” sözü, qedim Misirin Atum/Atam” Allahının vilayeti kimi başa düşülmelidir. Atam Allahı qedim Misirde söz, qurban, maqik ritual ve s. vasitelerle göyde yaradılmış ruhlar dünyasıdır. Bu haqda, müellifi olduğum “Kniqa Qora ili rasşifrovka Torı”” kitabında daha geniş melumatlar var. Bu o demekdir ki, “temam vilayeti””, göyde yaradılmış ruhlar dünyası olan “Adem eli”” menasındadır ve onu ancaq ekstaz, qamlıq veziyyetinde görmek mümkündür.

“Kitabi Dede Qorqud”da boyların birinde Tekurun arvadı, quyuya salınmış Qazan xana deyir: “Vay, senin elinden ne yer üzünde dirimiz, ne de yer altında ölümüz qurtulmuşdur”. Burada da remzi menada Qazan xan kimi gösterilen Pir Qorqudun elinden ne bu, ne de o biri dünyada qurtulmağın mümkünlüyü, Dede Qorqudun iki dünyanın Allahı olmasına işaredir.

Samitler qanunundan çıxan ümumi neticeye göre, övliya/veli sözleri ile vaal/bal sözleri eyni menalı sözlerdir. Bal, vaal adı qedim Babil, Finikiya ve s. ölkelerde qoruyucu ruh, ağa, Allah menasında işlenmişdir. Balaat, yeni vilayet adı ise qadın Allah, ilahe fikrini ifade edir. Diger terefden menbelerde Balaat Allahı “Balaat Qebal”” adı ile adlandırılır ki, bu da “vilayeti Qebele”” demekdir. Bu gün dilimizde ölüm ayağında olan adama – “onun veledi dönüb” deyirler ki, buradakı “veled” sözü “valaat” kimi “ölüm şahlığı” olan “vilayet” menasındadır. Qebele” sözü “Kitabi Dede Qorqud””da “Qaba alem”” kimi işlenmişdir ki, dilimizdeki “qibleyi alem””, “qible”” sözleri de bu mentiqle göydeki ruhlar dünyasının adıdır. B.A.Turayev yazır ki, Baal Allahına “Salam-Vaal””, “Pene Baal””, “Şem Baal”” ve s. adları da şamil edilir (B.A.Turaev “İstoriya Drevneqo Vostoka”.T.2.L.1935.s.9). “Kitabi Dede Qorqud””da Dede Qorqudun “vilayet issi”” olması qeyd olunur ki, bu da onun “vilayet ruhu””, “el”, alem ruhu”” olması demekdir. Demeli, “Salam-Vaal”” sözü, “issi alem Vaal”” - “İslam Vaal”” demekdir. Qaba alem, yeni ruhlar dünyası göyde yerleşdiyi üçün ona “Sema Baal””, yeni “Şem Baal”” da deyirdiler. “Pene Baal”” haqda biz aşağıda yazacağıq. Babil ilahesi olan Balaat Allahı, eyni zamanda, divar resmlerinde qedim Misirin İsida-Xator Allahı sifetinde de gösterilir ve diger Xatxor Allahı ile de eynileşdirilir. Xatxor adı Qutqor, yeni Qorqut-Qor Allahı (Derbendde Xorxut) fikrini ifade edir. Xator ise dirilik suyu içib ölümsüzlük qazanan Xıdır menasındadır ki, biz bu haqda da yazacağıq. Bele çıxır ki, Qorqud Ata ruhlar dünyasının ruhu olmaqla beraber, ruhlar dünyası onun bedenindedir. “Kitabi Dede Qorqud””dakı “Qaba alem götüren xanımız Bayandur xan”” deyimi onu gösterir ki, heqiqeten göydeki “Qaba alemi”, remzi menada Bayandur kimi gösterilen Dede Qorqud götürmüşdür. Bu ise o demekdir ki, qedim Misirin kosmik Allahı olan “Atum/Adem”” Allahı, başı göylere çatan Qor Allahıdır. Yehudi menbelerinde Ademin boyunun yarananda dünyanın bu başından o başına çatması, yeni Allah simasında olması, onun iki cinsliliyi ve kamilliyi haqqında melumatlar çoxdur.

Yuxarıda deyilenlerden bele netice çıxarmaq olar ki, bütün qedim yazılarda söhbet bilavasite Allahdan gedir. Çünki kainat tarixinde Allahından başqa heç kim qeyri-adi iş görmemişdir. Buna göre qedim Misir yazılarının birinde yazılır: “ Allah kainatı ve onda olan her şeyi yaratdı. O, dünyada olub, olan ve olacaq her bir şeyin yaradıcısıdır. O, dünyanın yaradıcısı, hele heç bir başlanğıc olmamış ona öz elleri ile ilk forma verendir; ondan çıxan dünyanı berqerar etmişdir ve s.” (U.Bac “Yeqipedskaya reliqiya.Yeqipedskaya maqiya”.M2000.s29).

Sufiler dahisi Ebu Hemid El Qezeliye göre dünya üç hisseye bölünür ki, bunun da birincisi, göze görünen ve hiss edilen “alem el-mülk ve - şehad”dır”. İkinci dünya menevi dünyadır ki, bu “alem el-ceberut””, üçüncü dünya ise göze görünmez o biri dünyadır ki, bu da “alem el-qeyb ve-l-meleküt”dür”. Mülkün” - insanların yerde yaşadığı el olduğunu nezere alsaq, onda meleküt”ün ruhlar dünyası olduğu qenaetine gelerik. Buradakı keçid dünyası olan ceberut”, bilavasite Allahın qüdreti menasında, yerdeki alemle göydeki alemin keçidi ve eyni zamanda giriş qapısı menasındadır. Melekütle ceberut Qor Allahının bedeni olduğu üçün bunları eyni de tesevvür etmek olar. Venzink, bezen bu iki adın yerlerini Ferabi ve İbn Sina kimi deyişir (El Qezeli. “Voskreşenie nauk o vere”” M-80, s 299). Bele çıxır ki, ceberut, qedim Misirdeki Qaba alemin güneşi olan Qor Allahının bedeni, meleküt ise Misirin Nut göyüdür. Platon “Timey”” eserinde kosmosu, ruhu ve ağlı olan canlı varlıq adlandırır (30v). Onun felsefesi ile müqayiseden bele çıxır ki, ceberut-kosmosun ruhu, meleküt ise kosmosun bedenidir (bax. “Kniqa Qora ili rasşifrovka Torı””). Demeli, Cebrail adı da ceberut kimi Qaba alemin ruhu, yeni Qor Allahı menasındadır. Qezeli Cebraille “heyat veren ruh”u” eyni tesvir edir. Zemahşeri (236, s 783) “heyat veren ruh”un” Cebraille beraber “Quran” olduğunu qeyd edir. Heqiqeten de “Quran” (erebce Qere) sözünün “mütalie”” menasında olması düzgün deyil. Tebii ki, doğulan uşağa da heyatı, yerin göyün sahibi olan Qor Allahı verir ve “Quran” da Qor Allahı demekdir.

Qor Allahını ve diger Allahları yaratmış Tektüz Emanın dünyanı yaratma prosesi haqda tesevvür yaratmaq üçün metnlere nezer salaq. Qedim Misir metnlerine göre evvel göyde, ilkin “nun”” sularında, yeni Platon materiyasında heç ne olmamışdır. Sonra Pta Allahı özünü, “nun” suları timsalında Atum Allahı kimi yaradır. Atum Allahı sonra Şu ve Tefnutu, yeni hava ve nemliyi emele getirir. Bunlardan ise Qaba ve Nut, yeni yer ve göy yaranır. Maqik ritual, söz, qurban ve s. istifade eden Eman (Amon) Allahı daha sonra Oziri, Qor, İsida, Set ve Neftidanı yaradır. “Nun” sularının, bu Allahların ne demek olduğunu yaxşı tessevvür etmek üçün daha evvele qayıdıb, o dövrün felsefesinin esasını başa düşmek lazımdır. Bunun üçün qedim alimlerin fikirlerinin araşdırılması vacibdir.

Aristotele göre tebietdeki bütün varlıqlar materiyadan (Platon materiyası F.G.) ve formadan ibaretdir. Platon materiyası – “Xora”, bütün varlıqları teşkil eden xassedir. O gözegörünmezdir, formasızdır, tutulmazdır (“Timey” 50b). Özüne benzer olan materiya müxtelif formalar ala bilir. Platon materiyası çoxluq, teklik, deyişkenlik, ölümlük, doğümluq, cisimlik ve s. menbeyidir. Platona göre ebedi, deyişmez ele ideya dünyası var ki, oradan bu dünyaya materiya tökülür. N.Tusi Platon materiyasını “cövher” adlandırır. Demeli, varlıq – cisim, materiyaya forma verildikde emele gelir. Bele çıxır ki, canlı varlıq yaratmaq üçün, materiyanın gücünden istifade etmeyi bacarmaq lazımdır. Onu ise yalnız onda etmek olar ki, Platon materiyasının içinde, yeni mifologiyada “dirilik suyu” adlandırılan gözegörünmez bu enerji daxilinde insana tabe olan bir varlıq olsun. Demeli, materiyanı idare etmek üçün, onun özünden ve öz içinde canlı varlıq-ruh yaradılmalıdır (bax.Platon “Timey”63BCDE). Buna göre de Eman /Amon 21 martda, öz beyninde, materiyadan ibaret olub, onun içinde yaşayacaq canlı varlığı tesevvür etmeye başlayır. Bir il müddetinde, o, yaddaşının gücü, qurbanlar, dua (mantra) ve eyni zamanda yerdeki rituallar vasitesi ile göyde, “odlu şar- gözegörünmez güneş” yaratmağa başlayır. İlkin xristianlığın en müdrik filosoflarından biri olan, e.e.1 esrde yaşamış Filon Aleksandriyski, Emanın tesevvüründe yaratdığı bu varlığı materiallaşdırmasını remzi olaraq bele tesvir edir: Arxitektor “evvel fikrinde tikecek şeherin bütün hisselerini tesevvür edir; mebedgah, mekteb, bazar, bere, sahil, küçe, yaşayış ve ictimai binalar ve s. Onun beyninde, mumun üzerindeki kimi, yuxarıda qeyd olunanlar derin iz buraxdıqda, o, öz beyninde yaratdığını, şeher simasında özünde daşıyır. Bundan sonra, ona verilen yaddaşın gücü ile, şeherin müxtelif hisselerinin resmini tesevvür edir ve onların tipini daha deqiq teyin edir. O, yaxşı usta (demiurq) kimi şeheri daş ve ağacdan, yaratdığı obraza baxa-baxa, görünen ve hiss olunan şeyleri düzelde-düzelde, bütün qeyri material ideyalara uyğun olaraq tikmeye başlayır”. Filon elave edir; “buna benzer, Allah, dünyanı yaratmağa başlayır. Evvel o, öz ruhunda (öz tesevvüründe) hisselerin növünü (hisselerini) ve onları mücerred dünyada birleşdirir, hansı ki sonradan, bu nümuneye oxşar, hissiyyat orqanlarının qebul ede bildiyi dünyaya çevirir” (E.E.Urbax “Mudretsı Talmuda” İsrail.1989.s.61). Belelikle Eman, göyde, güneş remzinde olan ve ali idrakı tecessüm eden (misirlilerin Qor, yehudilerin Yahve, yunanlıların Zeus ve s. adlandırılan) Allah yaradır. Bu Allah, onun elinin göydeki “kölgesi” timsalında, sonradan onun yerde, gilden yaratdığı ilk düşünen insana ruh verir (bax.Platon “Timey” 68E, 69B-C). Bu ve diger rituallar vasitesi ile Eman öz elleri ile kosmosu canlı varlığa çevirir. Kosmosun canlı varlığa çevrilmesi zamanı xüsusi keçirilen rituallardan biri de, qedim hind menbelerindeki “Aşvamedxa” ritualıdır ki, buna “Şatapatxa braxmana”, “Tayttiriya samxita”, “Brixadaranyaka Upanişada” ve s. kitablarda rast gelmek olar. “Brixadaranyaka”da bu ritualın menası bele açıqlanır; “Aşvamedxa”dakı qurbanlıq at kainat atıdır: “Om! Qurbanlıq atın başı – bu seherin açılması vaxtıdır.onun gözü – bu güneşdir, onun nefesi- külekdir. Qurbanlıq atın bedeni – bu ildir, onun beli- göy, qarnı- göy saheleri, böyrü – dünyanın saheleri, sümükleri -ulduz, ezelesi –bulud, tükleri – ağac ve s.-dir”. Burada atı qurban keserek, kesme merasimi dövründe keçirilen ritualdan söhbet açılır. Atın bedeninin müeyyen üzvleri kainatın müeyyen saheleri ile elaqelendirilir. Diger terefden kahin “atın qarşısındakına göre gündüz, atın arxasındakına göre gece yaranıb” deyerek mantra oxuyur. Eyni vaxtda atın qarşısında qızıl qabdan, atın arxasında ise gümüş qabdan oda erimiş yağ tökmekle ritual yerine yetirilir. Demeli, burada yağ yandırmaqla fiziki, mantra oxumaqla söz ve brahman fikrinde bu ritualı formalaşdırmaqla eqli, yeni mental vasitelerle proses heyata keçirilir. Müdrikler yazır:“Xator öz işini himnle, adhvaryu-qurbanlıq formulu ile, müğenni ise oxumaqla, ümumilikde, bu üç vasite ile iş görülür. Söz bu dünya, fikir ise o biri dünyanın tecessümüdür. Qurban, söz ve ağılın gücü ile hereket edir, fırlanır”ve s.

“Aşvamedxa” ritualı ile bağlı sehnede sifarişçi, “Pradcapati” –nin adı ile adlanır. “Pradcapati hem qurbanlıq özü, hem ianeçi (kahin), hem qurbanlıq ritualı bütövlükde ve hem de qurbanın sifarişçisi kimi qurbanlığın hesabına göye qalxan Allahdır. Bir terefden o, bütün Allahları, o cümleden Aqnini yaradır, diger terefden Aqni qurbanlıq od kimi onun atası sayılır. Belelikle, ilk kosmik hadise baş verir ve Pradcapati özünü Allahlara qurban vermekle sonradan qurbanlıq kimi “ikinci Pradcapati” yaradır”. Bu ritual ümumilikde bir il davam edir ve nehayet, heçden qızıl nüve, qızıl başlanğıc emele gelir ve s. Diger yerde ritualın sifarişçisi, ölenden sonra onunla birleşen, ritualın yarısını eqli ile beyninde hazırlayan ve eyni zamanda brahman rolunu oynayan, hökmran Ac Eman adlandırılır. Bu ritualın izleri qedim Misir papirusunda Pta Allahı haqqındakı yazıda görünür: “Sia-onun üreyi, Xiu-onun ağzı, Ka –onun ağzında bütün mövcud olanlardır. Onun canı –Şu (hava), üreyi –Tefnut (nemlik), sağ gözü –gündüz(güneş), sol gözü –gece(ay), bedeni ise nundur(su qarışıgı) ve s.”. Eyni mezmuna biz Hörmüz haqqındakı yazılarda da rast gele bilerik: “Sonra o öz bedeninden dalbadal bütün şeyleri yaratdı; Birinci göy onun başından yarandı… Hörmüz onun içinde öz yaratdıqları ile yerleşdi. Yer onun ayaqlarından yarandı…Sular onun göz yaşlarından yarandı… Bitkiler onun saçlarından yarandı… Od, onun ruhundan yarandı ve onun işıqlı şüası sonsuz işıqda yarandı… ve s.”. Zeus haqqındakı orfik himnlerin birinde ise deyilir: “Dünyanın qüdretli esası olan ve bir Allahın bedeninde bir güc ve ruh kimi; od ve su, torpaq ve efir, gecenin qaranlığı ve gündüzün işığı fırlanır…Onun başı ve gözel sifeti – bu parıldayan göydür, etrafı ise nece deyerler qızıl teller…Onun gözü güneş ve üzbeüz dayanan aydır. Heqiqi şah ruhu –bu ölmeyen efirdir.Onun bedeni de bu derecede parlaqdır, ölçülmezdir, dağılmazdır, berkdir, çox güclü ezaları nehengdir: Allahın çiyni, sinesi ve enli beli – bu uzaqlara uzanan havadır ve s.” (V.V.Yevsyukov “Mifı o vselennoy” N.1988.s.89,s.81, s.81.). Gördüyümüz kimi “Aşvamedxa” ritualı kimi yazılar qedimde çox xalqlarda olmuşdur. İndi ise biz “Aşvamedxa” ritualına izah vermeye çalışaq. Lakin bundan evvel biz, bütün varlıqların esasını teşkil eden Platon materiyasının neden ibaret olduğunu, onun sirlerini araşdırmalıyıq.

Bildiyimiz kimi güneş sistemin hereketi, güneşde geden reaksiyalar neticesinde, onun işıq saçmağa başlanması ile eyni zamanda başlamışdır. Yaranmış güneş işığı tesir ede bileceyi bir sahede xaotik hereket eden planetlere düşerek, itaetetdirici işığın gücü ile bu planetleri nizamlı herekete getirmişdir. Herekete gelmiş sistem sesle müşayet olunaraq, eyni zamanda tebietin diger, “benzerlik” ve “elaqe” qüvvelerini yaratmışdır ki, bu qüvveler son neticede tebietin özünüberpa - “tamlıq” qüvvesinin yaranmasına sebeb olmuşdur. Mehz bundan sonra tebietde hava, su ve s. substansiyalar meydana gelmişdir. Qeyd edek ki, tebietin bu qüvveleri eyni zamanda qanun kimi çıxış edir. Demeli, Platon materiyası, işıq, hereket, ses ve magiyanın “benzerlik” ve “elaqe” qüvvelerinin birge yaratdıqları tebietin “özünüyaradış, özünüinkişaf ve özünüberpa” qüvvesidir. İşıq, ses ve hereket haqqında, elme demek olar ki, her şey aydındır. Lakin “benzerlik” ve “elaqe” qüvveleri bu güne qeder tedqiq olunmamışdır.

Tebietin “benzerlik” qüvvesi – “benzer - benzer yaradar” demekdir. Bütün tebiet tam qanuna uyğun şekilde hereket edir ve her gün, her saat tebietin müeyyen qanunları ile temasdadır. Novruz bayramının 1-ci günü yaz, 2-ci günü yay, 3-cü günü payız,4-cü günü qış feslinin ümumi veziyyeti ile elaqedardır. Yeni eger bayramın 1-ci günü havalar soyuq keçse, demeli yaz fesli soyuq olacaqdır. Eyni derecede bütün diger fesiller de beledir. Ana betnine düşen uşağın xüsusiyyetleri müeyyen günlerle elaqedardır. Uşaq ana betninde ilk terpenende ana kime baxsa, uşaq o adama oxşar. Yaxud uşağın “ilk tikesini” kim verse,uşağın xasiyyeti o adamın xasiyyetine benzer. “Müeyyen gün” ananın qoluna yazda açılmış gül deyse, uşağın qolunda da gül şekli olar ve her yaz uşağın qolundakı gül, açmış kimi qızarar. Eger siz göyde ulduz sürüşende üzünüzdeki xırda sızaqları eyni süretle desmalla silseniz, ulduz itende sızaqlar da yox olar. Qedim folklor araşdırıcısı Ceyms Frezer tebietin bu qüvvesini “qomeopatik magiya” adlandırmışdır. Tebietin mehz bu qüvvesinin tesiri altında insan beyni düşünme qabiliyyetine malik olmuşdur. Damarlardakı qan çayda axan suya benzeyerek herekete gelmişdir ve s.

Tebietin “elaqe” qüvvesi – “elaqede olmuş cisimler ayrılandan sonra da öz elaqesini itirmir” demekdir. Yuxarıda biz “benzerlik” qüvvesi haqqındakı misalda uşağın qolunda emele gelmiş gül şeklinin her yaz fesli çiçekler açan kimi qızaracağını yazdıq. Bu o demekdir ki, tebietle gül şekli arasındakı elaqe saxlanılır. Yaxın adamın başına bir hadise gelende, adamda olan qeyri-adi heyecan hissi hamıya tanışdır. Qedimde qırxılmış saçların, dırnaqların düşmen eline keçmesinden mehz tebietin bu qanununa göre qorxurdular. Bu qüvvenin tesiri neticesinde tebietde xüsusiyyetler meydana gelmişdir. Bu qüvvenin tesiri altında insan beyni yaddaşa malik olmuşdur. Mehz insan beyninin bu qüvvesinin tebietin “elaqe” qüvvesinde hereketi ile Nostradamus, Vanqa kimi psixometrler zamanda hereket ede bilmişler. Frezer bu qüvveni “kontaqioz magiya” adlandırmışdır ve s.

İşıq özünün yaratdığı hereket ve qüvvelerden keçib sethe düşdüyü zaman o, bu ve ya diger qüvvelerin tesirine meruz qalaraq zeifleyir, süreti azalır. Sethe düşüb zeifleyen işıq, tesir, dövr ve şerait müxtelifliyinde materiallaşma meydana getirir. Bütün varlıqlar, yeni kristal, bitki ve heyvanat aleminin hamısı müxtelif şeraitde zeiflemiş ve materiallaşmış işıqdır. İşığın herekete gelmiş sistemde zeiflemesi, bütöv bir ansamblın, o cümleden nemliyin ve havanın yaranmasına sebeb olmuşdur. Bir sebeb müeyyen bir neticeni doğurur ki, bu netice de diger bir neticenin sebebi rolunu oynayır. Belelikle, mehz sebeb ve netice silsileleri bütün kainatın inkişafına getirib çıxarmışdır. Platon materiyasının ve tebietin bu sirlerini bildikden sonra qedim mistik yazılara izah vere bilerik.

“Aşvamedxa” ritualında qurbanlıq at kainatla eynileşdirilir ve bu fikir defelerle tekrarlanaraq brahmanın beyninde öz yerini alır. Biz qeyd etdik ki , söz eyni zamanda işıqdır, insan beyni ise zeiflemiş işığın materiallaşmış formasıdır. Yaddaş, tebietin “elaqede olmuş cisimler ayrılandan sonra elaqeni saxlayır” qanun ve qüvvesinin insan beyninde tecessüm formasıdır. Tefekkür, derketme ise, tebietin “benzer benzer yaradar” qanun ve qüvvesinin insan beyninde tecessümüdür. Demeli, “qurbanlıq at kainat atıdır” demekle, brahman söz, beyin enerjisi ile, eyni zamanda elinde at fiqurunu, kainatın remzi olan fiqurla birleşdirmekle atı kainata “bağlayır”. Sözün eyni zamanda işıq olduğunu nezere alsaq başa düşerik ki, at tebietin “elaqe” qüvvesi vasitesile kainata bağlanır. Sonra atın hisseleri ayrı-ayrılıqda kainatın hisseleri ile eynileşdirilir; Atın başı seherin açılma vaxtıdır, atın gözü güneşdir, atın nefesi külekdir ve s. eynileşdirmede atın hisseleri söz, hereket ve fikir enerjisi, “benzer” ve “elaqe” qüvveleri ile birlikde, faktik gözegörünmez enerji ile, kainatın hisseleri ile bağlanır. Brahman meditasiya vasitesi ile bütün deyilenleri fikrinde bir-biri ile bağlamaqla yerleşdirir. Daha sonra kahin atın qarşısında qızıl qabdan oda yağ tökmekle seheri, atın arxasında gümüş qabdan oda yağ tökmekle geceni yene de mantra ve s. ritualla atla bağlayır. Burada qızıl – güneş menasında seherin, gümüş ise ay menasında gecenin remzidir. Bu ritual geceni, gündüzü tebietin “elaqe” ve “benzer” qanun ve qüvvesi vasitesile atla bağlayır.

Diger terefden bilirik ki, madde ve xasseden ibaret olan her bir varlıq kimi, atın da bedeni maddeni, ruhu-canı ise xasse timsalında işıq enerjisini temsil edir. At ölenden sonra onun işıq enerjisi, yeni ruhu, kahinin ritualı ve brahmanın söz-fikir enerjisi vasitesile müşayet olunaraq göyde toplanır. Toplanmış bu enerji, oxunan mantranın, yandırılan yağın ve diger hereketin hesabına brahmanın fikrindeki kimi, kainatın qeyd olunan hisseleri ile elaqe saxlayır. Bu zaman kainatın hisseleri atın bedeni, toplanmış enerji ise atın başıdır. Atın başı ise eyni zamanda bu enerji daxilinde bilavasite Emana tabedir, yeni yığılmış enerji hem de Emanın fikridir. Bu baş, sinir sistemine çevrilmiş, kainatı ehate eden materiyanı idare edir. İnsan beyninin isteyi ile, sinir sistemi vasitesile el-qolunu idare etdiyi kimi, Eman da atın başı remzinde toplanmış enerji vasitesile kainatı idare edir. Demeli, mifologiyalardakı kentavr, buraq adlanan insanbaşlı at, kainatı bu gün de idare eden Pir Emanın obrazıdır.

Yazılardan göründüyü kimi Pir Eman fiziki öldükden sonra onun ruhu, göyde güneş remzinde topladığı öküz, at, qoç, ilan ve s.canlıların ruhları ile birleşib, “sahibkeran”a çevrilir. Göyde “keyan” taxtında Eman, atın gözünü güneşe bağladığı üçün – güneş vasitesile görmeye, küleyi atın nefesile bağladığı üçün külek yaratmağa, atın ezelelerini buludla bağladığı üçün yağış yağdırmağa ve s. tebiete fiziki tesir etme qabiliyyetine malik olur.

Yazdıqlarımızdan bele çıxır ki, Firdovsinin, “göyde keyan taxtı qurub, divin çiyninde taxta çıxan ve göyde güneş kimi qerar tutan” Cemşidi, Pradcapati kimi, Emanın qedim edebiyyatlarda qeyd olunan minlerle obrazlarından biridir.

Filona göre yehudilerin Yahve Allahı bedensiz, tek, özüne benzer ve özne beraberdir. O, tek olduğu üçün sadedir ve qarışığı yoxdur. Yahve – temiz ağıl, yaxşı ve gözeldir. Bu dünyadan kenar, kamil olduğu üçün o, bu dünyanı yaradır. Büsbütün özüne qapalı olduğu üçün, Yahve dünyanı bilavasite yarada bilmir, çünki o ruhdur, maddi tebiet dünyasına yaddır, ona göre kenardır, nece deyerler transendentaldır. Buna göre de ona vasiteçi lazımdır. Allahın dünyanı yaratmasinin vasiteçisi loqos ve ideyadır. Loqos Allahın ve ideyanın atributu kimi Allahdan evvel olmuşdur. Sonra onlar nisbi azadlıq qazanmış, Yahveden kenar loqosun bedensiz dünyasını yaratmış ve sanki onun içinde yerleşdirilmiş ideyadır. Lakin ideya tekce obrazlar yox, eyni zamanda şeyler yaradan varlıqdır. Buna göre de onlar gücdür. Allah loqosdan, öz atributundan yüksekdir, ona göre de tebiet qanunlarını pozub möcüze göstere bilir ve s. Demeli Filona göre , temiz ağıl ve temiz loqosdan ibaret olan ruh, öz iradesi ile dünyanı yaradır. Mütexessisler esaslı olaraq tesdiqleyir ki, heqiqetde Filon “Memfis ilahiyyatının abidesi”ni tekrar edir, harda ki, Pta Allahı da eyni ile hereket edir (“Kultura drevneqo Yeqipta” M1976.s.221). Bu ise o demekdir ki, Yahve obrazı öz kökleri ile, ondan çox evveller yaranmış Misir dinine gedir. Misir Allahları siyahısına semit Allahları olan Kadeş, Anat, Astarta ve s. daxil olması yazılanlara sübutdür. Dünyanın yaranmasının Memfis nezeriyyesine göre Pta Allahı demiurq olmuşdur. O dünyanı ve Allahları öz ilahi sözünün gücü ile yaratmışdır. Burada açıq yazılır ki, Atum “doqquz Allah”la (enneada) , Pta Allahının ağzından yaranmışdır. “Amon Allahına alqış”ın Leyden variantında deyilir: “Üç Allahlar – Amon, Ra ve Pta – bütün Allahlar menasındadır. Onlara tay yoxdur. Amon, hansı ki öz adını gizledir, o, öz üzü ile Ra ve bedeni ile Pta-dır”. Diger metnde Amon , “beden üzvleri Oqdoada olan ve özünü Ptah (Pta) kimi yaratmış Tanen” ve ya “ilkin Allahlara doğum vermek üçün özünün Tanen kimi dönüşünü heyata keçirir” ve s.

Tanınmış misirşünas C. Uilson yazır: “Bizi maraqlandıran metn onunla başlayır ki, Ptah (Pta), Nun – ilkin sularla eynileşdirilir, hansından ki, yaradıcı Allah sayılan Atum yaranır. Bu Ptahı güneş Allahının selefi edir ve bu birinciliye diger metnlerde nadir rast gelinir. Bizim metnde ise Ptahın Atumu nece emele getirmesi geniş tesvir olunur. “Ptah, böyükdür; O – doqquz Allahın ürek ve dilidir…hansı ki, Allahları mayalandırmışdır… (ne ise) Atum obrazında ürekde tecessüm etmiş ve dilde tecessüm etmişdir”. Belece Atum düşünülmüş ve yaradılmışdır. Heç neden yaradıcı Allah, Atum ideyası emele gelmişdir. İdeya Tanrı dünyasının “üreyinde meydana gelmişdir”: bu ürek ve ağıl Ptah özüdür”; sonra ideya tanrı dünyasının “dilinde yaranmışdır”; bu dil ve nitq Ptah özü olmuşdur”. Misirli gözel, maddi obrazlardan istifade edir, onun nitqi elliptikdir: “Atum - obrazında ürekde yaranmış ve dilde yaranmışdır”, lakin onun nece yarandığı aydınlaşdırılmır. Bu terminlerin özünde fikir ve yaranış haqqında tesevvür tamamlanmışdır. Lakin enenevi yaradıcı Allahın törenişinden sonra da Ptahın yaradıcı gücü qurtarmır. “(Bütün Allahların gücünü) yerleşdiren böyük ve qüdretli Ptah, bu üreyin (emelin) ve dilin (emelin) vasitesile beraber şekilde onların ruhlarını da yerleşdirir”.

Yaradıcı başlanğıc Allahların emele gelmesinden sonra da sönmür. “Baş verdi ki, ürek ve dil bu telim vasitesi ile (beden) üzvlerinin (hamısını) o, (Ptah) – her bedende (ürek şeklinde), her nefesde (dil şeklinde), bütün Allahları ve bütün insanları, ve (bütün) heyvan, bütün heşerat ve bütün (her bir ) canlıları, o (Ptah) fikri vasitesile (ürek şeklinde) ve emri (dil şeklinde) ile bütün her şey onun isteyi, idare edir”. Başqa sözle qarşımızda tekce möcüzeli yaranış ve fikrin sözle ifadesi deyil. Atumu ilkin sularda töreden, emele getiren yaradıcı prinsip, indi de işleyir. Harda ki, fikir ve emr var, orada Ptah töredir. Metnler hetta, Atumun Şu ve Tefnutu yaratdığı enenevi töretme tesevvürü ile, Ptahın Şu ve Tefnutu adlandırıb ve bununla da onları yaratması aktını ferqlendirir. Ptahın diş ve dodaqları – yaradıcı nitqin yaratma orqanıdır. Atum haqqında mifin birinde, Şu ve Tefnut yaradıcı Allahın toxumaxıtma mehsuludur. Belelikle, Ptahın diş ve dodağı, Atumun el ve toxumu ile eynileşdirilir ve s.” (Q.Frankfort, Q.A. Frankfort, C.Uilson, T.Yakobsen.“V preddverii filosofii” M1984.s.67,68).

Daha sonra Şu ve Tefnut yeri ve göyü – Qeba (Qaba F.G.) yer Allahı ve Nut göy ilahesini yaradır. Qeba ve Nut ise öz növbesinde Osiris (Oziri) Allahı ve arvadı İsidanı ve Set Allahı ve arvadı Neftidanı töredir.

C. Uilsonun getirdiyi sitatlardan açıq görünür ki, bu metnlerde sözle beraber, eyni zamanda heyata keçirilen ritual da tesvir olunur. Meselen, beden, fikir deyende – üreyin; nefes, emr deyende - dilin ; ürek, dil deyende ise - emelin xüsusi qeyd olunması onu gösterir ki, burada bir sözle iki ve daha çox mena nezerde tutulur. Buradakı magik söz oyunu ona getirib çıxarır ki, dünyanı idare eden Atum, tebiet ve varlıqlara bilavasite söz ve fikir vasitesile tesir ede bilir. Demeli, eger Atum Allahının yerdeki nesli olan hansısa Pir-in müeyyen “söz”ü, tebiete fiziki tesir ede bilirse, öldükden sonra bu Pir-in ruhu, tebiete “fikri” vasitesile tesir gösterir ve s. U.Bac özünün “Yeqipedskaya reliqiya. Yeqipedskaya maqiya” kitabında yazır: “Dini kitablardan biz bilirik ki, qedim Misirde magiyanı bilen ve ondan istifade eden kahin ve ya adam sonsuz güce malikdir. Onun sözü, öz iradesi ile insanı müxtelif formalara salır, onun ruhuna imkan verirdi ki, heyvan ve ya diger varlıqlara keçsin. Onun sözü ile cansız eşyalar ve tesvirler dirilir ve onun emrini heyata keçirmeye çalışır. Tebietin gücü onun hökmünü qebul edir: külek ve yağışlar, tufan ve qasırğalar, çay ve denizler, xestelik ve ölüm, onun düşmenlerini ve ya qeyd olunan düşmeni mehv etmek üçün qalxırlar”(s.169).

Qedim yazıların yalnız bir-iki sitatına nezer saldıqda biz gördük ki, Allahın yaradılması haqqında menbelerde istenilen qeder melumatlar var. Sadece bu melumatları analiz edib, onları ardıcıllıqla düzmek lazımdır. Qedim Misir yazılarında Allahın dünyanı tek yaratması ve bütün sonrakı Allahların, bu tek Allahın müxtelif obrazları olması xüsusi qeyd olunur. U.Bac öz kitabında “Nesi Amsu-nun papirusu”ndan maraqlı bir metnı tercüme etmişdir. Burada Eman Allahın Platon materiyasında, yeni kainatın işıq sularında ruhlar dünyasını yaratması prosesi remzi açıqlanır: “Men, inkişafı inkişaf etdirerek, inkişaf edirdim – yeni ilkin materiyadan zahire çıxdım, hansını ki, men yaratdım; Men ezeli materiyadan zühur etdim. Menim adım Auseres (Osiris), ezeli materiyanın toxumudur. Men bütövlükde öz irademi bu torpaqda heyata keçirdim, Men böyüdüm ve yerine yetirdim, Men onu öz elimle möhkemlendirdim. Men tek idim, çünki heç ne doğulmamışdı; onda men özümden ne Şu-nu, ne Tefnutu töretmedim. Men öz adımı öz ağzımla, sözün gücü kimi çekdim, - ve Men birden özümü inkişaf etdirdim. Men özümü, Xepera inkişaf Allahının formaları vasitesile inkişaf etdirdim ve Men ilkin materiyadan üze çıxdım, hansı ki, ilkin zamanlardan çoxlu inkişafı inkişaf etdirmişdi. Bu torpaqda o vaxt heç ne mövcud deyildi ve Men her şeyi yaratdım. O vaxtlar heç kim yox idi ki, menimle birge yaratsın. Men orada bütün inkişafı, Allah ruhu vasitesile yaratdım, hansını ki, orada yaratmışdım ve suların dibinde hereketsiz qalmışdı. Men orada durmaq üçün yer tapmadım. Lakin üreyimde Men güclü idim ve özüme dayaq yaratdım ve yaradılmış her şeyi yaratdım. Men tek idim. Men öz üreyime (ve ya irademe) dayaq yaratdım, ve çoxlu varlıqlar yaratdım, hansı ki, Xepera inkişaf Allahı kimi inkişaf edirdiler ve onların töremeleri, onların yaranması ile inkişafdan emele gelirdiler. Men özümden Şu ve Tefnut Allahlarını yaratdım ve tek olaraq Men üç oldum: onlar menden çıxdılar ve bu torpaqda yaşamağa başladılar…” (U.Bac. “Yeq.rel. Yeq. maq.” M.2000 s.29,30) .

Yazdıqlarımızdan çıxan ümumi netice odur ki, Eman maqik rituallar vasitesile göyde ruhlar üçün mekan yaradır ve göyü de ona tabe edir. Metnlere göre insan öldükde, onun ruhu öz doğma sahilini keçib dünya sularına daxil olur ve bu zaman o keyfiyyetce deyişir. Parçalanmayan ruh başqa ölçü mekanında yaşamağa başlayır. İlk cümlelerini bu deyişmeye hesr etmiş Ovidiy “Metamorfoza””sını bele başlayır: “İndi size yeni forma almış bedenler haqda danışacağam. Allahlar, - axı bu çevrilmeye siz qerar verdiniz””. Bele çıxır ki, göye qalxmış ruh yeni forma alıb orada ebedi yaşayır. “Quran”da bu fikir bele ifade olunur: “Sizi yaradan, size ruzi veren, sonra öldüren, sonra da dirilden Allahdır”” (30:40). Bu ise o demekdir ki, heqiqeten de insan o dünyada mehz Allahın sayesinde ölümsüzlük qazanır. “Quran”da ruhlar dünyası haqda nezere çatdırılır ki, mö”min adamlar üçün o dünyada şerab çayı, bal kimi temiz çaylar axır, müxtelif meyveli ağacları olan bağ salınmışdır. Burada dadı deyişmeyen süd gölü var. Mö”minler üçün burada pak zövceler var ve insanlar orada ebedi xoşbext yaşayırlar” (4.57:9.72:47.15-17). O dünya haqqında qedim menbelerde çoxlu melumatlar var ki, onların biri de Platonun fikirleridir. “Fedon”” eserinde Platon insanın ölenden sonra o dünyaya düşüb orada ebedi yaşamasını reallıq kimi gösterir ve qeyd edir ki, “orada da insanlar yerdeki kimi yaşayırlar. Onların da orada öz mebedleri, müqeddes yerleri var ve onlar o dünyada, yeni cennetde derdsiz-qemsiz ömür sürürler. O dünyadakılar yerdeki insanlarla yuxugörme ve s. telepatik yollarla elaqe saxlayırlar... Bizim üçün su, deniz nedirse, onlar üçün o havadır. Bizim üçün hava nedirse, onlar üçün o efirdir. Onlar heç vaxt xestelenmirler. Ağılda, görme ve eşitmede onlar bizden, hava sudan ve efir havadan ne qeder temizdirse, bir o qeder ferqlenirler”” (“Fedon”” 110, 111).

Yazdıqlarımızdan bele neticeye gelmek olar ki, “Kitabi Dede Qorqud””dakı, “oğuzun içinde temam vilayeti zahir olmuşdu”” cümlesinde söhbet, yerdeki Oğuz elinin içinde, yerden göye ucalan ikinci dünya, yeni ruhlar dünyasının yaranmasından gedir. Mütexessisler qeyd edir ki, qedim Misirde görünen ve görünmez varlıqlar, o cümleden ruh da bütöv maddi varlıq hesab olunur. Buna göre de qedim menbelerde ruhlar dünyasındakı hadiseler bu dünyadakı hadiselerle eyni formada gösterilir (“İst.Dr.Vos.” M.88. 2 his.s.378). Eger biz faktlara nezer salsaq görerik ki, heqiqeten qedim menbelerde insanların mehz bu menada göyden yere enmeleri haqqında melumatlar var. A.Oppenheymin yazdığına göre Mesopotamiyanın mehşur çarlar (şahlar) siyahısı”, yeni “kutiler sülalesinin hakimiyyeti mifik dövrlerden, yeni “çar hakimiyyeti”nin “göyden yere” endiyi dövrlerden başlanır” (A.L.Oppenheym “Drevnyaya Mesopotamiya” M.80.s.146). Eyni yazıya biz ereb qaynaqlarında da rast gelirik. El - Kufi “Kitab el-fütuh”” eserinde yazır: “Salman ibn Rebiyye ve İran ehalisinden onunla gelenler Ermenistana daxil oldular. Yerli ehali bir birine deyirdi ki, üstümüze gelen tayfa, deyilene göre, guya göylerden enmişdir ve guya bu adamlar ölmürler ve silah onlara heç bir xeter yetirmir” (“Azerbaycan tarixi üzre qaynaqlar” B.89.s.59). Bele çıxır ki, Salman ibn Rebiyye de “kuti sülalesi”ndendir. Diger terefden burada söhbetin ereb adlandırılan pir, seyid, şıx ve s. müqeddeslerden getdiyi aydındır. Dede Qorqudun deyimlerde pir adlandırılması bizim fikirlerimizin doğruluğunu bir daha sübüt edir. Qedim Misirde firon sözü olmamışdır. Pir-a sözü orada firon menasında işlenmişdir ki, sonradan yunanlar bu sözü firona çevirmişler. Bele çıxır ki, “cedd””lerinin gücü ile möcüze göstere bilen pir, şıx, seyid ve s. müqeddesler, Misirin ilk piri olan Tektüz Emanın neslidirler. Bu gün de Azerbaycan ehalisi olan Peşteser, Perimbel ve s. seyidleri xüsusi qeyd edirler ki, “biz Yemen vilayetinden gelmişik ve biz adi adam deyilik, çünki biz Allahın nurundan yaranmışıq. Eger adi adam ölene qeder yeyirse, biz ölenden de sonra yeyirik””.

Bütün bunlar o demekdir ki, Azerbaycanda yaşayan müqeddesler, Azerbaycanın en qedim sakinleri olan kuti/quti sülalesinin neslidir. “Kitabi Dede Qorqud””da bu müqeddesler “xud möminler”” adlandırılır. Qut/xud/xuda sözlerinin Allah menasını vermesi hamıya melumdur. Bu halda Qorqud sözünün Qor Allahı fikrini ifade etmesi yazdıqlarımızın doğruluğunu sübut edir. Buradakı “mömin” sözü ise sufilik baxımından “ümman”” sözü ile eyni mena daşıyır ki, bu da Platonun materiyası, yeni yer küresini ehate eden “işıq okeanı” ” menasındadır. Ümman sözü “Kitabi Dede Qorqud”da” umman/emman denizi” şeklinde verilmişdir. Menbelerde quti tayfalarını “umman-manda”” adlandıraraq, onların “deniz xalqı”” olmasını xüsusi qeyd edirler. Keniq de umman-manda tayfasına fantastik deniz xalqı kimi baxır (İ.M.Dyakonov “İstoriya Midii” M.L.56.s.79). Quti, umman-manda ve Midiya tayfalarının menbelerde bir-birlerini evez etmeleri, onların eyni tayfa olduğuna işaredir. Babil tarixçisi Berossa göre, kutilerin 21 şah sülalesi midiyalıdır ve onların içinde Zerdüşt de var. Panodora göre midiyalı Zoroastr yeni kosmik eranın sebebkarıdır (orada.s.36,39). Qedim melumatlara göre Zerdüştün veteni “dünya çayı”ndan o yandadır ki, yunanlar bu çayı ya deniz”, ya da okean” adlandırırdılar”. Platonun (psevdo) “Pervıy Alkiviad””ı ile elaqedar şerhçiler yazılır: “Deyirler ki, Zerdüşt Platondan 6000 il böyükdür... deyilene göre, guya o ellindir ve guya o böyük deniz vasitesi ile materike keçmişdir” (orada s.377). Bele çıxır ki, Zerdüşt kainatın işıq denizi olan ümman deryasına köçmüş ve orada yaşayır. Diger terefden Moisey Xorenski yazır ki, “Zerdüşt mar neslinin banisidir””. Ümumiyyetle, 10-cu esre qeder bütün ermeni menbeleri Atropatena ehalisini marlar, yeni midiyalılar adlandırır. Sebeos, Atropatenada Şehrmar şeherinin olmasını yazır ki, bu da marlar şeheri demekdir. Nezere alsaq ki, Zerdüşt/Zoroastr adı sufiliye göre Oziri-istar, yeni Azer Allahı menasını verir, onda razılaşarıq ki, misirlilerin de ecdadı Azer Allahı olmuşdur.

Bu deyim ve revayetlerin menası odur ki, Dede Qorqud kainat sularında ebedi dirilik qazanan yegane insandır. Demeli, umman-manda xalqı, işıq okeanında ölümsüzlük qazanan Mandanın, yeni Eman Atanın xalqıdır. Mar tayfalarının pir, seyidler olmasına heç şübhe ola bilmez, çünki bu gün de seyidlerin adlarının qarşısında mir/emir” (müq. et Marağa), yeni mar sözü qeyd olunur. Onların “Ağa”” adlandırılması ise qedim Misirin Qor Allahı ile bağlıdır ki, menbelerde Qor Allahına “Axa””, yeni “Ağa”” da deyilir.

Kitabda menbeleri bezen göstermemeyimizin sebebi odur ki, bu faktlar bütün tarixçilere yaxşı melumdur.

“Talmud”” yazır ki, “Süleyman peyğemberin Allah üçün tikdiyi evin erazisinde, yeni moria torpağında, İbrahim peyğember İsağın qollarını bağlamış ve bu yerde Nuh gemiden düşüb qurban kesmişdir… ve Adem de burada yaradıldıqdan sonra qurban kesmiş ve o mehz bu torpaqdan yaranmışdır...”ve s.”(“Talmud” 5t.1903.S.Peterburq.s.3). Demeli, Adem Ararat torpağından yaranmışdır ve buradakı moria adı da tebii ki, marlar torpağı menasındadır.

Menbelerde mar, amoreyler, yeni “Mar-tu” adı, “Ta-meri” kimi de yazılır ki, bu da Misir ölkesi demekdir. Bezi alimlerde artıq fikir yaranmışdır ki, (mes. İngilis misirşünası Xornblauer) Osiris yerli Misir Allahı yox, ön asiyadan “gelme”dir (M.A.Korostovtsev “Reliqiya drevneqo Yeqipta” M.76.s.124). Turayev yazır ki, Kadeş, amoreyler ölkesinde, yeni Aziru şahlığında mühasireye alınmışdır (B.A.Turayev “İst.Dr.Vos.” T.1.s.304). Bele çıxır ki, Qutide - amoreyler ölkesinde yerleşen Kadeş şeher – qalası, esil Misirde, yeni Midiya torpağı olan Aziru – Oziri elinde yerleşir.

El-İstehri (IX esr) yazır ki, Atropatenanın şahlığının serheddini Azerbad teyin etmişdir [10,130]. İbn el Müqeffa (Yaqut el-Hemevi “Mücam el-Buldan” B.83,s.7) ve El Hemedaniya göre Azerbaycan öz adını Azerbaz ibn el İran ibn es-Sud ibn es Sam ibn El Nuh kelmesinden götürmüşdür. “Quran”a göre Azer İbrahim peyğemberin atası olmuşdur. Diger terefden türklerin İbrahim peyğemberin nesli olması haqqındakı revayetlere Teberi (1,248), ibn el- İbri (s.14), ibn el Fakih ve s. eserlerinde rast gelinmesi fikrimizin doğruluğunu sübut edir. Alimler ereblerle evrenlerin qohumluğunu tesdiq edirler. Lakin onlar bu qohumluğun Azerbaycan xalqı vasitesi ile olduğunu tesevvür etmirler. El Yequbi yazır ki, Azerbaycan ve onun etrafının ehalisi El Azeriyye ve El Cavidaniyye parslarının qarışığıdır (61,s.59). Mütexessisler qeyd edirler ki, qedim fars yazıları ile ancaq şah yazıları ve Persopoldakı yazılar yazılmışdır. Ümumi yazı dili ise Aramey ve Elam yazılarıdır. Bu ise o demekdir ki, Fars dili de, Latın, Ermeni, Yunan, Assiriya ve s. dilleri kimi sufilerin gizli “quş”” dilidir. Bu dili birbaşa yox, yalnız remzi menada başa düşmek olar. Fars/pars sözünün “pir ruhu”” menasını vermesi onu gösterir ki, burada da söhbet ruhlar dünyasından gedir.

İlk insanın yaradılması ile elaqeder diger faktlara nezer salaq. Yunan mifologiyasına göre neheng insan – Allahlar, tepegözler qırıldıqdan, “uzaq adaya” sürgünden sonra, neheng Prometey, Baş Allah Zeusin yanına gelib, Allahlardan zeif, lakin düşünme qabiliyyetine malik insan yaratmaq üçün ondan icaze alır. Gilden bir neçe insan fiquru düzelden Prometey nehayet en optimal variant seçib, Allahdan ona ruh vermesini xahiş edir ve Zeus ilk düşünen insanı dirildir. Belelikle, yerden, Allahlara melum olmayan düşünen varlıq, yeni insan qalxır. Esxil özünün “Qandallanmış Prometey” eserinde açıq yazır ki, “…uşaq kimi ağılsız insanlara men düşünme qabiliyyeti, ağıl verdim, bütün elm, medeniyyet ve s. her şeyi men onlara öyretdim ve s.”(490-520). Bele çıxır ki, düşünen insanları mehz neheng Allah sayılan Prometey öz elleri ile yaratmışdır. Lakin qedim Misir revayetlerine göre, Prometeyin gördüyü bütün bu işleri Xnum Allahı görür. O, dulusçu dezgahında ilk kişi ve qadın yaradır. Oziri (Oziris) Allahı ise bütün insanları heyvan seviyyesinden çıxarıb, onlara elm, medeniyyet ve s. öyredir. Babil eposuna göre Prometeyin bu işlerini, gilden ilk insan yaradan Marduk Allahı görür. Firdovsiye göre ise mehz Cemşid insanı heyvan seviyyesinden çıxarıb, onlara elm ve medeniyyet verir.

Yazdıqlarımızdan göründüyü kimi, ilk düşünen insanın yaranışını eyni zamanda Prometey, Marduk ve Xnumla bağlayırlar. İnsan yaratmış Mardukun adı, Mar Allahı menasını verir ki, burada duk/kud/qut/xud sözleri Allah demekdir. Bele çıxır ki, ilk insanı Marlar Allahı, daha deqiq desek, marların banisi olan Zerdüşt yaratmışdır. Ve onun da adının açması Oziri – İstar, yeni qedim Misirin Oziri Allahı fikrini ifade edir. Eger biz qedim dilçiliyin samitler qanununu Prometey adına tetbiq etsek görerik ki, Prometey adı ile Pir Maday/Midiya (yeni firon Midiya –F.G.) adları eyni menalı sözlerdir. Prometeyin diger obrazı olan Oziri Allahının adı da qedim dilçiliye göre Azer adı ile eyni menalıdır. Ümumiyyetle, Azer sözünün pehlevice “od” menasını vermesi ve qedim Misirde de Oziri sözünün – heyat enerjisi, od fikrini ifade etmesi, Prometey odunun mehz Azer enerjisi olduğu qenaetine gelerik.

Mövzumuza qayıdaraq nezere alsaq ki, insanı yaratmış diger Allah Mardukun adı da bilavasite Mar torpağının adı ile bağlıdır, onda başa düşerik ki, Prometey, Oziri ve Marduk adları bilavasite Ademi yaratmış tek Allahın müxtelif adlarıdır. Revayete göre Prometey Qafqaz dağlarına qandallanır ki, Herakl ölüm şahlığının qapısı olan Kadus ölkesine gelib onu xilas edir. Prometeyin Qafqaz dağlarına vurulması ve onun minilliklerle bu dağlarda eziyyet çekmesi, Pir (firon) nesli olan Midiyalıların esrlerle burada yaşaması demekdir. Ölüm şahlığının qapısı olan Kadus ölkesi ise “Tövrat”da, Musanın “ved olunmuş torpaq”” saydığı “Kades-Varni”” ölkesidir. Kadus ölkesi bütün antik menbelerde Atropatenanın şimal-şerqinde yerleşir. Bu haqda Polibiy, Tit Liviy, Pompey Troqa, Kursiy Ruf ve s. tarixçiler yazmışlar. Bu yer onların yazdığına göre Azerbaycanda, Savalan etrafından Xezer denizine qeder olan erazini ehate edir. “Tövrat”dakı Kades-Varni adının indiki Ver-Gedüz adına uyğun gelmesi ve Yunan menbelerindeki ekser adların bu erazide olması onu gösterir ki, seyidlerin Piran adlandırdıqları bu erazi bilavasite gösterilen suallara cavab verir.

“Tövrat”da qeyd olunur ki, Allahla Yaqub sübhe qeder tutaşır ve Allah onu İzrail adlandırır. Onların tutaşdığı yere ise Yaqub Panuel adı verir (Bıtie 32:30). Yaqubun Allahla tutaşması, Emanın tebiete qalib gelib Qaba alemi, yeni Oziri Allahını yaratması demekdir ki, İzrail adı da mehz bu menada Oziri, yeni Azer Allahının eli demekdir. Oziri Allahının yarandığı yerin Panuel adlanması, göydeki elin Pan eli adlanacağına işaredir. “Kitabi Dede Qorqud””da yazılır ki, Yegnek yuxuda iken, ala gözün açıb dünya görür. Ağ-boz atlar çapdırar alpanlar görür. Ağ işıqlı alplarla beraber orada Dede Qorqudu ve dayısı Emeni görür”. Yegnekin ikinci dünyanı, oradakı alpları, alpanları yuxu kimi görmesi, onun ikinci dünyanın qapısından keçmesi demekdir. Demeli, Panuel ele Alpanlar yurdu olan ruhlar dünyasının qapısı, yeni dünya ağacının ucaldığı yerdir. İkinci dünyanın “iç el”” olması, onun çel/çol sözleri ile eyniliyi demekdir. Qeyd edek ki, bütün qedim xalqların yazılarının esil menası bilavasite samitler qanunu ile açılır. Bele çıxır ki, ikinci dünyanın qapısı alpanlar yurdunda, yeni çol torpağında yerleşir. Maraqlı haldır ki, “7-ci esr Ermenistan coğrafiyası””nda Ermenistanın sol sahilinde iki ölke adı, Lpin ve Çola adı çekilir. “Alban tarixi””nde ise yazılır: “... menim atam bu 3 ölkeni - Aqvaniya, Çoqa ve Lpiniyanı ebedi mülkiyyete alıb” (2.b 14). Buradakı Çoqa sözü tebii ki, “Kitabi Dede Qorqud””da “iç el”” sözünün evezine bezen “üç oq”” sözünün yazılması ile elaqedardır. Bildiyimiz kimi oq, aqa, ağa sözleri ğuz, oğuz sözleri kimi heyat enerjisi” anlamındadır. Demeli, üç oq”, yeni çoq sözü de iç Oğuz menasını verir. Lpiniya sözü ise Alpaniyye-Alpan ölkesi fikrini ifade edir. İç elin, eyni zamanda Emanın ruhu olduğunu nezere alsaq, qebul ederik ki, “issi el””, yeni “sel” sözü de çol sözü ile eyni menalıdır. Teberi qeyd edir ki, Azerbaycanın qonşusu “Xezer ölkesi idi ve bu yer Sul adlı xalq terefinden tutulmuşdu” (Teberi 1.896).

El Belazuri ise “Kitab Fütuh el Buldan”” eserinde gösterir ki, “... O, (Qubad) Arranda Beyleqan şeherini, bütün ölkenin baş şeheri Berdeni ve Qebele şeherini (burası Xezerdir) tikdirdi. Sonra o Şirvan vilayeti ve Allan (ellin-F.G.) qapıları arasında bişmemiş gilden sedd çekdirdi, gil divar boyu 360 şeher saldırdı” ve s”. “Tarixi Derbendname””de (45,94) qeyd olunur ki, Derbend hasarı tikildikde qalalardan biri Alpan qalası olmuşdur. B.Dorn ise bunu (280,339) “Seddi-Alpan”” adlandırır. Diger menbelerde Derbendi “neheng şeher”” (Kalankatlı 11,4,11), “Qala”” (Sebeos III,35), “Çor keçidinin şeheri””, “denizde tikilmiş istehkam”” ve s. kimi qeyd edirler. Nezere alaq ki, Çor sözü - içeri” sözü ile eyni menadadır.

Qedim menbelerde saysız-hesabsız “Çola serhed qapısı””, “Alpan keçid menteqesi””, “Hun qapısı””, “Xon serhedi””, “Derbend keçidi””, “Sul qapısı””, “böyük Sul şeheri””, “Sul xalqı”” ve s. keçid menteqesi adları, qarşımızda fantastik bir menzere açır. Bu fantastik menzereni tesevvür etmek ağlasığmaz derecede çetindir. Aqvaniyanın, yeni Qaba alemin iç elden ve alpanlar yurdundan ibaret olması, eyni zamanda bu ruhlar dünyasının emelli-başlı qapılarının meşhur “Demir qapı Derbend” ”de yerleşmesi, qedim dünyanın bütün sirlerine açar rolunu oynayır. Bele çıxır ki, “Kitabi Dede Qorqud””dakı kimi, qedim dünyanın bütün yazılarında söhbet, göydeki Allah elinin yaranmasından, onun 5000 illik haqq-edalet tarixinden, son 500 illik tarixde heqiqetin itmesinden ve nehayet, Allahın axiret mehkemesi qurub, dünyanı öz tabeliyine qaytarmasından gedir. Bele çıxır ki, kitabın evvelinde qeyd etdiyimiz, Platonun, “bütün revayet ve yazılar yalnız bir bir hadise ile bağlıdır” ideyası esil heqiqetdir.

“Aqvan tarixi””nde yazılır ki, “Derbend istehkamları ve qalasını tikmek üçün İran şahları ölkemizi taqetden saldılar: bu qeribe binanı tikmek üçün memarları seferberliye alan ve çoxlu müxtelif materiallar axtarıb tapan İran şahları hemin tikinti vasitesile Qafqaz dağı ile “Şerq denizi” arasındakı keçidleri qapalı saxlayırdılar” (“İstoriya Aqvan””, s.105/85). Qeyd edek ki, buradakı “Şerq denizi”” kainatın işıq denizi, yeni “ümman denizi”” menasında başa düşülmelidir. “Derbendname” ve diger menbelerde qeyd olunur ki, Derbend seddini İskender tikmişdir (s.5,19). Xalq arasında indi de ona “İskender seddi” deyirler. Es - Suyuti yazır ki, “Zülqerneyn Qaf dağına çatdıqda, onu melek sesledi. Zülqerneyn soruşdu: “Bu ne dağdır? Melek cavab verdi: Bu Qaf dağıdır. O dağlar anasıdır. Bütün dağlar onun kökünden yaranıb ve eger Allah bir kendi dağıtmaq istese, o bu dağın bir kökünü terpeder””(Es – Suyuti “Keşf es-Selsele en vesf ez-zelzele” B.83.s.11). Qaf dağından danışarken, A. Bakıxanov qeyd edir ki, “…nağıl ve deyimlerde bu dağ div ve perilerin meskenidir” (A.Bakıxanov “Qyulistani – İrem” B.91.s.19). Bu o demekdir ki, heqiqeten de Qaf dağı möcüzeli sirle bağlıdır. Quranda deyilir: “[Zü-l-qerneyn] iki sedd arasında olan bu yere çatdıqda, qarşısında, dili çetin başa düşülen xalq peyda oldu. Onlar dediler: “Ey Zü-l-qerneyn, Yecuc ve Mecuc yerde kafirlik yayır; belke biz sene sedeqe verek ki, sen bizimle onlar arasında bend qurasan? “O dedi: “O şeyle ki, Allah meni qüdretlendirib, daha yaxşıdır; “Üfürüb alışdırın!” O, onu oda dönderdikden sonra dedi: “Getirin, ona erimiş metal töküm”. Ve onlar bu [bendi] aşa bilmediler ve oranı deşe de bilmediler” (Quran 18.92-96).

Tefsirçilerin ve tarixçilerin izahına göre, Zü-l-qerneyn Makedoniyalı İskenderdir. Yecuc ve Mecuclar ise – Qoq ve Maqoqlar, yeni şimalın yarıvehşi tayfalarıdır. A. Bakıxanov yazır: “Bibliya cemiyyetinin derc etdiyi, Bibliyanın şerhinde deyilir ki, Yafetin oğlu Maqoqdan, Qafqaz dağlarında yaşayan skif xalqı yaranmışdır ve orada, Yarmopol adlanan Maqoq şeheri var idi. Qoq – İzrailin nevelerinin birinin adıdır. Cadugerlerin şahı da Qoq adlanırdı. Müqeddes İeronimin ve s. izahına göre maqoqlar Kaspi denizi sahillerinde yaşayan skiflerdir, qoqlar ise şimal terefde yaşayırdılar. Ucaldılmış bend, çoxlu demir işlenmiş Derbend seddidir. Derbendi indi de “Demir-Qapı” adlandırırlar (A. Bakıxanov “Qyulistani-İrem” B.91.s.39).

Belelikle, biz aydınlaşdırdıq ki, Derbend seddi, Yafetin oğulları olan qoq ve maqoqlardan müdafie üçün tikilmişdir. Diger terefden sufilerin mentiqine göre “Demir-Qapı” sözü, “Tamar – Qaf” kimi açılır ki, buradakı Tamar sözü Misir, Qaf sözü ise Qafqaz dağları menasındadır. Bele çıxır ki, esil qedim Misir, Derbend sayılan Qaf dağında yerleşir.

Derbend şeherinin “demir qapı”” adlandırılması, menbelerde göyün demir adlandırılması ile elaqedardır. II-ci Paynocemanın sarkofaqından tapılmış senedde deyilir: “Allahların Atası, müqeddes Allah Amon Ra... O, göyün demir hasarını öz suyunda yaratmışdır...””. Demeli, Derbend qapılarını demirden etmekle, Allah eridilmiş demirin buxarından da ruhlar dünyasının qapısını düzeltmişdir. Gördüyümüz kimi qedim yazılarda “qapı”” xüsusi mena kesb edirmiş ki, onu her yerde xüsusi vurğu ile qeyd edirler. Qeyd edek ki, Strabonun yazılarında ümumilikde 25 defe Kaspi qapılarından danışılır. Diqqetelayiq haldır ki, qedim Misirde “Ölüler kitabı””, “Mağaralar kitabı”” ve s. kitablarla yanaşı “Qapılar kitabı”” da olmuşdur. Qedim Misir yazılarının birinde qeyd olunur ki, e.e.1300-cü ilde 5-ci ilin payızında II-ci Ramses böyük ordu ile serhed qapısı olan Çil qapısını keçdi. O, denizkenarı Sidr vadisini ötüb ölkenin derinliyindeki Kadeşin (Kadus-F.G.) cenubuna geldi”. Menbelerde Misir tarixinin müxtelif dövrlerinde Çil qapısını “Şerq qapıları”, “Şimalın iki qapısı”, “Aralıq denizinin qapıları”, “Caru qalası”, “Nil vadisinde olan Çilu serhed qalası” ve s. adlandırırlar. Başqa bir yazıda oxuyuruq: “Göyün qapısı, Ra-nın üfüqünü açaraq açılır. Osiris üçün Busirisin, Abidosun qapısı açılır”” ve s.

İki dünya arasındakı qapı haqqında daha geniş tesevvür yaratmaq üçün Esagile gelen (Mesopotamiya) Tabi-utul-Enlilin deyimine nezer salaq: “Men türbeye düşmüşdüm ki, yeniden Babile qayıtdım. “Bereket qapısı”nda mene bereket verildi. “Böyük qoruyucu ruhun qapısı”nda menim gözetçi ruhum mene yaxınlaşdı. “Merhemet qapısı”nda men merhemet gördüm. “Heyat qapısı”nda mene heyat verildi. “Güneşin çıxdığı qapı”da men yaşayanlar sırasına daxil oldum. “Elamet görünme qapısı”nda menim elametlerim üze çıxdı. “Günahlardan qurtulma qapısı”nda men günahlardan temizlendim. “Sorğu qapısı”nda menden sorğu soruldu. “Ah-zardan qurtulma qapısı”nda men ah-zardan azad olundum. “Su ile temizlenme qapısı”nda men temizlenme suyunda temizlendim. “Merhemet qapısı”nda men Mardukun qarşısında durdum. “Qüdret tökülme qapısı”nda men Sarpanitin ayağından öpdüm” ve s.” (B.A.Turayev “İst.Dr.Vos”T.1.s.142). Bele çıxır ki, iki dünyanın qapısı olan bu qapı eyni zamanda ölenlerin ruhunun mehkemesi qapısıdır. Bu ise o demekdir ki, bu yazılar qedim Misirle elaqelidir. Çünki 42 hakimin qarşısında olan haqq-edalet mehkemesini, ikinci dünya ile birlikde Eman Allahı yaratmışdır.

Eyni zamanda qeyd etmek lazımdır ki, Derbendin evvelki adı Bab el Ebvab olmuşdur ki, qedimde ona sadece Babil demişler. Dyakonov “İstoriya Midii” kitabında tesdiq edir ki, Midiyada, babillilerin qalası sayılan “Silxazi” qalası olmuşdur (İ.Dyakonov “İstoriya Midii” M.L.1956.s.276-278). O yazır: “Assiriyalılar, Midiyanın merkezinde, gelecek Ekbatananın yanında, neinki “babillilerin qalası” ve ya “kassitlerin koloniyası” ile qarşılaşdılar, onlar hetta babillilerin Marduk Allahının sitayişine rast geldiler” (orada.s.372.277).

Beross yazır ki, “Nabupalasar Babilde dağa benzer hündürlük düzeltdi ve orada cürbecür ağaclar ekdi ve asma bağ saldı”” (B.A.Turayev “İst.Dr.Vos.”T.2 s.92). Diger menbelerde de qeyd olunur ki, Nabupalasar Esagilin “Etemenanki – “göyün ve yerin bünövre evini”, “o dünyanın sinesinde ele tikdi ki, onun hündürlüyü göye çatdı” (orada s.91). Lakin, 6-cı cedvele Assur arxivinin elavesinde deyilir ki, sema Babilinin Esagil mebedi – Allahların Marduka hediyyesi idi (orada.T.1.s.125). Bele çıxır ki, “Quran”dakı “göyde baxanlar üçün bezedilmiş qülle yaratdıq” deyimi de bu menadadır (15.16). İki dünyanın qapısı olan Babil qüllesi haqda daha dolğun melumata “Tövrat”da rast gele bilerik. “Tövrat” yazır ki: “Evvel bir millet ve bir dil var idi. Şerqden gelen tayfalar Babilde başı göye çatan şeher ve qala qurmağa başladılar… Allah bunu görüb onların dillerini deyişirdi ve onları oradan dünyanın diger yerlerine sepeledi” (11.1-9). Remzi menada yazılan bu yazıda nezere çatdırılır ki, yerin göyün qapısı mehz buradadır, yeni dünya ağacı bu yerden ucalmışdır. “Enuma Eliş”” adlı 7 lövheden ibaret, Mesopotomiyadan tapılmış yazıda dünyanın yaranması haqqında bele yazılır: “Okeanı ölçen hökmdar, özünün göy kimi tikdiyi Eşar sarayında özü Eşara benzer böyük saray tikdi ve onu Anu, Enlil ve Ea-ya verdi. Bu saray kainatın simvolu idi” (B.A.Turayev “İst.Dr.Vos.” T.1.s.125).” Eger biz Eşar adının Aşur/Assur/Azer olduğunu nezere alsaq, başa düşerik ki, burada da söhbet, bir elin içinde diger elin yaranmasından gedir.

Bildiyimiz kimi, Eman Allah yerdeki canlılara ikinci heyat vermek ve tebiete aktiv tesir ederek onların formalarını deyişdirmek qabiliyyetine sahib olmaq üçün, bütün varlıqların esasını teşkil eden Platon materiyasını sel halında, yeni çoxlu miqdarda yere getirmek uğrunda müxtelif rituallar keçirmeye başlayır. Eman, Pta Allahı kimi çıxış ederek, qurban, ritual ve mantralar vasitesi ile başı göylere çatan Atum/Adem Allahını yaradır ve onu göy kimi formalaşdırır. Hava ve su timsalında, kainatın formalaşması sisteminin obrazı remzinde formalaşmış yeni göy, Emanın diger ritualları vasitesi ile Nut göyüne ve göydeki ruhlar dünyası olan Qaba Aleme çevrilir. Milyonlarla qurban ve rituallar hesabına sistemleşmiş yeni göy, artıq söz vasitesi ile onu idare eden Emanın iradesine uyğun, ulduzlar etrafında deniz remzinde tesevvür edilen Platon materiyası, yeni dirilik suyu ile birleşir ve materiya göyden yere axmağa başlayır. Dirilik suyu ile birleşmiş yeni göy, yeni Atum Allahı bundan sonra, dünyanı idare eden tebiet enerjisi timsalında Oziris/Oziri (Osiris) Allahına çevrilir. Demeli, yuxarıda qeyd olunan “başı göylere çatan”, “göy kimi tikilmiş Eşar sarayı” ele dünyanı ehate etmiş Oziri Allahının bedenidir. Platon bu bedeni, bütün varlıqları özüne daxil etmiş – tek canlı varlıq adlandırır ve s. (bax.Platon “Timey” 68E, 69B-C). Bu sarayın kiçik simvolu olan diger Eşar sarayı ise, remzi ruhlar dünyası adlandırılaraq yerin altında, böyük mağarada gizledilen Babil qüllesidir.

“Tövrat”dakı yazıdan çıxan ikinci netice odur ki, en qedim dövrde, insanların dünyaya sepelenmesinden evvel onlar mehz bu sirli, “başı göylere çatan” qalanı tikmişler ki, Allah bu hadiseni gizli saxlamaq üçün onların dillerini kodlaşdırıb bu sirrin tam açılmamasını temin etmişdir. Demeli, Eman Allah, “Süleymanın quş dili”” adlandırılan xüsusi elmi, bu sirleri gizli saxlamaq üçün yaratmışdır ki, bu elmin sirlerini yalnız müdrikler, revayetler vasitesi ile bir birine ötürürdüler. Bu ise o demekdir ki, Platonun qeyd etdiyi qeyri – adi sirli hadise bilavasite Babil qüllesi ile bağlıdır. Turayev, serdabelerden danışarken qeyd edir ki, klassik yazıçılar babil qüllesini “Belin serdabesi”, yeni Mardukun serdabesi adlandırırlar (B.A.Turayev “İst.Dr.Vos.” T.1.s.135). Marduk ise, gilden ilk insanı yaratmış demiurqdur.

Bele çıxır ki, Babil qüllesi, ilk insanı yaratmış Allahın qebridir.

Babil qüllesinin başının göylere çatması, yehudi kitablarında remzi menada yazılmış diger yazını bize xatırladır. Bele ki, bu yazıda Yexuda Ravın adından deyir: “İlk insan yarananda dünyanın o başından bu başına qeder idi…Yalnız günah işletdikden sonra Allah elini qoyub onu kiçiltdi” (Xaqiqa 12a, Sanxedrin 38v). Heqiqeten de ravvinlerin Ademi yerden göye ucalan neheng varlıqdır. Ravvi Eliezer de onun boyunu teyin ederken “Tövrat”dakı bu cümleni sitat getirir: “…Allah yerde insanı (Ademi), dünyanın bu başından o başına qeder yaratdı…” (Vtorozakonie 4:32). Bu ve diger yazıların tedqiqi de onu gösterir ki, Adem ele Misir yazılarındakı Pta Allahının yaratdığı Atum/Atam Allahıdır ve Platonun da “Timey” eseri bilavasite onun yaradılmasına hesr olunmuşdur.

“Tövrat”ın yazdığına göre Adem, Nuhun gemiden düşdüyü torpaqdan yaranmışdır ve burada da Süleyman peyğember Allah üçün, (sahesi 100 kv/m, hündürlüyü 62 m olan) qızıl ve gümüşden ev tikmişdir. Bu ise o demekdir ki, “ölüm şahlığı”nın qapısı olan Kadus, Aid – eyni zamanda, remzi ruhlar dünyası sayılan Ademin bedenidir ve o Babil qüllesi ile bilavasite elaqedardır. Babil sözünün “Allahın qapısı” menasını vermesi fikirlerimizin heqiqiliyine işaredir ve s. Lakin, Misirde, Naq Hammadide tapılmış “Svidetelstvo istinı” adlı metnlere göre, Süleymanın tikdiyi Allah evi – Yeruselimdir (yeni Qüds [qades/kadus] – F.G.): “O – o adamdır (Davud) ki, Yeruselimin bünövresini qoymuşdur, ve onun oğlu Süleyman, hansı ki [zinadan] doğulmuşdur, Yeruselimi, [güc] aldığı üçün cinlerin kömeyi ile tikmişdir. Qurtardıqdan [tikib] sonra, o cinleri [mebedgahda bağlamışdır]. O, onları yeddi qabda [yerleşdirmişdi]; (ve) [onlar] uzun müddet burada, qabda [qaldılar]. Rimliler Yeruselime [geldikde], onlar qabları açdılar, [ve o saat] cinler qabdan, zindandan azadlığa buraxılan kimi, çıxdılar” (A.L.Xosroev “Aleksandriyskoe xristianstvo” M.91.s.229). Buradan bele çıxır ki, Yeruselimi, Süleymanın ele orada bağladığı cinler tikmişler ve onlar orada uzun müddet qalmışlar. Lakin buna benzer fakt Makedoniyalı İskenderle bağlı bize melumdur. Orada deyilir ki, Böyük İskender qoq ve maqoqu, Kaspi denizinin sahillerinde dağdakı dereye qovub, onları böyük qaya ile bağlamışdır. Diger menbede ise qeyd olunur ki, Herakliya qisas meqsedi ile Kaspi qapıların açıb, bu en vehşi tayfanı buraxmışdır. Bele çıxır ki, Babil qüllesi, Yeruselim ve Kaspi qapıları, Kadus ölkesinde yerleşen ölüm şahlığının müxtelif adlarıdır. Yazdıqlarımızdan bele çıxır ki, Allahın, insanların dilini deyişib – onları dünyaya sepelemesinin esas sebeblerinden de biri, “düşünen insan”ın, Allahın ve ruhlar dünyasının yaradılmasının sirlerini, onlardan (müeyyen sebebe göre) gizli saxlamaq üçündür.

Deyilene göre, Allah Musaya “Tövrat”ı verenden sonra dedi: “İndi “Tövrat”ı İsraile başa sal. Musa: Dünyanın hökmdarı, - men onu onlarçün yazaram, dedi. Allah ise: Men onlara onu yazılı vermek istemirem, çünki bilirem, gelecekde dünya xalqları yehudiler üzerinde ağalıq edecek, onların “Tövrat”ını elinden alacaq ve onlara nifret edecekler”” (Y.Ayzenberq “Çto takoe Tora” İ.1985.s.58). Demeli, Allah, dünya xalqlarının bu elmi başa düşmemesi üçün, bu gizli dilçiliyi yaratmışdır. “Quran”da deyilir: “Quranı qavramasınlar deye örtük çekdik üreklerine, ağırlıq çökdürdük qulaqlarına”” (6,25). Xristian yazılarında da bu fikre rast gelmek olar: “Onlar baxacaqlar, ancaq heç ne görmeyecekler, onlar qulaq asacaqlar, yene heç ne başa düşmeyecekler”” ve s. Qedim Misir yazılarına göre de: “Allah gizli varlıqdır ve heç bir insan onun simasını bilmir.Heç bir insan onun görünüşünü axtara bilmez; O, Allah ve insanlardan gizlidir ve o öz yaratdıqları üçün sirdir”, “Heç bir insan bilmir ki, Onu nece derk etmek olar.Onun adı gizli qalmaqdadır; Onun adı – öz uşaqları üçün de sirrdir”. Onun adları saysızdır, müxtelifdir, ve heç kim onun sayını bilmir” (U.Bac “Yeqipedskaya reliqiya.Y. maqiya” M2000.s.29).

“Tövrat”ın Babille elaqedar yazısından çıxan üçüncü netice odur ki, Adem nesli dünyaya mehz Midiya torpaqdan sepelenmişdir. Misal üçün qeyd edek ki, menbelere göre indiki yehudi torpaqlarına gelen “dedun ve xaney” tayfaları olmuşdur ki, Mesudiye göre dedun tayfaları Şarvan şahlığının ehalisidir. Xaney adı Xon, Xunn torpaqlarının ehalisi menasındadır. B.A.Turayev yazır ki, şumerler öz Enlil Allahlarının dini ile, sonradan kassilerin yerleşdiyi İran keçidlerinden gelmişler. Ümumiyyetle, son dövrde alimler medeniyyetin ekser ölkelere Zaqafqaziya ve Ermenistan dağları erazisinden yayıldığını etiraf etmeye başlamışlar.

Babilin adı en qedimde Oziri haqqındakı revayetde çekilir ki, bu revayetin Plutarx variantının elavelerle qısa mezmunu beledir: Yerin Seba (Qaba) Allahı ile göyün Nut Allahının izdivacından Oziri Allahı doğulur. O doğulunda mebedgahdan ezemetli ses gelir ki, dünyaya qüdretli hökmdar, Allah geldi. Bundan sonra Nut Böyük Qor Allahını, daha sonra ise Set, İsida ve Neftida Allahını doğur. Yerde hökmranlıq eden Oziri Allahı misirlileri, daha sonra ise bütün dünya ehalisini vehşi veziyyetinden çıxarır. Onlara buğda, arpa ekmeyi öyredir. Oziri insanlara faydalı qazıntılardan istifadeni, meyvelerden çaxır, içki çekmeyi ve s. öyredir. Onun bu şöhretini gören Set (satana/şet/şeitan- F.G.) öz 72 yoldaşı ile Ozirini aldararaq tabuta qoyub suya atır. Su Ozirini Bible/Qubla, yeni Babil/Qebeleye getirib çıxarır ve burada, o, ağacda ucalır. Set bu defe Ozirini 14 hisseye parçalayıb dünyaya sepeleyir. Lakin İsida oğlu Qorla möcüze gösterib Ozirini yeniden dirildir.

Bu revayetin qısa mezmunu bundan ibaretdir ki, Qebele, yeni Babilde dünya ağacı vasitesile yaranan Oziri Allahı ve onun eli Qafqazdan çıxmış 72 millet terefinden öldürülür. Lakin axiretde Eman Allahın ruhu, son peyğemberle Oziri Allahını yeniden dirildir ve o, yeniden dünyaya sahiblik edir. Bu revayetde dünya ağacının, yeni Qaba alemin Babilde ucalması xüsusi qeyd olunmuşdur. “Kitabi Dede Qorqud””da dünya ağacı Qaba alem menasında “Qaba ağac”” adlandırılır ve s.

Moisey Kalankatuyski [1,4] ve Movses Xorenatsi [11,8] qeyd edirler ki, “Yafet – Aran övladlarından olan Sisakın neslinden olan kimseye Alban dağları ve saheleri vereselikle qalmışdır””. Yafetin (Yapet- Ya Pta - F.G.) Maday adlı oğlunun olması onu gösterir ki, qedim Misirin Pta Allahı bilavasite Midiya ile elaqedardır. “Tövrat”ın açmasından bele çıxır ki, Arran, İbrahim peyğemberin veteni olan xaldeylerin Ur şeheridir. İordan yazır ki, İbrahimin veteni olan Ur şeheri Tebrizden 2 günlük yol mesafesindedir (metn III.57). Aran/Aaron ise “Tövrat”da Leviinin, yeni Albanın oğlu, ElAzerin ise atasıdır. Bu ise o demekdir ki, Albanla ElAzer eyni yerin ve eyni milletin müxtelif adlarıdır. Buradakı Sisaka adı “İsaak – sak” menasını ifade edir ki, bu da “issi Ağa””, yeni Qor Allahının ruhu demekdir. Demeli, İsaak adı göydeki Allah menasını verir. “Tövrat”da qeyd olunur ki, İsaak, oğlu İakova (Yaqub) xeyir-dua vererek deyir: “Mesopotamiyaya get, Lavanın qızını al ve men senin nesline gezib-dolaşdığın yeri verirem”” (Bıtie 28.2-4). Qedim Misir yazılarında da Qafqaz dağları Kebex, yeni Kabx adlanır. Buxen mebedindeki III Tutmosa aid böyük yazıda deyilir: “... o bu torpaqları, cenubda, Kebex - Sete qeder öz nezaretine, şimalda Kebex - Xora qeder möhürleyerek öz mülkiyyetine alır””. Demeli, burada da Allahın Qafqaz dağlarını ve göydeki Qor elini öz tesirinde saxlaması qeyd olunmuşdur.

Lavan adının Alban menasında olmasını nezere alsaq, başa düşerik ki, gezib-dolaşdığın yer dedikde söhbet, yerdeki ve göydeki torpaqlardan gedir. Qeyd edek ki, midiyalılar da menbederde “dağ ve sehraları dolaşan qüdretli midiyalı”lar adlandırılır. Bu ise o demekdir ki, Alban dağları ve sahelerini ebedi vermekle, Allah Azer xalqına, yerdeki Alban dağlarını ve göydeki Alban saheleri olan ruhlar dünyasını ebedi verir.

“Ehdi etiq””de, Livanda Allahın cennet bağından danışılır ve sidr ağacı İzrail Allahı olan Yaxve ile elaqelendirilerek, onun terefinden ekildiyi bildirilir. Allah bağındakı sidr ağacının sahibi El Allahıdır. Xaananın El Allahı Uqarit metnlerinin birinde Livan bağlarını salan Allah kimi qeyd olunur. Yehudilerin El Allahı ve Uqaritin Baal Allahının, Livanın sidr ağacı ile elaqesi, bu iki Allahın eyni olması demekdir. Finikiya mifologiyasında ise bereket, yağış, ildırım Allahı olan Vaal (Balu) Allahı, İlu ile qadın Aşera Allahlarının oğlu sayılır. Nezere alsaq ki, İlu Allahı El, Aşera ise Aşur/Assur Allahıdır, onda başa düşerik ki, bütün bu Allahlar remzi menadadır ve dünya ağacının sahibi olan Qor Atanın müxtelif obrazlarıdır.

Diger terefden B.A.Turayev Beli (Baal) Marduk adlandırır ve qeyd edir ki, Vili, yeni Beli demiurq sayırlar (B.A.Turayev “İst.Dr.Vos.” T.1,s.126). Finikiyadan tapılmış Tell-amarn senedlerinde ise Vaal Allahının adının olmamasını Turayev qeyri-adi uyğunsuzluqla qarşılayır. Evezinde ise bu senedlerde bolluca Addi adı var ki, hetta Babil çarına Rib-Addi deyilir. B.A.Turayev Addi Allah adının Assur ve amoreylerin Ramman ve Eded Allah adları ile eyniliyini qeyd edir. Addi/Adad Allah adının, qedim Misirin “iki dünyanın tacı, atası”” olan “Dede”” Allahı olduğunu nezere alsaq, başa düşerik ki, Ramman adı da Ra-umman, yeni “derya güneşi”” menasındadır. Bu ise o demekdir ki, qedim menbelerdeki ölke adları da remzi menadadır ve bilavasite Allahın esil veteni ile bağlıdır. Demeli, Livan adı Alban kimi oxunmalıdır ve yuxarıda qeyd etdiyimiz Allah bağı dedikde de Qarabağ nezerde tutulmalıdır. Qarabağ adı Qor Allahının bağı menasındadır ki, Albaniyanın üstündeki ruhlar dünyasının yaranmasında bu bağın xüsusi rolu olmuşdur.

Qedim menbelerde Babilin Xatxor Allahı, ölülerin ruhunun “ölüler çayı”ndan” keçmesi üçün sidr ağacından qayıq ve s. hazırlanmasına nezaretçi kimi qeyd olunur. Qedim felsefeye esasen bu dünyanı ölüler dünyasından ölüler çayı ayırır. Bele çıxır ki, “çayın o biri sahili””, “denizin o biri sahili””, “yuxarı denizdeki ada”” ve s. deyimlerinde söhbet göydeki ruhlar dünyasından gedir.

“Masalik el-mamalik”” (İbn Xordadbeh), “Mücam el-buldan”” (Yaqut el-Hemevi) ve s. kitablarının müellifleri yazırlar ki, “Quran”da qeyd olunan Mecme el Behreyn - yaxud iki denizin birleşdiyi yer Şirvan erazisinde yerleşir. Orada Musa ve Xızır (Yenox) qayası ucalır. Mesudi ise yazır: “Abu Musa dağları (Qarabağ) Arrana aiddir ve orada Arran nesli yaşayır. Ar-ras çayı, Babek Xürremdin Azerbaycanda sahib olduğu el Bezzain yeri ile Arrana aid olan Abu Musa dağları arasında axır”.” Arran adı “Tövrat”da Xarran kimi gösterilir ki, alimler dünyanın bu “keçid qapısını”” istedikleri yerde yerleşdirirler. “Tövrat” yazır ki, Yaqub Virsaviyadan Xarrana gelir ve orada gecelemeli olur. Yuxuda görür ki, yerden göye pilleken uzanır ve onunla melekler yere düşüb çıxırlar. Yuxudan duran Yaqub deyir: “Heqiqeten bu yerde Allah var, men ise bilmirdim. Sonra qorxaraq deyir: “Bu yer Allah evinden başqa bir şey deyildir, bu göyün qapısıdır”” (Bıtie 28;16,17). Bu yere Yaqub “Betel”” adı verir. “Betel”i”n göyün qapısı olması ve onun Xarranda yerleşmesi, Xarranın ele Arran olması demekdir. “Betel”” adı sufiliye göre Balaat adı ile eyni menalı adlardır. Diger terefden bu söz Badil menasındadır ki, bu da Abdal-bodi eli, yeni tam kamilliye çatmış, başa düşülmeyen şeyleri derk etme, qamlıq, ekstaz veziyyetinde gören ve s. kimi müqeddeslerin eli demekdir. İbn Durayd yazır: “Abdal, tek halda Badil, müqeddesler neslidir (salehun), dünya onlardan eskik olmur. Onlar cemi 70 neferdirler, onlardan 40-ı Suriyada, 30-u ise diger yerlerdedir” (A.Mets “Musulmanskiy Renessans” M.73.s.244).” Bele çıxır ki, Yaqub Beteli qamlıq veziyyetinde görmüş ve ikinci dünyanı da mehz burada yaratmışdır. B.A.Turayev yazır ki, “Xarranın qeribeliyi ondadır ki, o Aralıq denizinden Vavilona, Midiyaya, Kiçik Asiyaya, Ermenistana ve s. geden yolun kesişdiyi yerdedir”. Diger terefden eger Xarran Babil medeniyyetinin en cenub ölkesidirse, en şerq merkez Elam, Pars ve s. medeniyyetlerinin merkezi olmuş Suza (Şuşan) şeheridir” (B.A.Turayev “İst.dr.vos.” L.1935.t.1 s.76).

Acınacaqlı haldır ki, qedim dünya tarixindeki tam uyğunsuzluqları gören alimler öz geldikleri neticelerin sehv olduğunu başa düşmemiş, yanlış mentiqleri ile bütün tarixi alt-üst etmişler. Misal üçün remzi menada yazılmış “Alban tarixi””nde qeyd olunan bir cümleye nezer salaq: “Şah sarayda çoxlu kahin, din xadimleri ve s. saxlayırdı ki, onlar da gece-gündüz müqeddeslere qulluq edirdiler”.” Her iki dünyaya aid edile bilen bu cümlede söhbetin göydeki saraydan getdiyini sübut etmeye ehtiyac yoxdur. Çünki yalnız göydeki müqeddeslere gece-gündüz gösterilen qulluq yazıya alınmağa layiqdir. Eyni menalı yazılara qedim Misir metnlerinde de rast gelmek olar. Bu metnlerde qeyd olunur ki, Oziri Allahını çoxlu miqdarda müqeddesler ehate edib, gece-gündüz ona qulluq edirler. Onlar yatmır, hemişe gümrah halda axşam düşene qeder, sehere qeder, Allaha qulluq gösterirler. Bundan başqa sutkanın her 24 saatı üçün xüsusi Allahlar var ki, Ozirini gözleyir ve onu seyr edir (B.A.Turayev “İst.Dr.Vos.”.t. 2 s 224). Bele çıxır ki, “Alban tarixi””nde ve diger yazılarda da söhbet Oziri Allahından ve onun elinden gedir.

“Quran”da yazılır ki, “Allah iki denize serhed verdi. Biri şirin o biri duzlu olan bu denizler arasında dağılmaz sedd, manee yaratdı”” (25:53). Tebii ki, burada da söhbet Eman Allahın Derbend etrafında yaratdığı ruhlar dünyasının” qapısından gedir. Rodosslu Appolloniy (eradan evvel III esr) yazır: “Okean yanında Kaspi denizi, onun erazisinde ise parslarla qonşu olan Kaspi xalqı yaşayır”” (71.s.279). Artemidor Efesskinin (e.e.2-1 esr) “Sokraşennoy qeoqrafii” eserinde deyilir ki, Kaspi denizi “okeanın yanında yerleşir ve onun sahillerinde kaspi xalqı yaşayır” [71,s.292]. Okean dedikde burada söhbet işıq okeanından, yeni ümmandan gedir. Kaspi denizi dedikde ise burada ruhlar dünyası nezerde tutulur. Qeyd edek ki, hele e. e. 2 minilliyin evvelindeki inama göre, yer okeanın üstünde durur ve orada Allahlar yaşayan 7 göylü adalar var. Bu sehneni tesevvür etmek üçün qedim Midiya ve Assiriya qalalarının şekillerine baxmaq kifayetdir. Diger terefden, qedim Misirde Kaz, Kas, Ğuz ve s. kimi işledilen söz, ilk kişi ve qadın başlanğıcı enerjilerinin birleşmesi menasında heyat enerjisi fikrini ifade edir. Demeli, kaspi sözü müdrik heyat enerjisi, yeni düşünen ruh menasındadır. Herodot yazır ki, “Ellinlerin üzdükleri, herakl sütunlarından o yanda olan, nece deyerler Atlantik ve Qırmızı deniz, bunlar hamısı bir denizdir”” (Klio 202). Qedim menbelerin hamısında Herakl sütunları dedikde, göyle yerin qapısı nezerde tutulmalıdır. “Odisseya””nın ilk mahnısının deqiq tercümesinden aydın olur ki, Atlas... yerle göyü birleşdiren sütunları saxlayır. Ruhlardan yaradılmış bu sütunlar vasitesi ile insanın ruhu göydeki aleme daxil olur. Ellin adı ise ellikli el, lulubi, Allah ve s. sözleri kimi iki eli özünde birleşdirmiş Allahlar, Pirler nesline deyilir. Demeli, herakl sütunlarından o teref artıq ruhlar dünyasıdır. Platon “Fedon”” eserinde yazır ki, biz Fasisle herakl sütunları arasında yaşayırıq ve öz denizimize sığınmışıq (109 V). Polibiy qeyd edir ki, Atropatenanın bezi hisseleri Pontun üzerinden, bezi yerleri ise Fasisden de yuxarı ucalır, diger terefden Qirkan denizine çatır” (V. 55). Menbelerde qeyd olunan Fasis çayı “Tövrat””da gösterilen Fison çayıdır ki, bu da Edem-cennet bağından axan çaylardan biridir. Bu çay “Tövrat”a göre qızılı olan Xavila torpağından axır (Bıtie 2:II). Allahın qızıl taxt-tacı yerleşen bu Qebele torpağı herakl sütunlarından sonra başlanır. Platonun Fasisle herakl sütunları arasında yaşaması onu gösterir ki, Platon o dünyada yaşayır ve bu dünyadakı yazılanlar bilavasite vehy vasitesi ile yazılmışdır. Qeyd edek ki, misirliler, babilliler ve s. xalqlar da öz medeniyyetlerine Allahdan gelen vehy kimi baxırdılar.